निबध्नात्य् आत्मना पीठं कुलाचल इव स्थिरम् । फलस्य रचयत्य् ऊर्ध्वे घटिकां मङ्गलाचिताम्
आपल्या स्वतःच्या आत्म्याने तो एक भक्कम आसन तयार करतो, जणू काही आपल्या कुळाच्या डोंगरासारखे स्थिर असते. त्या आसनावर तो फळासाठी शुभेच्छांनी सजवलेली एक पात्र ठेवतो.
विवेकफलवृक्षे तु वर्धमाने दिने दिने । छायावितानवलिते पुंसो हृदयकानने
विवेकाच्या फळझाडाची वाढ दिवसेंदिवस होत जाते, आणि त्याची सावली माणसाच्या हृदयाच्या वनात पसरते.
प्रवर्तते शीतलता तलतापापहारिणी । अत्युल्लसन्मतिलतातुषारोदरसुन्दरी
त्या सावलीत एक गारवा निर्माण होतो, जो तळाचा उष्णपणा दूर करतो. तो गारवा अत्यंत तेजस्वी, आतून सुंदर आणि शुद्ध बुद्धीच्या कणांनी भरलेला असतो.
यस्याम् अवान्तरश्रान्तो विश्राम्यति मनोमृगः । आजन्मजीर्णपथिकḫ पथि कोलाहलाकुलः
त्या सावलीखाली मनरूपी हरिण, जो जन्मापासून वृद्धापकाळापर्यंत कोलाहलाने भरलेल्या वाटेवर फिरत असतो, तो थकून तिथे शांतपणे विसावा घेतो.
सत्तामात्रात्मशारीरशर्मार्थं प्रेक्षितो ऽरिभिः । नानातासारम् आत्मानं गोपयन् कुञ्जकोन्मुखः
फक्त अस्तित्व असलेल्या या देहाच्या सुखासाठी शत्रू त्याच्याकडे पाहतात, म्हणून तो स्वतःचं खरं स्वरूप लपवत, जणू काही झाडीतून बाहेर डोकावत आहे, स्वतःचं मन जपतो.
संसारारण्यविसरद्वासनापवनेरितः । अहन्तातापसरिता सर्वदा विप्रलम्भितः
संसाराच्या जंगलात वासनांच्या वाऱ्याने तो नेहमीच फिरत असतो, आणि अहंकाराच्या उष्णतेच्या नदीमुळे तो कायम वेगळा पडतो.
दारदीर्घदरीदूरचिरसञ्चारजर्जरः । पुत्रपत्त्रपरामर्शप्रपातात् पतितो ऽवटे
पत्नी आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी सततच्या प्रवासाने तो थकून गेला आहे, आणि मुलं व इतर गोष्टींवरील आसक्तीच्या कड्यावरून तो खोल दरीत पडतो.
लक्ष्मीलताविलुठनात् सङ्कटे कुट्टिताङ्गकः । तृष्णाश्रीसरितं गृह्णन् कल्लोलैर् दूरम् आहृतः
लक्ष्मीच्या वेलीशी झुंजताना अरुंद जागेत त्याचं शरीर जखमी झालं आहे, आणि तृष्णा व श्रीच्या नदीला धरताना लाटांनी तो दूरवर वाहून गेला आहे.
व्याधिदुर्व्याधवैधुर्यपलायनपरायणः । अशङ्कितविधिव्याधपातातिचकिताकृतिः
तो आजार, दुर्दैव आणि संकट यांपासून नेहमी पळ काढण्याच्या प्रयत्नात असतो. नशिबाच्या आणि आजाराच्या अचानक होणाऱ्या आघातांनी तो कायम घाबरलेला आणि अस्वस्थ असतो.
गेयास्वादसमापातदुẖखसायकशङ्कितः । वैरिविद्रावणव्यग्रो दृषदाहननाङ्कितः
सुखाचा क्षणिक आस्वाद घेतल्यानंतर लगेच येणाऱ्या दुःखाची त्याला सतत भीती वाटते. शत्रूंना दूर करण्याच्या काळजीत तो गुंतलेला असतो आणि कठीण प्रसंगांच्या जखमा त्याच्या अंगावर उमटलेल्या असतात.
उन्नतानतसम्पातनिपातानतिघूर्णितः । न्यक्कारोपलनिर्घातैḫ पारम्पर्येण चूर्णितः
संपत्ती आणि अपयश, उन्नती आणि पडझड यांच्या लाटांमध्ये तो सतत हेलकावत राहतो. निंदा आणि अपमान यांच्या वारंवार होणाऱ्या आघातांनी त्याचे आयुष्य पिळून निघते.
तृष्णाशरलताजालप्रवेशवशविक्षतः । स्वप्रज्ञारचिताचारḫ परमायास्व् अशिक्षितः
इच्छांच्या चंचल जाळ्यात अडकून तो सतत त्रस्त राहतो. स्वतःच्या मर्यादित समजुतीनुसार वागत राहून तो सर्वोच्च ज्ञान शिकण्यात मागे पडतो.
इन्द्रियग्रामम् आगत्य प्रपलायनतत्परः । सुदुर्ग्रहगजेन्द्रोग्रविस्फूर्जनविमर्दितः
इंद्रियांच्या गावात शिरल्यावर तो नेहमीच पळून जाण्याच्या प्रयत्नात असतो, जणू काही पकडता न येणाऱ्या बलाढ्य हत्तीच्या जबर मारांनी तो हैराण झालेला असतो.
विषयाजगरोद्गारविषफूत्कारमूर्छितः । कामकौलेयकैर् भूमौ रसार्द्रायां विपोथितः
विषयांच्या सापाच्या फुत्काराने तो गोंधळून जातो, आणि कामाच्या संततीच्या आघातांनी ओलसर जमिनीवर फेकला जातो.
कोपदावानलप्लुष्टस्पष्टविस्फोटदाहवान् । सदागतागतानेकदीर्घदुẖखप्रवाहवान्
रागाच्या दावानळाने तो भाजला जातो, त्याच्या जळण्याच्या ठसठशीत फोडांनी तो भरलेला असतो, आणि नेहमीच अनेकदा येणाऱ्या दीर्घ दुःखांच्या प्रवाहात वाहत जातो.
स्वाङ्गलग्नाभिलाषांशदंशदोषैर् उपद्रुतः । भोगलोभलसन्मेदस्सृगालचिरविद्रुतः
स्वतःच्या अंगाला चिकटलेल्या इच्छांच्या तुकड्यांच्या दोषांनी तो त्रस्त होतो, आणि भोगाची लालसा व भ्रमाच्या उष्णतेने जणू लांब पळणारा कोल्हा असल्यासारखा सतत धावतो.
स्वकर्मकन्दरोद्वान्तदारिद्र्यद्वीप्यनुद्रुतः । व्यामोहमिहिकान्धत्वकूटावटलुठत्तनुः
स्वतःच्या कर्मांच्या खोल खड्ड्यातून उसळणाऱ्या दारिद्र्याच्या बेटावरून तो हाकलला जातो, आणि भ्रमाच्या धुक्यामुळे आलेल्या अंधाराच्या खोल दरीत त्याचे शरीर लोळत राहते.
मानसिंहसमुल्लासहृदयोत्कम्पनातुरः । मरणेनारणेयेन बुकपुष्पम् इवेक्षितः
मनरूपी सिंहाच्या गर्जनेमुळे त्याचे हृदय थरथरते, आणि मृत्यू या वनवास्याने तो जणू एखाद्या फुलाच्या कळीप्रमाणे पाहिला जातो.
गर्धान् निगरणायाशु दूरतो जनसेवितः । कामैस् समन्ततो दत्तचिन्तानिचयवागुरः
गिधाडे पटकन गिळतील या भीतीने लोक त्याला दूरूनच टाळतात, आणि सर्व बाजूंनी इच्छा उत्पन्न केलेल्या काळजीच्या जाळ्यात तो अडकतो.
तारुण्यनाम्ना सुहृदा क्षणम् आलिङ्ग्य वर्जितः । दुस्सञ्चारेषु पवनैẖ कुपितैर् इव तर्जितः
तरुणपण नावाच्या मित्राने क्षणभर मिठी मारली की लगेच सोडून दिला जातो, आणि कठीण वाऱ्यांनी जणू धमकावल्यासारखा त्रासला जातो.
कदाचिन् निर्वृतिं यातẖ क्षणं शमतरौ क्वचित् । मनोहरिणको राजन् राजीवम् इव भास्वति
राजा, कधी कधी हे मनरूप हरण एक क्षणभर शांततेत विसावते, जसं सूर्यप्रकाशात कमळ फुलून उठतं.
तालीतमालबकुलादिकवृक्षगुल्मविश्रान्तिषु प्रचुरपुष्पविलासहासैः । नामापि यस्य न विदन्ति सुखस्य मूढाḫ प्राप्नोति तच् छमतरोस् स्वमनोमृगो वः
पाम, तमाळ, बकुळ आणि इतर झाडांच्या गर्द सावलीत, फुलांनी बहरलेल्या आणि हसऱ्या वातावरणात, मूढ लोकांना सुखाचं नावही माहीत नसतं; पण तुमचं हे मनरूपी हरण मात्र त्या शांततेच्या झाडाखाली पोहोचतं.
इति विश्रान्तिमान् एष मनोहरिणको ऽरिहन् । तत्रैव रतिम् आयाति न याति विटपान्तरम्
अशा प्रकारे हे मनरूपी हरण जेव्हा विश्रांती मिळवते, तेव्हा ते तिथेच रमते आणि दुसऱ्या झाडाकडे जात नाही.
एतावताथ कालेन स विवेकद्रुमḫ फलम् । अन्तस्स्थं परमार्थात्म शनैḫ प्रकटयत्य् अलम्
काही काळानंतर विवेकाच्या झाडावरून, आतमध्ये असलेलं परमार्थस्वरूप फळ हळूहळू पूर्णपणे प्रकट होतं.
ध्यानद्रुमफलं पुण्यं तद् असौ स्वमनोमृगः । अधस्स्थितḫ प्रान्तगतं तस्य पश्यति सत्तरोः
ध्यानरूपी वृक्षाचे पुण्य फळ, त्याच्या स्वतःच्या मनरूपी हरणाने, खाली उभे राहून, त्या फांदीकडे वर पाहताना पाहिले जाते.
आरोहति ततो वृक्षं तद् आस्वादयितुं फलम् । अन्यगर्धपरित्यागे वितताध्यवसायवान्
मग, इतर सर्व इच्छा सोडून, दृढ निश्चयाने, तो त्या फळाचा आस्वाद घेण्यासाठी त्या वृक्षावर चढतो.
विवेकरसम् आक्रामन् वृत्तीस् त्यजति भूगताः । उत्तमं पदम् आसाद्य भूयो नाधस् समीहते
विवेकाचा रस मिळवून, तो खाली राहणाऱ्या वासनांना सोडून देतो; सर्वोच्च अवस्था गाठल्यावर, तो पुन्हा कधीच खालच्या गोष्टींची इच्छा करत नाही.
तेनोत्तमफलार्थेन संस्कारान् प्राक्तनान् असौ । विवेकपदम् आरूढस् त्यजत्य् अहिर् इव त्वचम्
त्या श्रेष्ठ फळासाठी, विवेकाच्या अवस्थेत पोहोचल्यावर, तो पूर्वीचे संस्कार सर्पाने आपली कात टाकावी तसे टाकून देतो.
हसत्य् उच्चैḫ पदारूढम् आत्मानम् अवलोकयन् । एतावन्तम् अहं कालं कृपणẖ को ऽभवं त्व् इति
आपण स्वतःला सर्वोच्च अवस्थेत स्थिर झालेले पाहून तो मोठ्याने हसतो आणि म्हणतो, 'इतक्या काळापर्यंत मी किती दयनीय अवस्थेत होतो!'
करुणादिषु तेष्व् अस्तभ्रमश् शाखान्तरेषु सः । लोभव्यालम् अधẖ कुर्वन् सम्राड् इव विराजते
करुणा आणि इतर सद्गुणांमध्ये अढळ राहून, तो लोभ नावाच्या सर्पाला खाली ठेवतो आणि झाडाच्या फांद्यांमध्ये न डगमगता, राजासारखा तेजस्वी दिसतो.