शून्यता नभसीवात्र द्रवत्वम् इव वाम्भसि । खे खतेवाप्य् अभिन्नैव किलास्ति जगदादिता
इथली शून्यता आकाशासारखी आहे, आणि पाण्यात जसं ओल असतं तशीच; जसं मडकं आणि आकाश वेगळं नसतं, तसंच या विश्वाची मूळ एकच आहे, ती कधीच वेगळी होत नाही.
यद्रूपं ब्रह्म तद्रूपं जगत् क्वात्र द्वितैकते । यद्रूपं व्योम तद्रूपम् एव शून्यं किलाखिलम्
ब्रह्माचं जसं रूप आहे, तसंच या जगाचं रूप आहे; मग इथे द्वैत किंवा अद्वैत कुठे आहे? जसं आकाशाचं रूप आहे, तशीच शून्यता सर्वत्र आहे.
एकात्मनि तते स्वच्छे चिन्मात्रे सर्वरूपिणि । शिलापुत्रकसेनायां पाषाणत्व इव स्थिते
एकाच आत्म्यात, जो पूर्णपणे निर्मळ आणि केवळ चैतन्य आहे, आणि ज्याच्यात सर्व रूपं सामावलेली आहेत, तशी स्थिती जशी दगडाच्या बाहुल्यांच्या सैन्यात दगडपण असतं, तशीच होते.
कार्यकारणवैचित्र्यं कथं सम्भवति क्व वा । कथम् अव्योमता व्योम्नि द्वितीयासम्भवाद् भवेत्
कारण आणि परिणाम यांची विविधता कुठे आणि कशी निर्माण होईल? जसं आकाशात दुसरं काही नसताना आकाशपण कसं येईल?
प्रतिभात्मैव भारूपो भाति सर्गो महाचिति । पुत्रिकेवोपलोत्कीर्णा तन्मयत्वात् तदात्मकः
सृष्टी ही जशी जशी त्या चैतन्यात उमटते, तशी ती वस्तूंचा समूह वाटते; जशी दगडातून कोरलेली बाहुली शेवटी दगडच असते, तशीच ती त्या स्वरूपाची असते.
साधोर् यथास्थितस्यैवं बुद्ध्वा विश्वं प्रलीयते । काष्ठमौनदशाभासं तत्सारम् अवशिष्यते
म्हणून जेव्हा साधू हे सर्व समजून घेतो आणि जसा आहे तसाच राहतो, तेव्हा हे विश्व विरघळून जातं आणि शेवटी जसं लाकडी मौन असतं तसं सार उरून राहतं.
यथा निमीलिताक्षस्य रूपालोकमनोभ्रमः । स्वप्ने जाग्रत्य् अनग्रस्थो ऽप्य् असन्न् एवास्ति भावनात्
जसा डोळे बंद असताना दिसणारे रंग किंवा रूप हे मनाचा भास असतो, तसंच स्वप्नात किंवा जागेपणी जे खरं न समजलेलं असतं, ते फक्त कल्पनेमुळेच अस्तित्वात वाटतं.
भावनोपशमं कृत्वा शिलीभूय यथास्थितम् । अशिलीभूतम् एवान्तस् स्वभावे समम् आस्यताम्
कल्पना शांत करून, स्वतःला दगडासारखं स्थिर आणि अचल ठेवा, आणि आतून कोणतीही आकाररचना न धरता, आपल्या मूळ स्वरूपात समतेने राहा.
स्वविवेकोपहारेण यथाप्राप्तार्थपूजनैः । बोधाय पूज्यतां बुद्ध्या स्वो भावḫ परमेश्वरः
स्वतःच्या विवेकाचा उपयोग करून आणि जे काही मिळतं त्याचा आदर करून, आपल्या मनाने आपल्या मूळ स्वरूपाचं, म्हणजेच परमेश्वराचं, जागृतीसाठी पूजन करा.
विवेकपूजितस् स्वात्मा सद्यस् स्थानवरप्रदः । रुद्रोपेन्द्रादिपूजात्र जरत्तृणलवायते
विवेकाने आपल्या आत्म्याचं पूजन केल्यावर ते लगेचच श्रेष्ठ स्थान देतं; इथे रुद्र, उपेन्द्र आणि इतरांचं पूजन हे वाळलेल्या गवतासारखं निरर्थक ठरतं.
विचारशमसत्सङ्गबलिपुष्पैकपूजितः । सद्यो मोक्षकरस् साधोस् स्वात्मैव परमेश्वरः
विचार, शांतता आणि सत्संग या फुलांनी पूजलेले आपले स्वतःचे आत्मा, सज्जनांना लगेचच मुक्ती देतो; हाच खरा परमेश्वर आहे.
सत्यालोकनमात्रैकपूजितो ऽनुत्तमार्थदः । यत्रास्त्य् आत्मेश्वरस् तत्र मूढẖ को ऽन्यं समाश्रयेत्
फक्त सत्याचे दर्शन करून पूजलेला आत्मेश्वर श्रेष्ठ अर्थ देतो; जिथे हा आत्मेश्वर आहे, तिथे दुसऱ्या कुणाकडे आधार घ्यायला मूर्खच जाईल.
सत्सङ्गशमसन्तोषविवेकैḫ पूजितात्मनः । शिरीषकुसुमायन्ते शस्त्राहिविषवह्नयः
सत्संग, शांतता, समाधान आणि विवेक यांनी आत्म्याची पूजा करणाऱ्याला शस्त्र, सापाचे विष आणि अग्नी हे शिरीषाच्या फुलांसारखे निरुपद्रवी वाटतात.
देवार्चनतपस्तीर्थदानान्य् अतिकृतान्य् अपि । भस्मायन्ते निरर्थत्वाद् अविवेकहतात्मनाम्
देवपूजा, तप, तीर्थयात्रा आणि दान हे कितीही केले तरी विवेक नसलेल्या माणसांसाठी ते सर्व निरर्थक होऊन राखेसारखे होतात.
एतान्य् अपि विवेकेन क्रियन्ते सफलानि चेत् । विवेक एव तत् कस्मात् स्फुटम् अन्तर् न साध्यते
ही कृत्ये जर विवेकाने केली, तर ती नक्कीच फळ देतात; मग तोच विवेक आपल्यात स्पष्टपणे का वाढवला जात नाही?
यथाभूतार्थविज्ञानाद् वासनोपरमे पदे । यत्नो विवेकशब्दाख्यो भवत्य् आत्मप्रसादतः
जगाच्या खरी ओळख आणि मनातील वासनांचा क्षय यामुळे, आत्म्याच्या निर्मळतेतून विवेक नावाचा प्रयत्न निर्माण होतो.
तथा तथा विवेको ऽन्तर् वृद्धिं नेयश् शमामृतैः । यथा यथा पुनश् शोषम् उपयाति न विभ्रमैः
मनातील विवेक शांततेच्या अमृताने वाढवावा, म्हणजे तो जसजसा वाढेल तसतसे भ्रम कोरडे पडतील आणि गोंधळ वाढणार नाही.
देहसत्ताम् अनादृत्य यथाभूतार्थदर्शनात् । लज्जां भयं विषादेर्ष्ये सुखं दुẖखं त्यजेत् समम्
शरीराचं अस्तित्व दुर्लक्षित करून आणि वस्तूंचं खरं स्वरूप पाहून, माणूस लाज, भीती, विष, हेवा, सुख-दुःख सारख्याच सोडून देतो.
जगदादि शरीरादि नास्त्य् एवादौ कुतो ऽद्य तत् । कार्यं चेत् कारणस्यैतत् तथापि ब्रह्ममात्रकम्
सृष्टी आणि देह यांची सुरुवातीला अस्तित्वच नव्हतं, मग आज ते कुठून येणार? जरी हे परिणाम मानले, तरी त्यांचं मूळ कारण एकच — ते म्हणजे ब्रह्म.
प्रतिभामात्रम् एवाच्छं न तु ज्ञप्तिर् घटादिवत् । ज्ञानात्मिकैव प्रतिभा ज्ञप्तिर् एवाखिलं ततः
हे सर्व फक्त निर्मळ भास आहे, मडक्यासारख्या वस्तूंसारखी खरी ओळख नाही. हा भास म्हणजेच ज्ञानाचं स्वरूप आहे, म्हणून अखिल जग फक्त ओळखीचं रूप आहे.
ज्ञप्तिर् अप्य् आत्मतत्त्वश्रीḫ परिज्ञातापि शाम्यति । ज्ञेयाभावे त्व् अनिर्वाच्या शिष्यते शाश्वतं शिवम्
स्वरूपाचं जे तेजस्वी तत्त्व आहे, ते पूर्णपणे ओळखल्यावरही शांत होतं; पण जेव्हा ओळखायचं काहीच राहत नाही, तेव्हा अनिर्वचनीय, शाश्वत आणि मंगल असं तत्त्वच उरून राहतं.
अशरीराद्य् अविश्वात्म सर्वं शान्तम् इदं ततम् । ज्ञानज्ञेयज्ञप्तिमात्रं दृषन्मौनम् अवस्थितम्
हे सर्व व्यापून असलेलं तत्त्व देह किंवा विश्वरहित, अगदी शांत आहे; ते फक्त ज्ञान, ज्ञेय आणि ओळख यांचंच स्वरूप घेऊन, साक्षीभावाने शांतपणे स्थिर आहे.
शान्तान्तẖकरणास् स्वच्छाश् शिलापुत्रककोशवत् । चलन्तश् चाचलन्तश् च ज्ञरूपा एव तिष्ठत
ज्यांच्या मनात पूर्ण शांतता आणि निर्मळता आहे, जणू काही स्फटिकाच्या कवचासारखी पारदर्शकता आहे, ते हलणारे असोत किंवा स्थिर असोत, ते फक्त ज्ञानरूपातच राहतात.
अज्ञेयज्ञत्वसद्रूपास् सदसत्साररूपिणः । आकाशकोशविशदा भवताभवभूमयः
जे जाणता येत नाही, जे जाणता येते आणि जे खोटे आहे, अशा सर्व स्वरूपांचे, अस्तित्व आणि अनस्तित्व या दोन्हींचा गाभा असलेले, आकाशासारखे निर्मळ असलेले, हे होणे आणि न होणे यांचे क्षेत्र असते.
यथास्थितं च तिष्ठन्तो गच्छन्तश् च यथागतम् । यथाप्राप्तैककर्माणस् सम्पद्यन्ते बुधाḫ परम्
ज्ञानी लोक जसे आहेत तसेच राहतात, जसे आले तसेच निघून जातात, आणि जशी कर्मे मिळतात तशीच करतात, अशा रीतीने ते श्रेष्ठत्व प्राप्त करतात.
अथ वा सर्वसन्त्यागशान्तान्तẖकरणोज्ज्वलाः । एकान्तेष्व् एव तिष्ठन्ति चित्रकर्मार्पिता इव
किंवा ज्यांनी सर्व गोष्टींचा त्याग केला आहे आणि ज्यांचे मन शांत व तेजस्वी आहे, असे लोक एकांतातच राहतात, जणू काही त्यांच्या खास कर्मासाठी तेथे ठेवले आहेत.
सङ्कल्पशान्तौ सङ्कल्पपुरवत् सर्वदाखिलम् । स्वप्नवच् च प्रबुद्धस्य सद् एवास्तङ्गतं जगत्
कल्पना शांत झाल्यावर सर्व काही पूर्वीसारखंच दिसतं, पण ज्याचं मन जागृत झालं आहे त्याच्यासाठी हे जग खरंच स्वप्नासारखं नाहीसं झालेलं असतं.
सनेत्ररूपानुभवं जातितो ऽन्ध इवागमैः । निर्वाणं वर्णयन्न् अज्ञस् ताम्यत्य् अन्तर् न शाम्यति
ज्याला कधीच डोळ्यांनी रंग पाहिले नाहीत, तो जसा ऐकलेल्या गोष्टींवरून रंगांचं वर्णन करतो, तसाच जो माणूस फक्त ऐकलेल्या शास्त्रावरून मुक्तीचं वर्णन करतो, तो आतून त्रास सहन करतो आणि त्याला खरी शांती मिळत नाही.
कल्पनांशोपदेशेन लोको ऽविद्यामयात्मना । येन केनचिद् अज्ञत्वात् कृतार्थो ऽस्मीति मन्यते
कोणीतरी केवळ कल्पनेवर आधारलेली शिकवण ऐकून, अज्ञानमय स्वभावामुळे, आपण काहीतरी मिळवलं असं समजतो.
अकृतार्थẖ कृतार्थत्वं जानन् मौर्ख्यविमोहितः । विज्ञास्यत्य् अकृतार्थत्वं क्षणान्तरकदर्थनैः
मूर्खपणामुळे आणि भ्रमामुळे, जेव्हा काहीच साध्य झालेलं नाही तरीही आपण सर्व काही मिळवलं असं तो समजतो; पण क्षणभंगुर अनुभवांच्या यातना आल्यावर त्याला आपली अपूर्णता कळते.