अजस्रनाशोत्पादाढ्यम् एकरूपम् अनामयम् । अनाशोत्पादम् अजरम् अनेकम् इव कान्तिमत्
सतत निर्माण आणि नाश होत असलेलं, एकसारखं, दुःखरहित, न जन्मणारं, न संपणारं, वृद्धत्वरहित, अनेक रूपांनी दिसणारं आणि तेजस्वी असं.
ब्रह्मैव शान्तघनभावगतं विभाति सर्गोदयेन विगतास्तमयोदयेन । व्योमैव शून्यविभवेन गलत्स्वभावलाभं प्रति प्रसभम् एव न तु प्रबुद्धे
फक्त ब्रह्मच शांततेच्या स्वरूपात स्थिर आहे आणि सृष्टीच्या उदयाने ते प्रकट होतं, त्याला न मावळणं आहे ना पुन्हा उगवणं. जसं आकाश रिकामं असूनही मोठं वाटतं, तसं ब्रह्मही आपल्या स्वभावाचा त्याग केवळ अज्ञान्यांसाठी करतो, जागृतांसाठी नाही.
चित्तवत् कचनं शान्ते यत् तत् तस्मान् न भिद्यते । अव्याकृतामलतया क्वातस् सर्गादिसम्भवः
जसं आरसा मनासारखा वेगळा नसतो, तसं जे शांत आहे तेही वेगळं नाही. ते अनिर्वचनीय आणि निर्मळ असल्यामुळे, त्यातून सृष्टी वगैरे कशी निर्माण होईल?
चित्तदीपे गते यान्ति भ्रान्तिवद् भान्ति खे स्थिते । रूपालोकमनस्कारास् संविदम्बुद्रवोर्मयः
मनाचं प्रकाश नाहीसा झाला की, रूपं, प्रकाश आणि मनाचे संकल्प आकाशातल्या भ्रांतीसारखे नाहीसे होतात, जसं जाणीवांचं लाटा जाणीवेच्या समुद्रात विरून जातात.
निरस्तकारणापेक्षं मरुतस् स्पन्दनं यथा । यथा विसरणं भासस् तथा जगद् इदं परे
जसं वाऱ्याचं हलणं कोणत्याही कारणावर अवलंबून नसतं, आणि जसं प्रकाश सर्वत्र पसरतो, तसंच हे जग त्या परमात्म्यात आहे.
द्रवत्वम् इव कीलाले शून्यत्वम् इव चाम्बरे । स्पन्दनं मरुतीवेदं किम् अप्य् आत्ममयं परे
जसं गोडसर रसात ओलावा असतो, आणि आकाशात शून्यता असते, तसं वाऱ्याचं हे स्पंदनही त्या परमात्म्यात पूर्णपणे आत्ममय आहे.
महाचिति महाकाशे यद् इदं भासते जगत् । तच् चित्त्वम् एव कचति निर्मलत्वं मणाव् इव
महान चैतन्याच्या अथांग आकाशात हे जग जसे दिसते, ते प्रत्यक्षात त्या चैतन्याचेच तेज आहे, जसे निर्मळ रत्न झळकते.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा शून्यत्वम् अम्बरे । यथा प्रस्पन्दनं वायौ महाचिति तथा जगत्
पाण्यात जशी ओल, आकाशात जशी पोकळी, आणि वाऱ्यात जशी हालचाल असते, तशीच ही सृष्टी महान चैतन्यात आहे.
वेत्ति वायुर् यथा स्पन्दं तथा वेत्ति जगच् चितिः । न द्वैतैक्यादिभेदानां मनाग् अप्य् अत्र सम्भवः
जसा वारा स्वतःची हालचाल जाणतो, तशीच चैतन्याला हे जग उमगते; इथे द्वैत, अद्वैत किंवा इतर कोणतेही भेद मुळीच शक्य नाहीत.
अविवेकविवेकाभ्यां भासुरं भङ्गुरं जगत् । बोधे सद् एवासद्रूपम् अभासुरम् अभङ्गुरम्
विवेक आणि अविवेक यांच्या प्रभावाने हे जग तेजस्वी पण क्षणभंगुर वाटते; पण जागृत ज्ञानात ते खरे तर असत्य, न झळकणारे आणि न तुटणारे आहे.
ज्ञप्तिमात्राद् ऋते शुद्धाद् आदिमध्यान्तवर्जितात् । नान्यद् अस्तीति निर्णीतं महाचिन्मात्ररूपिणः
शुद्ध, सुरुवात-मध्यम-अंत नसलेल्या केवळ जाणीवेशिवाय दुसरं काहीही नाही, असं निश्चित झालं आहे — ज्याचं स्वरूप फक्त शुद्ध चैतन्य आहे त्याच्यासाठी.
तत् कस्यचिच् छिवं शान्तं कस्यचिद् ब्रह्म शाश्वतम् । कस्यचिच् छून्यतामात्रं कस्यचिज् ज्ञप्तिमात्रकम्
काहींना ते मंगल आणि शांत वाटतं; काहींना ते शाश्वत ब्रह्म वाटतं; काहींना ते फक्त रिक्तता वाटते; तर काहींसाठी ते निव्वळ शुद्ध जाणीव आहे.
तद् अनन्तात्म चिद्रूपं चेत्यताम् एव भावयत् । स्वसंस्थम् एव ज्ञेयत्वम् अवगच्छति चिन्तया
ती अनंत आत्मा, जी चैतन्यस्वरूप आहे, ती ज्ञानाचं विषय म्हणून कल्पिली जाते; पण विचार केल्यावर कळतं की, खरं ज्ञान फक्त स्वतःतच स्थिर असतं.
नास्ति सत्तां विना वायोर् यथा स्पन्देषु कारणम् । तथा महाचितो ऽच्छायास् सर्गसंवित्तिवृत्तिषु
जसं वाऱ्याच्या हालचालींना त्याच्या अस्तित्वाशिवाय दुसरं कारण नसतं, तसंच महान चैतन्याच्या निर्मळ प्रकाशात सृष्टी आणि जाणिवेच्या क्रिया आपोआप निर्माण होतात.
नित्यं सत्त्वम् असत्त्वं वा हेतुर् अन्यानपेक्षणात् । इत्य् अत्रार्थे ऽभविष्यत् सद् द्वित्वैकत्वास्तितावशात्
सतत अस्तित्व असो किंवा नसोत, त्याचं कारण दुसऱ्या कशावरही अवलंबून नाही. या विषयात द्वैत किंवा एकत्व असण्याची कल्पना फक्त अस्तित्व दाखवायची गरज म्हणून येते.
को ऽत्र कल्पयिता द्वित्वम् एकत्वं वा महाम्बरे । विष्वग् विश्वम् अपारैका परमाकाशकोशता
या अफाट आकाशात द्वैत किंवा एकत्व कोण ठरवणार? हे सर्व व्यापून असलेलं विश्व अमर्याद आहे, एकच श्रेष्ठ आकाश आहे, आणि तेच सर्वोच्च आकाशाचं आवरण आहे.
यथा स्पन्दानिलद्वित्वशब्द एव न वास्तवः । विश्वविश्वेश्वरद्वित्वं तथैवासन्मयात्मकम्
जसं कंपन आणि वाऱ्याचं द्वैत फक्त शब्दापुरतं आहे, प्रत्यक्षात नाही, तसंच विश्व आणि त्याच्या अधिपतीचं द्वैतही केवळ मनातल्या कल्पनेतच आहे.
सद् एवासम्भवद्द्वित्वं महाचिन्मात्रकं तु यत् । विश्वाभासं तद् एवेदं न विश्वं सन् न विश्वता
खरं अस्तित्व कधीच द्वैत असू शकत नाही; जे शुद्ध चैतन्य आहे, तेच विश्वासारखं भासतं—हे खरंतर विश्व नाही आणि त्याला विश्वपणही नाही.
देशकालादिसत्त्वेन कदाचिद् धेम्नि सत्यता । कटकत्वस्य भिन्नस्य विश्वस्य न तथा परे
कधी कधी देश, काळ आणि अशा गोष्टींमुळे सोन्यातील कडे वेगळी वाटते आणि ती खरी आहे असं भासतं; पण विश्वाचं असं वेगळेपण खऱ्या अर्थानं तसं नाही.
द्वित्वैक्यासम्भवे चात्र कार्यकारणता कुतः । स्याच् चेत् तत् कल्पनामात्रम् एवैतन् नान्यवस्तुता
इथे द्वैत किंवा अद्वैत अशक्य असेल, तर कारण-परिणामाचं नातं कुठून येईल? असं काही दिसत असेल, तर ते फक्त कल्पना आहे, त्यात खरं काहीच नाही.
शून्यता नभसीवात्र द्रवत्वम् इव वाम्भसि । खे खतेवाप्य् अभिन्नैव किलास्ति जगदादिता
इथली शून्यता आकाशासारखी आहे, आणि पाण्यात जसं ओल असतं तशीच; जसं मडकं आणि आकाश वेगळं नसतं, तसंच या विश्वाची मूळ एकच आहे, ती कधीच वेगळी होत नाही.
यद्रूपं ब्रह्म तद्रूपं जगत् क्वात्र द्वितैकते । यद्रूपं व्योम तद्रूपम् एव शून्यं किलाखिलम्
ब्रह्माचं जसं रूप आहे, तसंच या जगाचं रूप आहे; मग इथे द्वैत किंवा अद्वैत कुठे आहे? जसं आकाशाचं रूप आहे, तशीच शून्यता सर्वत्र आहे.
एकात्मनि तते स्वच्छे चिन्मात्रे सर्वरूपिणि । शिलापुत्रकसेनायां पाषाणत्व इव स्थिते
एकाच आत्म्यात, जो पूर्णपणे निर्मळ आणि केवळ चैतन्य आहे, आणि ज्याच्यात सर्व रूपं सामावलेली आहेत, तशी स्थिती जशी दगडाच्या बाहुल्यांच्या सैन्यात दगडपण असतं, तशीच होते.
कार्यकारणवैचित्र्यं कथं सम्भवति क्व वा । कथम् अव्योमता व्योम्नि द्वितीयासम्भवाद् भवेत्
कारण आणि परिणाम यांची विविधता कुठे आणि कशी निर्माण होईल? जसं आकाशात दुसरं काही नसताना आकाशपण कसं येईल?
प्रतिभात्मैव भारूपो भाति सर्गो महाचिति । पुत्रिकेवोपलोत्कीर्णा तन्मयत्वात् तदात्मकः
सृष्टी ही जशी जशी त्या चैतन्यात उमटते, तशी ती वस्तूंचा समूह वाटते; जशी दगडातून कोरलेली बाहुली शेवटी दगडच असते, तशीच ती त्या स्वरूपाची असते.
साधोर् यथास्थितस्यैवं बुद्ध्वा विश्वं प्रलीयते । काष्ठमौनदशाभासं तत्सारम् अवशिष्यते
म्हणून जेव्हा साधू हे सर्व समजून घेतो आणि जसा आहे तसाच राहतो, तेव्हा हे विश्व विरघळून जातं आणि शेवटी जसं लाकडी मौन असतं तसं सार उरून राहतं.
यथा निमीलिताक्षस्य रूपालोकमनोभ्रमः । स्वप्ने जाग्रत्य् अनग्रस्थो ऽप्य् असन्न् एवास्ति भावनात्
जसा डोळे बंद असताना दिसणारे रंग किंवा रूप हे मनाचा भास असतो, तसंच स्वप्नात किंवा जागेपणी जे खरं न समजलेलं असतं, ते फक्त कल्पनेमुळेच अस्तित्वात वाटतं.
भावनोपशमं कृत्वा शिलीभूय यथास्थितम् । अशिलीभूतम् एवान्तस् स्वभावे समम् आस्यताम्
कल्पना शांत करून, स्वतःला दगडासारखं स्थिर आणि अचल ठेवा, आणि आतून कोणतीही आकाररचना न धरता, आपल्या मूळ स्वरूपात समतेने राहा.
स्वविवेकोपहारेण यथाप्राप्तार्थपूजनैः । बोधाय पूज्यतां बुद्ध्या स्वो भावḫ परमेश्वरः
स्वतःच्या विवेकाचा उपयोग करून आणि जे काही मिळतं त्याचा आदर करून, आपल्या मनाने आपल्या मूळ स्वरूपाचं, म्हणजेच परमेश्वराचं, जागृतीसाठी पूजन करा.
विवेकपूजितस् स्वात्मा सद्यस् स्थानवरप्रदः । रुद्रोपेन्द्रादिपूजात्र जरत्तृणलवायते
विवेकाने आपल्या आत्म्याचं पूजन केल्यावर ते लगेचच श्रेष्ठ स्थान देतं; इथे रुद्र, उपेन्द्र आणि इतरांचं पूजन हे वाळलेल्या गवतासारखं निरर्थक ठरतं.