उन्नतानतसम्पातनिपातानतिघूर्णितः । न्यक्कारोपलनिर्घातैḫ पारम्पर्येण चूर्णितः
संपत्ती आणि अपयश, उन्नती आणि पडझड यांच्या लाटांमध्ये तो सतत हेलकावत राहतो. निंदा आणि अपमान यांच्या वारंवार होणाऱ्या आघातांनी त्याचे आयुष्य पिळून निघते.
तृष्णाशरलताजालप्रवेशवशविक्षतः । स्वप्रज्ञारचिताचारḫ परमायास्व् अशिक्षितः
इच्छांच्या चंचल जाळ्यात अडकून तो सतत त्रस्त राहतो. स्वतःच्या मर्यादित समजुतीनुसार वागत राहून तो सर्वोच्च ज्ञान शिकण्यात मागे पडतो.
इन्द्रियग्रामम् आगत्य प्रपलायनतत्परः । सुदुर्ग्रहगजेन्द्रोग्रविस्फूर्जनविमर्दितः
इंद्रियांच्या गावात शिरल्यावर तो नेहमीच पळून जाण्याच्या प्रयत्नात असतो, जणू काही पकडता न येणाऱ्या बलाढ्य हत्तीच्या जबर मारांनी तो हैराण झालेला असतो.
विषयाजगरोद्गारविषफूत्कारमूर्छितः । कामकौलेयकैर् भूमौ रसार्द्रायां विपोथितः
विषयांच्या सापाच्या फुत्काराने तो गोंधळून जातो, आणि कामाच्या संततीच्या आघातांनी ओलसर जमिनीवर फेकला जातो.
कोपदावानलप्लुष्टस्पष्टविस्फोटदाहवान् । सदागतागतानेकदीर्घदुẖखप्रवाहवान्
रागाच्या दावानळाने तो भाजला जातो, त्याच्या जळण्याच्या ठसठशीत फोडांनी तो भरलेला असतो, आणि नेहमीच अनेकदा येणाऱ्या दीर्घ दुःखांच्या प्रवाहात वाहत जातो.
स्वाङ्गलग्नाभिलाषांशदंशदोषैर् उपद्रुतः । भोगलोभलसन्मेदस्सृगालचिरविद्रुतः
स्वतःच्या अंगाला चिकटलेल्या इच्छांच्या तुकड्यांच्या दोषांनी तो त्रस्त होतो, आणि भोगाची लालसा व भ्रमाच्या उष्णतेने जणू लांब पळणारा कोल्हा असल्यासारखा सतत धावतो.
स्वकर्मकन्दरोद्वान्तदारिद्र्यद्वीप्यनुद्रुतः । व्यामोहमिहिकान्धत्वकूटावटलुठत्तनुः
स्वतःच्या कर्मांच्या खोल खड्ड्यातून उसळणाऱ्या दारिद्र्याच्या बेटावरून तो हाकलला जातो, आणि भ्रमाच्या धुक्यामुळे आलेल्या अंधाराच्या खोल दरीत त्याचे शरीर लोळत राहते.
मानसिंहसमुल्लासहृदयोत्कम्पनातुरः । मरणेनारणेयेन बुकपुष्पम् इवेक्षितः
मनरूपी सिंहाच्या गर्जनेमुळे त्याचे हृदय थरथरते, आणि मृत्यू या वनवास्याने तो जणू एखाद्या फुलाच्या कळीप्रमाणे पाहिला जातो.
गर्धान् निगरणायाशु दूरतो जनसेवितः । कामैस् समन्ततो दत्तचिन्तानिचयवागुरः
गिधाडे पटकन गिळतील या भीतीने लोक त्याला दूरूनच टाळतात, आणि सर्व बाजूंनी इच्छा उत्पन्न केलेल्या काळजीच्या जाळ्यात तो अडकतो.
तारुण्यनाम्ना सुहृदा क्षणम् आलिङ्ग्य वर्जितः । दुस्सञ्चारेषु पवनैẖ कुपितैर् इव तर्जितः
तरुणपण नावाच्या मित्राने क्षणभर मिठी मारली की लगेच सोडून दिला जातो, आणि कठीण वाऱ्यांनी जणू धमकावल्यासारखा त्रासला जातो.
कदाचिन् निर्वृतिं यातẖ क्षणं शमतरौ क्वचित् । मनोहरिणको राजन् राजीवम् इव भास्वति
राजा, कधी कधी हे मनरूप हरण एक क्षणभर शांततेत विसावते, जसं सूर्यप्रकाशात कमळ फुलून उठतं.
तालीतमालबकुलादिकवृक्षगुल्मविश्रान्तिषु प्रचुरपुष्पविलासहासैः । नामापि यस्य न विदन्ति सुखस्य मूढाḫ प्राप्नोति तच् छमतरोस् स्वमनोमृगो वः
पाम, तमाळ, बकुळ आणि इतर झाडांच्या गर्द सावलीत, फुलांनी बहरलेल्या आणि हसऱ्या वातावरणात, मूढ लोकांना सुखाचं नावही माहीत नसतं; पण तुमचं हे मनरूपी हरण मात्र त्या शांततेच्या झाडाखाली पोहोचतं.
इति विश्रान्तिमान् एष मनोहरिणको ऽरिहन् । तत्रैव रतिम् आयाति न याति विटपान्तरम्
अशा प्रकारे हे मनरूपी हरण जेव्हा विश्रांती मिळवते, तेव्हा ते तिथेच रमते आणि दुसऱ्या झाडाकडे जात नाही.
एतावताथ कालेन स विवेकद्रुमḫ फलम् । अन्तस्स्थं परमार्थात्म शनैḫ प्रकटयत्य् अलम्
काही काळानंतर विवेकाच्या झाडावरून, आतमध्ये असलेलं परमार्थस्वरूप फळ हळूहळू पूर्णपणे प्रकट होतं.
ध्यानद्रुमफलं पुण्यं तद् असौ स्वमनोमृगः । अधस्स्थितḫ प्रान्तगतं तस्य पश्यति सत्तरोः
ध्यानरूपी वृक्षाचे पुण्य फळ, त्याच्या स्वतःच्या मनरूपी हरणाने, खाली उभे राहून, त्या फांदीकडे वर पाहताना पाहिले जाते.
आरोहति ततो वृक्षं तद् आस्वादयितुं फलम् । अन्यगर्धपरित्यागे वितताध्यवसायवान्
मग, इतर सर्व इच्छा सोडून, दृढ निश्चयाने, तो त्या फळाचा आस्वाद घेण्यासाठी त्या वृक्षावर चढतो.
विवेकरसम् आक्रामन् वृत्तीस् त्यजति भूगताः । उत्तमं पदम् आसाद्य भूयो नाधस् समीहते
विवेकाचा रस मिळवून, तो खाली राहणाऱ्या वासनांना सोडून देतो; सर्वोच्च अवस्था गाठल्यावर, तो पुन्हा कधीच खालच्या गोष्टींची इच्छा करत नाही.
तेनोत्तमफलार्थेन संस्कारान् प्राक्तनान् असौ । विवेकपदम् आरूढस् त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
त्या श्रेष्ठ फळासाठी, विवेकाच्या अवस्थेत पोहोचल्यावर, तो पूर्वीचे संस्कार सर्पाने आपली कात टाकावी तसे टाकून देतो.
हसत्य् उच्चैḫ पदारूढम् आत्मानम् अवलोकयन् । एतावन्तम् अहं कालं कृपणẖ को ऽभवं त्व् इति
आपण स्वतःला सर्वोच्च अवस्थेत स्थिर झालेले पाहून तो मोठ्याने हसतो आणि म्हणतो, 'इतक्या काळापर्यंत मी किती दयनीय अवस्थेत होतो!'
करुणादिषु तेष्व् अस्तभ्रमश् शाखान्तरेषु सः । लोभव्यालम् अधẖ कुर्वन् सम्राड् इव विराजते
करुणा आणि इतर सद्गुणांमध्ये अढळ राहून, तो लोभ नावाच्या सर्पाला खाली ठेवतो आणि झाडाच्या फांद्यांमध्ये न डगमगता, राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
हृदयेन्दोर् घनश्रेणीर् मुखाब्जतिमिरावलीः । कृष्णायश्शृङ्खलास् तृष्णा दिनानुदिनम् उज्झति
तो दररोज आपल्या मनाच्या चंद्रावरचे दाट ढग, तोंडाच्या कमळाभोवतीची अंधाराची रांग आणि तृष्णेच्या लोखंडी साखळ्या सोडून देतो.
उपेक्षते न सम्प्राप्तं नाप्राप्तम् अभिवाञ्छति । सोमसोम्यो भवत्य् अन्तश्शीतलस् सर्ववृत्तिषु
त्याच्याकडे जे येते त्याकडे तो दुर्लक्ष करतो, जे मिळाले नाही त्याची इच्छा करत नाही; तो अंतःकरणाने चंद्रासारखा शीतल राहतो आणि सर्व व्यवहारांत शांत असतो.
शास्त्रार्थपल्लवेष्व् एव निषण्णात्मावतिष्ठते । उन्नतावनतापाता अधḫ पश्यञ् जगद्गतीः
ज्याचं मन केवळ शास्त्रांच्या अर्थात स्थिर झालं आहे, तो असा मनुष्य जगातल्या वर-खाली होणाऱ्या घडामोडी शांतपणे पाहत, स्थिर राहतो.
भीमद्रुमलतोत्कीर्णपुष्पप्रकरदन्तुराः । प्राक्तनीस् स्वास् स्थलीḫ पश्यन् हसत्य् अन्तर् वराकताम्
पूर्वी जिथे तो राहत होता, तिथे भयंकर झाडं, गुंतागुंतीच्या वेलींनी वेढलेली आणि फुलांच्या गच्च झुंबारांनी सजलेली जागा पाहून, तो मनातल्या मनात त्यांच्या दयनीय अवस्थेवर हसतो.
तेषु तत्स्कन्धदेशेषु तयोड्डीनविडीनया । हारिण्या विहरन् गत्या राजेव परिराजते
त्या जागांमध्ये, त्यांच्या फांद्या आणि भागांवर, हरणाच्या आकर्षक चालीनं फिरताना, तो राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
पुत्रदारकलत्राणि मित्राणि च धनानि च । जन्मान्तरकृतानीव स्वप्नजानीव पश्यति
तो मुलं, पत्नी, मित्र आणि संपत्ती यांना जणू मागच्या जन्मातली किंवा स्वप्नात पाहिल्यासारखीच पाहतो.
रागद्वेषभयोन्मादमानमोहमहार्तयः । नटस्येवास्य दृश्यन्ते शीतलामलचेतसः
ज्याचं मन शांत आणि निर्मळ असतं, त्याला आसक्ती, द्वेष, भीती, वेड, अहंकार आणि मोठा भ्रम हे सगळं नाटकातल्या कलाकारांसारखं दिसतं.
उन्मत्तचेष्टिताकारा हसत्य् अपि पुरो ऽसतीः । तरङ्गभङ्गुराधारास् संसारसरितो गतीः
तो जगातल्या खोट्या देखाव्यांवरही हसतो, कारण त्या लाटांच्या अस्थिर आधारांसारख्या आहेत, आणि संसारनदीच्या प्रवाहासारख्या क्षणभंगुर आहेत.
न स चेतयते काश्चिल् लोकदारधनैषणाः । अपूर्वपदविश्रान्तो जीवन्न् एव यथा शवः
तो लोक, पत्नी किंवा संपत्ती यांच्या कोणत्याही धडपडीकडे लक्ष देत नाही; कारण तो एक अद्भुत स्थितीत विसावलेला आहे, जणू काही जगत असूनही निर्जीव आहे.
केवलं केवले शुद्धे बोधात्मनि महोन्नतौ । दत्तदृष्टिḫ फले तस्मिन् दूरं समधिरोहति
तो फक्त त्या निर्मळ, शुद्ध ज्ञानस्वरूप आत्म्यावरच दृष्टी लावतो आणि त्या अनुभूतीच्या फळात मग्न होऊन खूप उंच गाठतो.