जगद्गन्धर्वनगरागारगर्धेन नश्यथ । सुखरूपाणि दुẖखानि शासनायैव पश्यथ
या जगाच्या मृगजळासारख्या मोहाच्या नगरीच्या वाईट वासात तुम्ही नष्ट होता; सुख दिसणाऱ्या गोष्टींमध्येही तुम्ही दुःखच पाहता, तेही फक्त शिस्तीच्या नावाखाली.
जगत्केशोण्डुकं भ्रान्त्यै मा महाम्बरमध्यगम् । अवलोकयताभ्रान्ते स्वरूपे परिणम्यताम्
ज्याच्या मनात भ्रम आहे, त्याने या जगाकडे, जे मोठ्या आकाशात तरंगणाऱ्या केसांच्या गोळ्यासारखे आहे, पाहू नये; त्याने स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपातच बदल घडवावा.
मानवा वातलोलोच्चपत्त्रप्रान्ताम्बुभङ्गुराः । मा नवासु नवास्व् अन्धगर्भशय्यासु शय्यताम्
माणसाचे जीवन वाऱ्याने हलणाऱ्या पानाच्या टोकावरच्या पाण्याप्रमाणे नाजूक असते; त्यांनी पुन्हा पुन्हा नव्या जन्माच्या अंधाऱ्या गर्भात जाऊन निजू नये.
अविरामम् अनाद्यन्तं स्वभावे शान्तम् आस्यताम् । द्रष्टृदृश्यदशादोषाद् अस्वभावाद् विरम्यताम्
सुरुवात आणि शेवट नसलेल्या, शांत अशा आपल्या मूळ स्वरूपात अखंडपणे स्थिर व्हा; पाहणारा आणि पाहिलेलं यांच्या भ्रामक भेदातून, जे तुमचं खरं स्वरूप नाही, त्यातून दूर व्हा.
अज्ञावबुद्धस् संसारस् साहं नास्ति मनाग् अपि । अविशिष्टं तु यत् सत्यं तस्य नाम न विद्यते
अज्ञान आणि न जागृत मनासाठीच हा जन्ममरणाचा फेर आहे; जे खरंच एकरूप आहे, त्याला कुठलंच नाव नाही.
त्रोटयित्वा तु तृष्णायश्शृङ्खलावलितं बलात् । संसारपञ्जरं तिष्ठ सर्वस्योर्ध्वे मृगेन्द्रवत्
तुझ्यावर गुंडाळलेल्या इच्छांच्या साखळ्या जोराने तोड आणि या संसाररूपी पिंजऱ्याच्या वर, सगळ्यांपेक्षा उंच, सिंहासारखा उभा राहा.
आत्मात्मीयग्रहभ्रान्तिशान्तिमात्रं विमुक्तता । यथातथास्थितस्यापि सा स्वसत्तैव योगिनः
‘मी’ आणि ‘माझं’ या समजुतीचा भ्रम शांत झाला की खरी मुक्ती मिळते; योग्याला तो कुठेही असला तरी, हीच त्याची खरी अवस्था असते.
निर्वाणतावासनता परोपशमता ज्ञता । संसाराध्वनि खिन्नस्य शीता विश्रमभूमयः
संसाराच्या वाटेवर थकलेल्या माणसासाठी, मुक्तीत रमणे, शांततेत विसावा घेणे आणि दुसऱ्यांच्या थांबण्याचं ज्ञान — हे सगळं थंडगार विश्रांतीचं ठिकाण आहे.
तज्ज्ञज्ञातो न मूर्खाणां मूर्खज्ञातो न तद्विदाम् । विद्यते जगदर्थो ऽसाव् अवाच्यो ऽन्यस् तयोर् मिथः
ते ज्ञानी लोकांना कळते, मूर्खांना नाही; आणि जे मूर्खांना कळते, ते त्या ज्ञानी लोकांना कळत नाही. म्हणून या जगाचा खरा अर्थ या दोघांमध्ये सांगता येत नाही.
विश्वता भ्रान्तिसंशान्तौ संस्थितैव न लभ्यते । महार्णवाम्बुवलिता पुत्रिकेव पयोमयी
जगातील गोंधळ शांत झाला की, ते तिथेच राहतं, पण पकडता येत नाही—जणू मोठ्या समुद्रात पाण्याचीच मुलगी तरंगतेय, तशी.
भ्रान्तिशान्तौ विमुक्तस्य विनिर्वाणस्य विश्वता । यथा स्थितैव गलिता विद्यते च यथास्थितम्
गोंधळ शांत झाल्यावर, मुक्त आणि शांत मनाच्या माणसासाठी हे जग जसं आहे तसं दिसतं, पण त्याच वेळी ते नाहीसं झाल्यासारखंही वाटतं.
निर्दग्धतृणभस्माली क्वापि याति यथानिलैः । सतां स्वभावविश्रामैẖ क्वापि याति तथा जगत्
जसं जळलेल्या गवताची राख वाऱ्यावर कुठेतरी उडून जाते, तसं ज्ञानी लोकांच्या स्वभाविक शांततेमुळे हे जग कुठेतरी नाहीसं होतं.
जगद् ब्रह्मपदार्थस्य सन्निवेशस् स तूत्तमः । ब्रह्मशब्दार्थरूपात्मा न जगच्छब्दकार्थभाक्
हे जग म्हणजे ब्रह्मस्वरूपाच्या अर्थाची मांडणी आहे आणि तेच श्रेष्ठ आहे; त्याचा खरा अर्थ 'ब्रह्म' या शब्दाचा आहे, 'जग' या शब्दाचा नाही.
नवजातस्य बालस्य पदार्था यादृशा इमे । विदुषस् तादृशा एव तिष्ठतẖ क्षीणवासनम्
नवजात बाळाला जसे पदार्थ दिसतात, तसेच ज्ञानी माणसालाही दिसतात, कारण त्याच्या इच्छा संपलेल्या असतात.
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा रात्रिḫ पश्यतो मुनेः
सर्व प्राण्यांना जी रात्र असते, त्यात संयमी जागा असतो; आणि ज्या वेळी प्राणी जागे असतात, ती रात्र ज्ञानी माणसाला असते.
स्थितम् एव विरामाय जाग्रज् ज्ञस्य सुषुप्तवत् । चित्रावलोकिन इव जाग्रत्य् अस्य रसैषणाः
ज्ञानी माणसासाठी जे काही स्थिर आहे, ते विरामासाठीच असते; तो जागा असतो, पण जणू काही गाढ झोपेतच असतो. जसा कोणी देखावे पाहतो, तसा तो सर्व पाहतो, पण त्याला सुखाच्या मागे धावायचे नसते.
जात्यन्धरूपानुभवसमं भुवनवेदनम् । भ्रान्तप्रायम् असद्रूपं ज्ञस्य भाति न भाति च
जगाचं जाणणं हे जन्मापासून आंधळ्या माणसाच्या अनुभवासारखंच आहे; ज्ञानी माणसाला हे जग कधी दिसतं, कधी दिसत नाही, आणि बहुतेक वेळा ते खोटं, भ्रमासारखंच वाटतं.
विमूढबुद्धं त्रिजगद् विबुद्धविषयं न सत् । विबुद्धबुद्धं त्रिजगद् विमूढविषयं न सत्
मूढ बुद्धीला जे जाणवतं, ते जागृत मनासाठी खरं नसतं; आणि जागृत बुद्धीला जे समजतं, ते मूढ मनाला खरं वाटत नाही.
स्वप्ने स्वप्नतया ज्ञाते रूपालोकमनẖक्रियाः । न स्वदन्ते यथा तद्वज् जाग्रत्स्वप्ने स्फुरन्तु मा
जसं स्वप्नातले रूप, प्रकाश आणि कृती फक्त स्वप्नासारखेच भासतात आणि स्वप्न पाहणाऱ्याला खरंच लागत नाहीत, तसंच जागेपण आणि स्वप्न ही दोन्ही स्थिती येऊ देत किंवा जाऊ देत — त्या आत्म्याला स्पर्शही करत नाहीत.
निर्विभागस् समाश्वस्तो निरोधं परम् आगतः । आशीतलान्तẖकरणो निर्वाणो ज्ञो ऽवतिष्ठते
जो अखंड शांततेत स्थिर आहे, ज्याने मन पूर्ण निवळवून शांत केलं आहे, आणि ज्याचं अंतरंग गार झालं आहे, तो ज्ञानी मुक्तीतच स्थिर राहतो.
तज्ज्ञस्याक्लिष्टमुक्तस्य समं ध्यानं विना स्थितिः । निम्नं विनेव तोयस्य न सम्भवति काचन
जो जाणणारा, दुःखरहित आणि मुक्त आहे, त्याला ध्यान न करता स्थिर राहता येत नाही—जसे पाणी उताराशिवाय थांबत नाही.
अर्थ एव मनस्कारो मन एवार्थरञ्जनम् । एक एवैष आभासस् सबाह्याभ्यन्तरात्मकः
वस्तू म्हणजे फक्त मनाचे लक्ष; आणि मन म्हणजे वस्तूंच्या रंगाने रंगलेले असते. हे एकच भास आहे, जो बाह्य आणि अंतर्गत अशा दोन्ही स्वरूपात दिसतो.
आसमुद्रं नदीवाहशतसङ्गमयात्मकम् । यथैकश्लेषपिण्डात्म नयत्य् अम्बु तरङ्गितम्
जसे अनेक नद्यांचे पाणी एकत्र येऊन, एकाच प्रवाहाने समुद्राकडे जाते, तसेच सर्व अनुभव एकाच लाटेसारखे एकत्रित स्रोताकडून पुढे जातात.
सबाह्याभ्यन्तराकारम् अर्थानर्थमयात्मकम् । मन एव स्फुरत्य् अर्थनिर्भासं व्याततं तथा
मनच बाह्य आणि अंतर्गत अशा दोन्ही रूपांनी, वस्तू आणि अवस्तू यांचा समावेश करून, सर्व भास प्रकट करते आणि सर्वत्र पसरते.
नास्त्य् अर्थमनसोर् द्वित्वं यथा जलतरङ्गयोः । एकाभावे द्वयोश् शान्तिḫ पवनस्पन्दयोर् इव
जसं पाणी आणि त्याच्या लाटांमध्ये खरंतर काही वेगळेपण नसतं, तसंच वस्तू आणि मन यांच्यातही खरी दुटप्पी नाही. दोन्ही नसतील, तर जसं वारा थांबला की पाणी शांत होतं, तशीच खरी शांतता मिळते.
नूनम् एकोपशान्त्यैव निस्सारे परमार्थतः । एकत्वाद् अर्थमनसी समम् एवाशु शाम्यतः
खरंतर, या दोन्हीमध्ये काही सार नाही, म्हणून त्यातलं एक जरी शांत झालं तरी, दोन्ही एकरूप असल्यामुळे, वस्तू आणि मन दोन्ही लगेच शांत होतात.
अर्थस् सङ्कल्परूपात्मा नेहितव्यो विजानता । मनश् च सम्यग्ज्ञानेन शान्तिर् एवं भवेत् तयोः
वस्तू ही मनाच्या कल्पनेचं रूप आहे, हे समजून घ्यावं. आणि खरी समजूत आली की, मनही शांत होतं. अशा रीतीने दोघांनाही शांतता मिळते.
अनष्टे नश्यतश् चैव ज्ञस्यार्थमनसी स्वतः । मृण्मये द्विषति ज्ञानाद् द्विषद्भावभये यथा
ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्यासाठी वस्तू आणि मन यांचं असणं किंवा नाहीसं होणं काही फरक पडत नाही. जसं मातीच्या दोरीला साप समजण्याची भीती, खरी ओळख मिळाल्यावर नाहीशी होते, तसंच.
यथासंस्थं स्थिते एव ज्ञस्यार्थमनसी सदा । किम् अप्य् अपूर्वम् एवान्यत् सम्पन्ने ऽभावरूपिणी
ज्याला खरी ओळख आहे, त्याच्या मनात आणि वस्तूंमध्ये काहीही बदल होत नाही; पण जेव्हा असत्य पूर्ण झाल्यासारखं वाटतं, तेव्हा एक वेगळंच, अनोखं आणि नविन असं काहीतरी दिसून येतं, जे फक्त शून्यतेच्या रूपात असतं.
सञ्चितार्थजगज्जालो ऽप्य् अज्ञो ज्ञविषये ऽप्य् असन् । पार्श्वसुप्तनरस्वप्न इव क्षीवाग्रयक्षवत्
अज्ञाला जरी गोष्टींचा आणि जगाचा साठा असला, तरी ज्ञानीच्या दृष्टीने ते काहीच नसतं — जसं एखाद्या झोपलेल्या माणसाच्या शेजारी दुसऱ्याचे स्वप्न असतं, किंवा तापाने थकलेल्या माणसाला भास होतात, तसं.