स्तम्भम् एवाथ बध्नाति स्थैर्यं नाम समुन्नतम् । सन्तोषत्वग्विवलितं वैराग्यरसरञ्जितम्
नंतर तो खोड तयार होतो, ज्याला स्थैर्य म्हणतात. ते उंच असते, समाधानाच्या सालीने वेढलेले आणि वैराग्याच्या रसाने रंगलेले असते.
वैराग्यरसपुष्टात्मा शास्त्रार्थप्रावृषान्वितः । स्वल्पेनैव स कालेन पराम् एति समुन्नतिम्
वैराग्याच्या रसाने पोसलेले आणि शास्त्रार्थाच्या पावसाने समृद्ध झालेले ते मन थोड्याच वेळात अत्युच्च स्थितीला पोहोचते.
शास्त्रार्थसाधुसम्पर्कवैराग्यरसपीवरः । रागद्वेषकपिक्षोभैर् न मनाग् अपि कम्पते
जो माणूस शास्त्राचा अर्थ आणि सज्जनांचा सहवास यांमधून मिळणाऱ्या वैराग्याच्या रसाने पोसला जातो, त्याला आसक्ती आणि द्वेष या माकडांच्या हलक्याशा हालचालींनी सुद्धा काहीच फरक पडत नाही.
अथ तस्मात् प्रजायन्ते विज्ञानालङ्कृताकृतेः । लता रसविलासिन्य इमा विततदेशगाः
ज्याचे रूप ज्ञानाने सुशोभित झाले आहे, त्याच्याकडून या सद्गुणांच्या रसात रमणाऱ्या वेलींना जन्म मिळतो आणि त्या सर्व दिशांना पसरतात.
स्फुटता सत्यता सत्ता धीरता निर्विकल्पता । समता शान्तता मैत्री करुणा कीर्तितार्यता
स्पष्टता, सत्यता, अस्तित्व, धैर्य, द्वैताचा अभाव, समता, शांतता, मैत्री, करुणा आणि उत्तम आचार — हे गुण सांगितले आहेत.
लताभिर् गुणपत्त्राभिस् स ध्यानतरुर् ऊर्जितः । यशḫपुष्पाभिर् एताभिḫ पारिजातायते यतेः
या सद्गुणांच्या पानांनी सजलेला ध्यानाचा वृक्ष बहरतो; कीर्तीच्या फुलांनी तो सजतो आणि त्या यतीसाठी तो पारिजातकासारखा होतो.
इत्य् असौ ज्ञानविटपी लतापल्लवपुष्पवान् । भविष्यद्ध्यानफलदो दिनानुदिनम् उन्नमन्
असा हा ज्ञानाचा वृक्ष, वेलींनी, कोवळ्या पानांनी आणि फुलांनी भरलेला, रोज दिवसेंदिवस वर वाढत जातो आणि ध्यानाच्या फळाची भविष्यातील गोडी देतो.
यशẖकुसुमगुच्छाढ्यो गुणपल्लवलास्यवान् । वैराग्यरसविस्तारी प्रज्ञामञ्जरिताकृतिः
या वृक्षावर कीर्तीच्या फुलांचे घोस लहरतात, गुणांच्या कोवळ्या पानांनी तो सजलेला असतो, वैराग्याचा रस सर्वत्र पसरतो आणि प्रज्ञेच्या कळ्यांनी त्याची शोभा वाढते.
सर्वाश् शीतलयत्य् आशाḫ प्रावृषीव पयोधरः । भवातपं शमयति सूर्यतापम् इवोडुपः
तो सर्व आशा थंडावतो, जसा पावसाळ्यातील मेघ गारवा देतो; तो संसाराच्या तापाला शांत करतो, जसा चंद्र सूर्याच्या कडक उन्हाला शमवतो.
प्रतनोति शमच्छायां छायाम् इव घनागमः । निरोधम् आस्फालयति समो ऽनिल इवाम्बुदम्
तो शांततेची सावली पसरवतो, जशी ढगांची छाया सर्वत्र पसरते; तो मनाला आवर घालतो, जसा वारा पाण्याने भरलेल्या ढगांना हलवतो.
निबध्नात्य् आत्मना पीठं कुलाचल इव स्थिरम् । फलस्य रचयत्य् ऊर्ध्वे घटिकां मङ्गलाचिताम्
आपल्या स्वतःच्या आत्म्याने तो एक भक्कम आसन तयार करतो, जणू काही आपल्या कुळाच्या डोंगरासारखे स्थिर असते. त्या आसनावर तो फळासाठी शुभेच्छांनी सजवलेली एक पात्र ठेवतो.
विवेकफलवृक्षे तु वर्धमाने दिने दिने । छायावितानवलिते पुंसो हृदयकानने
विवेकाच्या फळझाडाची वाढ दिवसेंदिवस होत जाते, आणि त्याची सावली माणसाच्या हृदयाच्या वनात पसरते.
प्रवर्तते शीतलता तलतापापहारिणी । अत्युल्लसन्मतिलतातुषारोदरसुन्दरी
त्या सावलीत एक गारवा निर्माण होतो, जो तळाचा उष्णपणा दूर करतो. तो गारवा अत्यंत तेजस्वी, आतून सुंदर आणि शुद्ध बुद्धीच्या कणांनी भरलेला असतो.
यस्याम् अवान्तरश्रान्तो विश्राम्यति मनोमृगः । आजन्मजीर्णपथिकḫ पथि कोलाहलाकुलः
त्या सावलीखाली मनरूपी हरिण, जो जन्मापासून वृद्धापकाळापर्यंत कोलाहलाने भरलेल्या वाटेवर फिरत असतो, तो थकून तिथे शांतपणे विसावा घेतो.
सत्तामात्रात्मशारीरशर्मार्थं प्रेक्षितो ऽरिभिः । नानातासारम् आत्मानं गोपयन् कुञ्जकोन्मुखः
फक्त अस्तित्व असलेल्या या देहाच्या सुखासाठी शत्रू त्याच्याकडे पाहतात, म्हणून तो स्वतःचं खरं स्वरूप लपवत, जणू काही झाडीतून बाहेर डोकावत आहे, स्वतःचं मन जपतो.
संसारारण्यविसरद्वासनापवनेरितः । अहन्तातापसरिता सर्वदा विप्रलम्भितः
संसाराच्या जंगलात वासनांच्या वाऱ्याने तो नेहमीच फिरत असतो, आणि अहंकाराच्या उष्णतेच्या नदीमुळे तो कायम वेगळा पडतो.
दारदीर्घदरीदूरचिरसञ्चारजर्जरः । पुत्रपत्त्रपरामर्शप्रपातात् पतितो ऽवटे
पत्नी आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी सततच्या प्रवासाने तो थकून गेला आहे, आणि मुलं व इतर गोष्टींवरील आसक्तीच्या कड्यावरून तो खोल दरीत पडतो.
लक्ष्मीलताविलुठनात् सङ्कटे कुट्टिताङ्गकः । तृष्णाश्रीसरितं गृह्णन् कल्लोलैर् दूरम् आहृतः
लक्ष्मीच्या वेलीशी झुंजताना अरुंद जागेत त्याचं शरीर जखमी झालं आहे, आणि तृष्णा व श्रीच्या नदीला धरताना लाटांनी तो दूरवर वाहून गेला आहे.
व्याधिदुर्व्याधवैधुर्यपलायनपरायणः । अशङ्कितविधिव्याधपातातिचकिताकृतिः
तो आजार, दुर्दैव आणि संकट यांपासून नेहमी पळ काढण्याच्या प्रयत्नात असतो. नशिबाच्या आणि आजाराच्या अचानक होणाऱ्या आघातांनी तो कायम घाबरलेला आणि अस्वस्थ असतो.
गेयास्वादसमापातदुẖखसायकशङ्कितः । वैरिविद्रावणव्यग्रो दृषदाहननाङ्कितः
सुखाचा क्षणिक आस्वाद घेतल्यानंतर लगेच येणाऱ्या दुःखाची त्याला सतत भीती वाटते. शत्रूंना दूर करण्याच्या काळजीत तो गुंतलेला असतो आणि कठीण प्रसंगांच्या जखमा त्याच्या अंगावर उमटलेल्या असतात.
उन्नतानतसम्पातनिपातानतिघूर्णितः । न्यक्कारोपलनिर्घातैḫ पारम्पर्येण चूर्णितः
संपत्ती आणि अपयश, उन्नती आणि पडझड यांच्या लाटांमध्ये तो सतत हेलकावत राहतो. निंदा आणि अपमान यांच्या वारंवार होणाऱ्या आघातांनी त्याचे आयुष्य पिळून निघते.
तृष्णाशरलताजालप्रवेशवशविक्षतः । स्वप्रज्ञारचिताचारḫ परमायास्व् अशिक्षितः
इच्छांच्या चंचल जाळ्यात अडकून तो सतत त्रस्त राहतो. स्वतःच्या मर्यादित समजुतीनुसार वागत राहून तो सर्वोच्च ज्ञान शिकण्यात मागे पडतो.
इन्द्रियग्रामम् आगत्य प्रपलायनतत्परः । सुदुर्ग्रहगजेन्द्रोग्रविस्फूर्जनविमर्दितः
इंद्रियांच्या गावात शिरल्यावर तो नेहमीच पळून जाण्याच्या प्रयत्नात असतो, जणू काही पकडता न येणाऱ्या बलाढ्य हत्तीच्या जबर मारांनी तो हैराण झालेला असतो.
विषयाजगरोद्गारविषफूत्कारमूर्छितः । कामकौलेयकैर् भूमौ रसार्द्रायां विपोथितः
विषयांच्या सापाच्या फुत्काराने तो गोंधळून जातो, आणि कामाच्या संततीच्या आघातांनी ओलसर जमिनीवर फेकला जातो.
कोपदावानलप्लुष्टस्पष्टविस्फोटदाहवान् । सदागतागतानेकदीर्घदुẖखप्रवाहवान्
रागाच्या दावानळाने तो भाजला जातो, त्याच्या जळण्याच्या ठसठशीत फोडांनी तो भरलेला असतो, आणि नेहमीच अनेकदा येणाऱ्या दीर्घ दुःखांच्या प्रवाहात वाहत जातो.
स्वाङ्गलग्नाभिलाषांशदंशदोषैर् उपद्रुतः । भोगलोभलसन्मेदस्सृगालचिरविद्रुतः
स्वतःच्या अंगाला चिकटलेल्या इच्छांच्या तुकड्यांच्या दोषांनी तो त्रस्त होतो, आणि भोगाची लालसा व भ्रमाच्या उष्णतेने जणू लांब पळणारा कोल्हा असल्यासारखा सतत धावतो.
स्वकर्मकन्दरोद्वान्तदारिद्र्यद्वीप्यनुद्रुतः । व्यामोहमिहिकान्धत्वकूटावटलुठत्तनुः
स्वतःच्या कर्मांच्या खोल खड्ड्यातून उसळणाऱ्या दारिद्र्याच्या बेटावरून तो हाकलला जातो, आणि भ्रमाच्या धुक्यामुळे आलेल्या अंधाराच्या खोल दरीत त्याचे शरीर लोळत राहते.
मानसिंहसमुल्लासहृदयोत्कम्पनातुरः । मरणेनारणेयेन बुकपुष्पम् इवेक्षितः
मनरूपी सिंहाच्या गर्जनेमुळे त्याचे हृदय थरथरते, आणि मृत्यू या वनवास्याने तो जणू एखाद्या फुलाच्या कळीप्रमाणे पाहिला जातो.
गर्धान् निगरणायाशु दूरतो जनसेवितः । कामैस् समन्ततो दत्तचिन्तानिचयवागुरः
गिधाडे पटकन गिळतील या भीतीने लोक त्याला दूरूनच टाळतात, आणि सर्व बाजूंनी इच्छा उत्पन्न केलेल्या काळजीच्या जाळ्यात तो अडकतो.
तारुण्यनाम्ना सुहृदा क्षणम् आलिङ्ग्य वर्जितः । दुस्सञ्चारेषु पवनैẖ कुपितैर् इव तर्जितः
तरुणपण नावाच्या मित्राने क्षणभर मिठी मारली की लगेच सोडून दिला जातो, आणि कठीण वाऱ्यांनी जणू धमकावल्यासारखा त्रासला जातो.