कदाचिन् निर्वृतिं यातẖ क्षणं शमतरौ क्वचित् । मनोहरिणको राजन् राजीवम् इव भास्वति
राजा, कधी कधी हे मनरूप हरण एक क्षणभर शांततेत विसावते, जसं सूर्यप्रकाशात कमळ फुलून उठतं.
तालीतमालबकुलादिकवृक्षगुल्मविश्रान्तिषु प्रचुरपुष्पविलासहासैः । नामापि यस्य न विदन्ति सुखस्य मूढाḫ प्राप्नोति तच् छमतरोस् स्वमनोमृगो वः
पाम, तमाळ, बकुळ आणि इतर झाडांच्या गर्द सावलीत, फुलांनी बहरलेल्या आणि हसऱ्या वातावरणात, मूढ लोकांना सुखाचं नावही माहीत नसतं; पण तुमचं हे मनरूपी हरण मात्र त्या शांततेच्या झाडाखाली पोहोचतं.
इति विश्रान्तिमान् एष मनोहरिणको ऽरिहन् । तत्रैव रतिम् आयाति न याति विटपान्तरम्
अशा प्रकारे हे मनरूपी हरण जेव्हा विश्रांती मिळवते, तेव्हा ते तिथेच रमते आणि दुसऱ्या झाडाकडे जात नाही.
एतावताथ कालेन स विवेकद्रुमḫ फलम् । अन्तस्स्थं परमार्थात्म शनैḫ प्रकटयत्य् अलम्
काही काळानंतर विवेकाच्या झाडावरून, आतमध्ये असलेलं परमार्थस्वरूप फळ हळूहळू पूर्णपणे प्रकट होतं.
ध्यानद्रुमफलं पुण्यं तद् असौ स्वमनोमृगः । अधस्स्थितḫ प्रान्तगतं तस्य पश्यति सत्तरोः
ध्यानरूपी वृक्षाचे पुण्य फळ, त्याच्या स्वतःच्या मनरूपी हरणाने, खाली उभे राहून, त्या फांदीकडे वर पाहताना पाहिले जाते.
आरोहति ततो वृक्षं तद् आस्वादयितुं फलम् । अन्यगर्धपरित्यागे वितताध्यवसायवान्
मग, इतर सर्व इच्छा सोडून, दृढ निश्चयाने, तो त्या फळाचा आस्वाद घेण्यासाठी त्या वृक्षावर चढतो.
विवेकरसम् आक्रामन् वृत्तीस् त्यजति भूगताः । उत्तमं पदम् आसाद्य भूयो नाधस् समीहते
विवेकाचा रस मिळवून, तो खाली राहणाऱ्या वासनांना सोडून देतो; सर्वोच्च अवस्था गाठल्यावर, तो पुन्हा कधीच खालच्या गोष्टींची इच्छा करत नाही.
तेनोत्तमफलार्थेन संस्कारान् प्राक्तनान् असौ । विवेकपदम् आरूढस् त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
त्या श्रेष्ठ फळासाठी, विवेकाच्या अवस्थेत पोहोचल्यावर, तो पूर्वीचे संस्कार सर्पाने आपली कात टाकावी तसे टाकून देतो.
हसत्य् उच्चैḫ पदारूढम् आत्मानम् अवलोकयन् । एतावन्तम् अहं कालं कृपणẖ को ऽभवं त्व् इति
आपण स्वतःला सर्वोच्च अवस्थेत स्थिर झालेले पाहून तो मोठ्याने हसतो आणि म्हणतो, 'इतक्या काळापर्यंत मी किती दयनीय अवस्थेत होतो!'
करुणादिषु तेष्व् अस्तभ्रमश् शाखान्तरेषु सः । लोभव्यालम् अधẖ कुर्वन् सम्राड् इव विराजते
करुणा आणि इतर सद्गुणांमध्ये अढळ राहून, तो लोभ नावाच्या सर्पाला खाली ठेवतो आणि झाडाच्या फांद्यांमध्ये न डगमगता, राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
हृदयेन्दोर् घनश्रेणीर् मुखाब्जतिमिरावलीः । कृष्णायश्शृङ्खलास् तृष्णा दिनानुदिनम् उज्झति
तो दररोज आपल्या मनाच्या चंद्रावरचे दाट ढग, तोंडाच्या कमळाभोवतीची अंधाराची रांग आणि तृष्णेच्या लोखंडी साखळ्या सोडून देतो.
उपेक्षते न सम्प्राप्तं नाप्राप्तम् अभिवाञ्छति । सोमसोम्यो भवत्य् अन्तश्शीतलस् सर्ववृत्तिषु
त्याच्याकडे जे येते त्याकडे तो दुर्लक्ष करतो, जे मिळाले नाही त्याची इच्छा करत नाही; तो अंतःकरणाने चंद्रासारखा शीतल राहतो आणि सर्व व्यवहारांत शांत असतो.
शास्त्रार्थपल्लवेष्व् एव निषण्णात्मावतिष्ठते । उन्नतावनतापाता अधḫ पश्यञ् जगद्गतीः
ज्याचं मन केवळ शास्त्रांच्या अर्थात स्थिर झालं आहे, तो असा मनुष्य जगातल्या वर-खाली होणाऱ्या घडामोडी शांतपणे पाहत, स्थिर राहतो.
भीमद्रुमलतोत्कीर्णपुष्पप्रकरदन्तुराः । प्राक्तनीस् स्वास् स्थलीḫ पश्यन् हसत्य् अन्तर् वराकताम्
पूर्वी जिथे तो राहत होता, तिथे भयंकर झाडं, गुंतागुंतीच्या वेलींनी वेढलेली आणि फुलांच्या गच्च झुंबारांनी सजलेली जागा पाहून, तो मनातल्या मनात त्यांच्या दयनीय अवस्थेवर हसतो.
तेषु तत्स्कन्धदेशेषु तयोड्डीनविडीनया । हारिण्या विहरन् गत्या राजेव परिराजते
त्या जागांमध्ये, त्यांच्या फांद्या आणि भागांवर, हरणाच्या आकर्षक चालीनं फिरताना, तो राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
पुत्रदारकलत्राणि मित्राणि च धनानि च । जन्मान्तरकृतानीव स्वप्नजानीव पश्यति
तो मुलं, पत्नी, मित्र आणि संपत्ती यांना जणू मागच्या जन्मातली किंवा स्वप्नात पाहिल्यासारखीच पाहतो.
रागद्वेषभयोन्मादमानमोहमहार्तयः । नटस्येवास्य दृश्यन्ते शीतलामलचेतसः
ज्याचं मन शांत आणि निर्मळ असतं, त्याला आसक्ती, द्वेष, भीती, वेड, अहंकार आणि मोठा भ्रम हे सगळं नाटकातल्या कलाकारांसारखं दिसतं.
उन्मत्तचेष्टिताकारा हसत्य् अपि पुरो ऽसतीः । तरङ्गभङ्गुराधारास् संसारसरितो गतीः
तो जगातल्या खोट्या देखाव्यांवरही हसतो, कारण त्या लाटांच्या अस्थिर आधारांसारख्या आहेत, आणि संसारनदीच्या प्रवाहासारख्या क्षणभंगुर आहेत.
न स चेतयते काश्चिल् लोकदारधनैषणाः । अपूर्वपदविश्रान्तो जीवन्न् एव यथा शवः
तो लोक, पत्नी किंवा संपत्ती यांच्या कोणत्याही धडपडीकडे लक्ष देत नाही; कारण तो एक अद्भुत स्थितीत विसावलेला आहे, जणू काही जगत असूनही निर्जीव आहे.
केवलं केवले शुद्धे बोधात्मनि महोन्नतौ । दत्तदृष्टिḫ फले तस्मिन् दूरं समधिरोहति
तो फक्त त्या निर्मळ, शुद्ध ज्ञानस्वरूप आत्म्यावरच दृष्टी लावतो आणि त्या अनुभूतीच्या फळात मग्न होऊन खूप उंच गाठतो.
स्मृत्वा स्मृत्वापदḫ पूर्वास् सन्तोषामृतपोषितः । अर्थानाम् अप्य् अनर्थानां नाशे न परितप्यते
पूर्वीच्या संकटांची आठवण वारंवार येत असली, तरी समाधानाच्या अमृताने पोसलेला माणूस, चांगल्या किंवा वाईट गोष्टी नष्ट झाल्या तरी दुःखी होत नाही.
व्यवहारेषु कार्येषु भोगसम्पादकेष्व् अपि । परम् उद्वेगम् आयाति सनिद्र इव बोधितः
दैनंदिन व्यवहारात, कामकाजात किंवा सुखाच्या मागे धावताना, तो खोल झोपेतून जागा झाल्यासारखा मोठ्या अस्वस्थतेला सामोरा जातो.
दीर्घाध्वग इवोदाराम् अनारतम् अबाधिताम् । चिरं मौर्ख्यश्रमाक्रान्तो विश्रान्तिम् अभिवाञ्छति
दीर्घ प्रवास करणाऱ्या थकलेल्या माणसासारखा, दीर्घकाळाच्या मूर्खपणाने दमलेला हा सतत उन्नत, अखंड विश्रांतीची इच्छा करतो.
निश्श्वासबोधितो ऽप्य् अग्निर् अनिन्धन इवात्मनि । श्वासमात्रभ्रमे ऽप्य् अन्तर् अतिष्ठन्न् एव शाम्यति
श्वासामुळे जागा झालेला जरी असला, तरी इंधन नसलेल्या अग्नीसारखा, तो आतल्या आत शांत होतो आणि फक्त श्वासाच्या भासातही पूर्णपणे निवांत राहतो.
आपतन्तीं बलाद् एव पदार्थेष्व् अरतिं शनैः । न शक्नोति निराकर्तुं वृष्टिम् अभ्रच्युताम् इव
जशी ढगातून पडणारी पाऊसाची सर थांबवता येत नाही, तशीच वस्तूंविषयी मनात निर्माण होणारी तीव्र विरक्तीही तो थांबवू शकत नाही.
तां महापदवीं गच्छन् परमार्थफलप्रदाम् । भूमिं काम् अप्य् उपायाति वचसाम् अप्य् अगोचराम्
तो जेव्हा त्या महान मार्गावर चालतो, जो खऱ्या अर्थाने सर्वोच्च फळ देणारा आहे, तेव्हा तो शब्दांच्या पलीकडील, अनोख्या अशा एका अवस्थेला पोहोचतो.
कुतो ऽप्य् अचेष्टितेष्व् एव सम्प्राप्तेषु विधेर् वशात् । भोगेष्व् अरतिम् आयाति पान्थो मरुमहीष्व् इव
कधी कधी जेव्हा उपभोग स्वतःहून, कोणतीही चेष्टा न करता, नशिबाच्या जोरावर येतात, तेव्हा तो त्यांच्यात तितकाच उदासीन राहतो, जसा एखादा प्रवासी वाळवंटात असतो.
घूर्णन् क्षीव इवानन्दी सुप्तस् संसारवृत्तिषु । अन्तḫपूर्णमना मौनी काम् अपि स्थितिम् ऋच्छति
तो जरी संसाराच्या व्यवहारात गुंतलेला आणि बाहेरून डोलणारा दिसत असला, तरीही आतून पूर्ण आणि शांत असतो; अशा स्थितीत तो एक विलक्षण अवस्था प्राप्त करतो.
स तादृग्रूपताम् एत्य परमार्थफलस्य तत् । क्रमान् निकटम् आप्नोति खगो ऽर्कपदवीम् इव
अशी अवस्था मिळाल्यावर, माणूस हळूहळू अंतिम सत्याच्या फळाजवळ पोहोचतो, जसं एखादा पक्षी सूर्याच्या वाटेकडे जाऊ लागतो.
ततस् तद् अखिला बुद्धीर् विहाय वियता समः । गृह्णात्य् अथास्वादयति भुङ्क्ते ऽथ परितृप्यति
मग सर्व विचार सोडून, आकाशासारखा शांत होतो, आणि त्या अवस्थेला अनुभवतो, आस्वादतो, उपभोगतो आणि पूर्णपणे तृप्त होतो.