भ्रान्तिशान्तौ विमुक्तस्य विनिर्वाणस्य विश्वता । यथा स्थितैव गलिता विद्यते च यथास्थितम्
गोंधळ शांत झाल्यावर, मुक्त आणि शांत मनाच्या माणसासाठी हे जग जसं आहे तसं दिसतं, पण त्याच वेळी ते नाहीसं झाल्यासारखंही वाटतं.
निर्दग्धतृणभस्माली क्वापि याति यथानिलैः । सतां स्वभावविश्रामैẖ क्वापि याति तथा जगत्
जसं जळलेल्या गवताची राख वाऱ्यावर कुठेतरी उडून जाते, तसं ज्ञानी लोकांच्या स्वभाविक शांततेमुळे हे जग कुठेतरी नाहीसं होतं.
जगद् ब्रह्मपदार्थस्य सन्निवेशस् स तूत्तमः । ब्रह्मशब्दार्थरूपात्मा न जगच्छब्दकार्थभाक्
हे जग म्हणजे ब्रह्मस्वरूपाच्या अर्थाची मांडणी आहे आणि तेच श्रेष्ठ आहे; त्याचा खरा अर्थ 'ब्रह्म' या शब्दाचा आहे, 'जग' या शब्दाचा नाही.
नवजातस्य बालस्य पदार्था यादृशा इमे । विदुषस् तादृशा एव तिष्ठतẖ क्षीणवासनम्
नवजात बाळाला जसे पदार्थ दिसतात, तसेच ज्ञानी माणसालाही दिसतात, कारण त्याच्या इच्छा संपलेल्या असतात.
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा रात्रिḫ पश्यतो मुनेः
सर्व प्राण्यांना जी रात्र असते, त्यात संयमी जागा असतो; आणि ज्या वेळी प्राणी जागे असतात, ती रात्र ज्ञानी माणसाला असते.
स्थितम् एव विरामाय जाग्रज् ज्ञस्य सुषुप्तवत् । चित्रावलोकिन इव जाग्रत्य् अस्य रसैषणाः
ज्ञानी माणसासाठी जे काही स्थिर आहे, ते विरामासाठीच असते; तो जागा असतो, पण जणू काही गाढ झोपेतच असतो. जसा कोणी देखावे पाहतो, तसा तो सर्व पाहतो, पण त्याला सुखाच्या मागे धावायचे नसते.
जात्यन्धरूपानुभवसमं भुवनवेदनम् । भ्रान्तप्रायम् असद्रूपं ज्ञस्य भाति न भाति च
जगाचं जाणणं हे जन्मापासून आंधळ्या माणसाच्या अनुभवासारखंच आहे; ज्ञानी माणसाला हे जग कधी दिसतं, कधी दिसत नाही, आणि बहुतेक वेळा ते खोटं, भ्रमासारखंच वाटतं.
विमूढबुद्धं त्रिजगद् विबुद्धविषयं न सत् । विबुद्धबुद्धं त्रिजगद् विमूढविषयं न सत्
मूढ बुद्धीला जे जाणवतं, ते जागृत मनासाठी खरं नसतं; आणि जागृत बुद्धीला जे समजतं, ते मूढ मनाला खरं वाटत नाही.
स्वप्ने स्वप्नतया ज्ञाते रूपालोकमनẖक्रियाः । न स्वदन्ते यथा तद्वज् जाग्रत्स्वप्ने स्फुरन्तु मा
जसं स्वप्नातले रूप, प्रकाश आणि कृती फक्त स्वप्नासारखेच भासतात आणि स्वप्न पाहणाऱ्याला खरंच लागत नाहीत, तसंच जागेपण आणि स्वप्न ही दोन्ही स्थिती येऊ देत किंवा जाऊ देत — त्या आत्म्याला स्पर्शही करत नाहीत.
निर्विभागस् समाश्वस्तो निरोधं परम् आगतः । आशीतलान्तẖकरणो निर्वाणो ज्ञो ऽवतिष्ठते
जो अखंड शांततेत स्थिर आहे, ज्याने मन पूर्ण निवळवून शांत केलं आहे, आणि ज्याचं अंतरंग गार झालं आहे, तो ज्ञानी मुक्तीतच स्थिर राहतो.
तज्ज्ञस्याक्लिष्टमुक्तस्य समं ध्यानं विना स्थितिः । निम्नं विनेव तोयस्य न सम्भवति काचन
जो जाणणारा, दुःखरहित आणि मुक्त आहे, त्याला ध्यान न करता स्थिर राहता येत नाही—जसे पाणी उताराशिवाय थांबत नाही.
अर्थ एव मनस्कारो मन एवार्थरञ्जनम् । एक एवैष आभासस् सबाह्याभ्यन्तरात्मकः
वस्तू म्हणजे फक्त मनाचे लक्ष; आणि मन म्हणजे वस्तूंच्या रंगाने रंगलेले असते. हे एकच भास आहे, जो बाह्य आणि अंतर्गत अशा दोन्ही स्वरूपात दिसतो.
आसमुद्रं नदीवाहशतसङ्गमयात्मकम् । यथैकश्लेषपिण्डात्म नयत्य् अम्बु तरङ्गितम्
जसे अनेक नद्यांचे पाणी एकत्र येऊन, एकाच प्रवाहाने समुद्राकडे जाते, तसेच सर्व अनुभव एकाच लाटेसारखे एकत्रित स्रोताकडून पुढे जातात.
सबाह्याभ्यन्तराकारम् अर्थानर्थमयात्मकम् । मन एव स्फुरत्य् अर्थनिर्भासं व्याततं तथा
मनच बाह्य आणि अंतर्गत अशा दोन्ही रूपांनी, वस्तू आणि अवस्तू यांचा समावेश करून, सर्व भास प्रकट करते आणि सर्वत्र पसरते.
नास्त्य् अर्थमनसोर् द्वित्वं यथा जलतरङ्गयोः । एकाभावे द्वयोश् शान्तिḫ पवनस्पन्दयोर् इव
जसं पाणी आणि त्याच्या लाटांमध्ये खरंतर काही वेगळेपण नसतं, तसंच वस्तू आणि मन यांच्यातही खरी दुटप्पी नाही. दोन्ही नसतील, तर जसं वारा थांबला की पाणी शांत होतं, तशीच खरी शांतता मिळते.
नूनम् एकोपशान्त्यैव निस्सारे परमार्थतः । एकत्वाद् अर्थमनसी समम् एवाशु शाम्यतः
खरंतर, या दोन्हीमध्ये काही सार नाही, म्हणून त्यातलं एक जरी शांत झालं तरी, दोन्ही एकरूप असल्यामुळे, वस्तू आणि मन दोन्ही लगेच शांत होतात.
अर्थस् सङ्कल्परूपात्मा नेहितव्यो विजानता । मनश् च सम्यग्ज्ञानेन शान्तिर् एवं भवेत् तयोः
वस्तू ही मनाच्या कल्पनेचं रूप आहे, हे समजून घ्यावं. आणि खरी समजूत आली की, मनही शांत होतं. अशा रीतीने दोघांनाही शांतता मिळते.
अनष्टे नश्यतश् चैव ज्ञस्यार्थमनसी स्वतः । मृण्मये द्विषति ज्ञानाद् द्विषद्भावभये यथा
ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्यासाठी वस्तू आणि मन यांचं असणं किंवा नाहीसं होणं काही फरक पडत नाही. जसं मातीच्या दोरीला साप समजण्याची भीती, खरी ओळख मिळाल्यावर नाहीशी होते, तसंच.
यथासंस्थं स्थिते एव ज्ञस्यार्थमनसी सदा । किम् अप्य् अपूर्वम् एवान्यत् सम्पन्ने ऽभावरूपिणी
ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्या मनात आणि वस्तूंमध्ये काहीही बदल होत नाही; पण जेव्हा असत्य पूर्ण झाल्यासारखं वाटतं, तेव्हा एक वेगळंच, अनोखं आणि नविन असं काहीतरी दिसून येतं, जे फक्त शून्यतेच्या रूपात असतं.
सञ्चितार्थजगज्जालो ऽप्य् अज्ञो ज्ञविषये ऽप्य् असन् । पार्श्वसुप्तनरस्वप्न इव क्षीवाग्रयक्षवत्
अज्ञाला जरी गोष्टींचा आणि जगाचा साठा असला, तरी ज्ञानीच्या दृष्टीने ते काहीच नसतं — जसं एखाद्या झोपलेल्या माणसाच्या शेजारी दुसऱ्याचे स्वप्न असतं, किंवा तापाने थकलेल्या माणसाला भास होतात, तसं.
ज्ञस्य साज्ञं जगन् नास्ति धीरस्येव पिशाचधीः । ज्ञम् अज्ञो भावयत्य् अज्ञं स्वभावं सर्वगं विदुः
ज्ञानीला हे जग खरं वाटत नाही, जसं शहाण्या माणसाला वेड्याच्या कल्पना पटत नाहीत; अज्ञानी ज्ञानीचं आकलन करू पाहतो, पण ज्ञानी मात्र अज्ञान सर्वत्र पसरलेलं आहे, हे ओळखतो.
मनश्शब्दार्थरहितं विभागान्तविवर्जितम् । बोधवारि मनो विद्धि तरङ्गम् इव निर्मलम्
मन हे शब्द आणि वस्तूंपासून मोकळं असतं, त्यात कोणतीही फूट किंवा मर्यादा नसते; जसं शुद्ध पाण्यातील लाट असते, तसं हे मन शुद्ध ज्ञानाच्या सागरात उमटलेलं असतं.
क्व सम्भवत एवातẖ के वार्थमनसी किल । निरर्थकैव विद्भ्रान्तिस् स्वभावमयम् आस्यताम्
मुळातच निर्माण कुठे होते, आणि हे वस्तू किंवा मन म्हणवले जाणारे कोण आहेत? ही निरर्थक भ्रमाची स्थिती, जशी आहे तशीच, आपोआप शांत होऊ द्यावी.
शुद्धबोधस्वभावस्थैर् आकाशैर् इव शारदैः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तान्तैर् मनस्त्वं नानुभूयते
जसा शरद ऋतूतील आकाश ढगांनी स्पर्शले जात नाही, तसाच तुझा शुद्ध चेतनेचा स्वभाव जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती या मनाच्या अवस्थांनी कधीच स्पर्शला जात नाही.
विधूयानन्तनानात्वम् असम्भवम् अनामये । ज्ञेयं रज इवाशेषं स्वभावे तिष्ठ चिद्घने
अनंत विविधता, अशक्यता आणि दुःख बाजूला सारून, सर्व जाणण्यासारखे धुळीसारखेच समज, आणि शुद्ध चेतनेच्या आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर राहा.
ज्ञप्तिर् एवान्तरं बाह्यं चार्थत्वम् अधितिष्ठति । बीजं शाखाफलानीव क्वातो ऽर्थमनसी वद
फक्त जाणिवच आतली-बाहेरची वस्तू म्हणून रूप धारण करते, जशी बीजातून फांद्या आणि फळे येतात; मग वस्तू आणि मन खरेच कुठे आहेत, सांग.
ज्ञेयासम्भवतो ज्ञप्तिर् अप्य् अनाख्यं पदं गता । शान्ताशेषविशेषात्मा तेन शेषो ऽसि सन् स्वभाः
जेव्हा कोणतीही वस्तू शक्यच नाही, तेव्हा जाणिवेदेखील वर्णन करता येणार नाही अशा अवस्थेला पोहोचते, जिचे स्वरूप सर्व भेद शांत झाल्याचे असते. त्यामुळे, तू शुद्ध प्रकाशरूपातच उरतोस.
अर्थ एव मनस्कारस् स चाभावात्मको भ्रमः । मन एवार्थसंस्कारस् स चाभावात्मको भ्रमः
वस्तू ही फक्त मनात उमटलेली छाप असते, आणि ती देखील अस्तित्व नसलेला भ्रम असतो. मन हे सुद्धा वस्तूंच्या छापांनी घडते, आणि ते देखील अस्तित्व नसलेला भ्रमच आहे.
सर्वात्मत्वाद् अजस्यैतद् अपकारणकं मनः । भ्रमानुभवतो ऽर्थश् च मिथ्यैवास्तीव भासते
जन्म न घेतलेल्या आत्म्याचे सर्वत्र अस्तित्व असल्यामुळे हे मन खरे कारण नसलेले आहे. आणि भ्रमाचा अनुभव घेतल्यामुळे वस्तूदेखील खोटी असून खरी असल्यासारखी भासते.
अकारणकम् एवार्थनिर्भासं भासते मनः । विद्युद्विलसिताकारम् अस्थिरं तरलायते
मन कोणतेही खरे कारण नसताना वस्तूंचे दर्शन घडवते; ते विजेसारखे क्षणिक आणि अस्थिर असते.