जीवन्मुक्तत्वम् अस्मिंस् तु श्रुते समनुभूयते । स्वयम् एव यथा पीते नीरोगत्वं वरौषधे
या ग्रंथात जिवंतपणी मुक्तीची अवस्था प्रत्यक्ष अनुभवता येते, जशी उत्तम औषध घेतल्यावर आरोग्याची खात्री पटते.
श्रूयमाणे हि शास्त्रे ऽस्मिञ् श्रोता वेत्त्य् एतद् आत्मना । यथावद् इदम् अस्माभिर् न तूक्तं वरशापवत्
हे ग्रंथ ऐकताना, ऐकणाऱ्याला हे स्वतःच समजते; आम्ही हे मनमानीपणे, शाप किंवा वरदानासारखे सांगितलेले नाही.
शाम्यति संसृतिदुःखम् इदं ते स्वात्मविचारमहाकथयैव । नो धनदानतपश्श्रुतवेदैस् तत्कथनोज्झितयत्नशतेन
हे संसारातील दुःख केवळ आत्मचिंतनाच्या मोठ्या चर्चेमुळे शांत होते; धन, दान, तप किंवा वेदांचा अभ्यास, किंवा अशा विचाराशिवाय केलेल्या शेकडो प्रयत्नांनी हे दूर होत नाही.
तच्चित्तास् तद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश् च तन् नित्यं तुष्यन्ति रमयन्ति ये
ज्यांची मनं आणि प्राण त्या सत्यात पूर्णपणे गुंतलेली असतात, जे एकमेकांना जागृत करतात आणि नेहमी त्या विषयावर बोलतात, असे लोक नेहमी आनंदी आणि तृप्त असतात.
तेषां ज्ञानैकनिष्ठानाम् आत्मज्ञानविचारणात् । सा जीवन्मुक्ततोदेति विदेहोन्मुक्ततैव या
ज्यांचा आधार फक्त ज्ञानावर आहे, आणि जे आत्मज्ञानाचा शोध घेतात, त्यांच्यातच जिवंतपणी मुक्ती आणि देहानंतरची मुक्ती अशी स्थिती प्रकट होते.
ब्रह्मन् विदेहमुक्तस्य जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् । ब्रूहि येन तथैवाहं यते शास्त्रदृशा धिया
हे ब्रह्मन्, जिवंतपणी मुक्त झालेल्या आणि देहानंतर मुक्त झालेल्याची लक्षणे सांग, म्हणजे मीही शास्त्र आणि बुद्धीच्या मार्गदर्शनाने तसेच प्रयत्न करू शकेन.
यथास्थितम् इदं यस्य व्यवहारवतो ऽपि च । अस्तङ्गतं स्थितं व्योम स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्यासाठी हा संसार, व्यवहार करत असतानाही, आकाशासारखा अदृश्य आणि शाश्वत वाटतो, तो खरा जिवंतपणी मुक्त मानला जातो.
बोधैकनिष्ठतां यातो जागर्त्य् एव सुषुप्तवत् । य आस्ते व्यवहर्तैव स जीवन्मुक्त उच्यते
जो ज्ञानात स्थिर राहतो, जागृत असतानाही जणू सखोल झोपेत आहे असे वाटते, आणि जो फक्त आपले कर्तव्य करत राहतो, तोच खरा जिवंतपणी मुक्त म्हणावा.
नोदेति नास्तम् आयाति सुखे दुःखे मुखप्रभा । यथाप्राप्तस्थितेर् यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्या चेहऱ्यावर आनंद किंवा दुःख यामुळे कधीही तेज कमी किंवा जास्त होत नाही, आणि जो जसा आहे तसाच शांत राहतो, तोच खरा जिवंतपणी मुक्त आहे.
यो जागर्ति सुषुप्तस्थो यस्य जाग्रन् न विद्यते । यस्य निर्वासनो बोधस् स जीवन्मुक्त उच्यते
जो गाढ झोपेत असूनही जागा आहे, ज्याच्यासाठी जागरणच नाही, आणि ज्याची जाणीव कोणत्याही ठशांशिवाय आहे, तोच खरा जिवंतपणी मुक्त आहे.
रागद्वेषभयादीनाम् अनुरूपं चरन्न् अपि । यो ऽन्तर् व्योमवद् अत्यच्छस् स जीवन्मुक्त उच्यते
जो माणूस आकर्षण, द्वेष किंवा भीती यांच्याशी जुळवून वागत असला, तरीही आतून पूर्णपणे आकाशासारखा निर्मळ राहतो, त्याला जगात असतानाच मुक्त झालेला म्हणतात.
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर् यस्य न लिप्यते । कुर्वतो ऽकुर्वतो वापि स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्यात 'मी'पणाचा भाव नाही, ज्याची बुद्धी कशानेही लागलेली नाही, तो काही करतो किंवा करत नाही, तरीही तो जगात असतानाच मुक्त झालेला असतो.
यश् चोन्मेषनिमेषाभ्यां विधेः प्रलयसम्भवौ । पश्येत् त्रिलोक्याः खसमस् स जीवन्मुक्त उच्यते
जो डोळे उघडताना आणि मिटताना या त्रैलोक्याचं निर्माण आणि लय जणू आकाशासारखं पाहतो, तोच खरा जगात असतानाच मुक्त झालेला असतो.
भोक्तैव यो न भोक्तैव शुद्धबोधैकतां गतः । बुद्धस् सुप्त इवास्ते ऽन्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते
जो उपभोग करणारा असूनही खरंतर उपभोगत नाही, ज्याने शुद्ध ज्ञानाची एकता मिळवली आहे, आणि जो आतून जागा असूनही झोपेत असल्यासारखा असतो, तोच खरा जगात असतानाच मुक्त झालेला असतो.
नित्यं द्रष्टैव चाद्रष्टा जीवन्न् एव मृतोपमः । व्यवहर्तैव शैलाभस् स जीवन्मुक्त उच्यते
जो नेहमी पाहणारा असूनही न पाहणारा आहे, जिवंत असूनही मृतासारखा आहे, व्यवहार करतो पण पर्वतासारखा स्थिर आहे, त्याला जिवंतपणी मुक्त म्हणतात.
यस्मान् नोद्विजते लोको लोकान् नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोन्मुक्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्यामुळे जग घाबरत नाही आणि जो स्वतःही जगापासून घाबरत नाही, ज्याला आनंद किंवा राग लागत नाही, त्याला जिवंतपणी मुक्त म्हणतात.
शान्तसंसारकलनः कलावान् अपि निष्कलः । यस् सचित्तो ऽपि निश्चित्तस् स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याचे संसाराचे विचार शांत झाले आहेत, जरी त्याच्यात गुण आहेत तरीही तो गुणरहित आहे, जरी त्याला मन आहे तरीही तो मनरहित आहे, त्याला जिवंतपणी मुक्त म्हणतात.
यस् समस्तार्थजातेषु व्यवहार्य् अपि शीतलः । परार्थेष्व् इव पूर्णात्मा स जीवन्मुक्त उच्यते
जो सर्व व्यवहारांमध्ये सहभागी असूनही शांत आहे, आणि ज्याचे मन नेहमी पूर्ण आहे जणू दुसऱ्यांसाठीच, त्याला जिवंतपणी मुक्त म्हणतात.
जीवन्मुक्तपदं त्यक्त्वा देहे कालवशात् क्षते । चिद् यात्य् अदेहमुक्तत्वं पवनो ऽस्पन्दताम् इव
जीवंतपणे मुक्त झाल्यावर, जेव्हा काळाच्या प्रभावाने शरीर नष्ट होतं, तेव्हा चैतन्य देहाशिवाय मुक्ती प्राप्त करतं, जसं वारा थांबून शांत होतो.
विदेहमुक्तो नोदेति नास्तम् एति न शाम्यति । न सन् नासन् न दूरस्थं न चाहं न च वेतरत्
देहाशिवाय मुक्त झालेला न जन्मतो, न मावळतो, न संपतो; तो अस्तित्वातही नाही, अनस्तित्वातही नाही, दूरही नाही, जवळही नाही, 'मी' सुद्धा नाही, 'इतर' सुद्धा नाही.
सूर्यो भूत्वा प्रतपति विष्णुः पाति जगत्त्रयम् । रुद्रस् सर्वान् संहरति सर्वान् सृजति पद्मभूः
तो सूर्य होऊन प्रकाश देतो; विष्णू होऊन तीनही जगांचं रक्षण करतो; रुद्र होऊन सर्वांचं संहार करतो; आणि पद्मभू म्हणजे ब्रह्मा होऊन सर्वांची निर्मिती करतो.
खं भूत्वा पवनस्कन्धान् धत्ते सर्क्षसुरासुरान् । कुलाचलगणो भूत्वा लोकपालपुरास्पदम्
आकाश होऊन तो वाऱ्याच्या लाटा, तारे, देव आणि दैत्य यांना सांभाळतो; पर्वतांचा समूह होऊन तो लोकपालांचं निवासस्थान बनतो.
भूमिर् भूत्वा बिभर्तीमां लोकस्थितिम् अखण्डिताम् । तृणगुल्मलता भूत्वा ददाति फलसन्ततिम्
मातीच्या रूपानं हे जग अखंडपणे सांभाळते; गवत, झुडुपं आणि वेलींमध्ये रूप घेतं आणि फळांची सतत मालिका निर्माण करते.
बिभ्रज् जलानलाकारञ् ज्वलति द्रवति द्रुतः । चन्द्रो ऽमृतं प्रसवति मृतिं हालाहलं विषम्
पाण्याचं आणि आगीचं रूप धारण करून ते तेजस्वीपणे चमकतं, जळतं, वितळतं आणि वाहतं; चंद्राच्या रूपानं अमृत निर्माण करतं, मृत्यूच्या रूपानं विष आणि संकटं घडवते.
तेजः प्रकटयत्य् आशास् तनोत्य् आन्ध्यं तमो भवन् । शून्यं सन् व्योमताम् एति गिरिस् सन् रोधयत्य् अलम्
प्रकाशाने आशा प्रकट होते, अंधाराने अंधत्व पसरतं; शून्य असताना आकाशाचं स्वरूप घेतं, पर्वत झाल्यावर मोठ्या प्रमाणात अडथळा निर्माण करतं.
करोति जङ्गमं चित्त्वे स्थावरं स्थावराक्र्टिः । भूत्वार्णवो वलयति भूस्त्रियं वलयो यथा
मन झाल्यावर ते चल वस्तूंना घडवतं, स्थिर रूप घेतल्यावर स्थिर वस्तूंना; समुद्र झाल्यावर पृथ्वीला जशी स्त्रीच्या हातातल्या बांगडीनं घेरावं तसं वेढतं.
परमार्कवपुर् भूत्वा प्रकाशे ऽन्तर् विसारयन् । त्रिजगत्त्रसरेण्वोघं शान्तम् एवावतिष्ठति
तो परमसूर्याचं स्वरूप होऊन, आपली प्रभा आतून पसरवतो आणि त्रिजगतातील भीतींचा पूर उसळला तरीही तो शांतच राहतो.
यत् किञ्चिद् इदम् आभाति भातं वा भाम् उपैष्यति । कालत्रयगतं दृश्यं तद् असौ सर्वम् एव वा
इथे जे काही दिसतं, जे पूर्वी दिसलं किंवा पुढे दिसेल, तीन काळांत जे काही दिसतं, ते सर्व खरोखर एकच आहे.
कथम् एवं वद ब्रह्मन् भूयते विषमा हि मे । दृष्टिर् एषा तु दुष्प्रापा दुराक्रम्येति निश्चयः
हे असं कसं होतं, ब्रह्मन्, सांग ना. माझं समजणं गोंधळलेलं आहे; ही दृष्टी मिळवणं फार कठीण आहे आणि समजणंही अवघड आहे, हे निश्चित.
मुक्तिर् एषोच्यते राम ब्रह्मैतत् समुदाहृतम् । निर्वाणम् एतत् कथितं शृणु सम्प्राप्यते कथम्
हेच मुक्ती म्हणतात, राम. हेच ब्रह्म असं सांगितलं आहे. हेच निर्वाण असं वर्णिलं आहे; हे कसं मिळतं ते ऐक.