अस्वभावस्थतैवास्य कारणं कारणात्मकम् । असुषुप्तस्थता स्वापे स्वप्नस्येवासती च सा
स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहणे हेच त्याचं कारण आहे आणि तेच कारणाचं स्वरूप आहे. झोपेत गाढ झोप न लागता असणं, हे स्वप्नासारखंच असत्य आहे.
असुषुप्तस् सुषुप्तस्थस् स्वभावं भावयन् भव । जाग्रत्य् अपि गतव्यग्रं मासत्स्वप्नम् इमं श्रय
अरे जीव, गाढ झोपेतही जागृत राहून, स्वतःचं स्वरूप ओळख आणि जागेपणातही मन एकाग्र ठेवून या स्वप्नासारख्या अवस्थेत आश्रय घे.
यज् जाग्रति सुषुप्तत्वं बोधाद् अरसम् आसनम् । तं स्वभावं विदुस् तज्ज्ञा मुक्तिस् तत्परिणामिता
ज्या अवस्थेत जागेपणातही गाढ झोपेसारखी स्थिती असते, जिथे ज्ञानाचा गोडवा नसतो, तीच खरी मुक्ती आहे आणि तीच स्वरूप जाणणारे लोक ओळखतात.
अकर्तृकर्मकरणम् अदृश्यद्रष्टृदर्शनम् । अरूपालोकमननं स्थितं ब्रह्म जगत्तया
जिथे करणारा, कृत्य किंवा साधन काहीच नसतं, जिथे पाहणारा, दृश्य किंवा पाहणं काहीच नसतं, जिथे रूप किंवा प्रकाश नसताना विचार चालतो, असं ब्रह्म या जगात स्थिर आहे.
कान्ते कान्तं प्रकचति पूर्णे पूर्णं व्यवस्थितम् । द्वित्वैक्यरहिते भाति द्वित्वैक्यपरिवर्जितम्
प्रियेच्या ठिकाणी प्रियच प्रकट होतं, पूर्णत्वात पूर्णच ठाम असतं; जिथे द्वैत किंवा अद्वैत नाही, तिथेच ते दिसतं, दोन्हीपासून मुक्त.
सति सत्यं स्थितं शान्तं सर्गात्मात्मात्मनि स्वयम् । आकाशकोशसदृशं शिलाजठरसन्निभम्
सत्यातच सत्य आहे, शांतपणे स्वतःमध्ये स्थिर आहे, सृष्टीचं आणि आत्म्याचं मूळ म्हणून, आकाशासारखं अथवा दगडाच्या आतल्या पोकळीप्रमाणे.
सुरत्नजठराकारं घनम् अप्य् अम्बरोपमम् । प्रतिबिम्बम् इव क्षुब्धम् अप्य् अक्षुब्धम् असच् च सत्
मूल्यवान रत्नाच्या गर्भासारखं घन असूनही, ते आकाशासारखं आहे; प्रतिबिंबासारखं अस्वस्थ वाटलं तरी, ते स्थिरच आहे, असत्यही आहे आणि सत्यही.
भविष्यन्नवनिर्माणं चेतसीव स्थितं पुरम् । ब्रह्मबृंहितभारूपम् अभेदीकृतमानसम्
जसं मनात असलेलं, नेहमी नव्यानं निर्माण होणारं एखादं शहर असतं, तसं ते उभं आहे; त्याचं रूप ब्रह्मासारखं विस्तारलेलं असून, मन एकरूप झालेलं आहे.
यथा सङ्कल्पनगरं सङ्कल्पान् नैव भिद्यते । तथायं जगदाभासḫ परमार्थान् न भिद्यते
जसं कल्पनेतलं शहर त्या कल्पनांपासून वेगळं नसतं, तसं हे जग जरी भासत असलं तरी ते अंतिम सत्यापासून वेगळं नाही.
हेमपीठम् इवानेकभविष्यत्सन्निवेशवत् । लक्ष्यमाणम् अपि स्थानं शान्तम् अव्ययम् आस्थितम्
जसं सोन्याचं आसन अनेक रूपांनी दिसतं, तसं ते शांत, अचल आणि शाश्वत स्थान दिसतं, पण ते आपल्याच ठिकाणी स्थिर असतं.
अजस्रनाशोत्पादाढ्यम् एकरूपम् अनामयम् । अनाशोत्पादम् अजरम् अनेकम् इव कान्तिमत्
सतत निर्माण आणि नाश होत असलेलं, एकसारखं, दुःखरहित, न जन्मणारं, न संपणारं, वृद्धत्वरहित, अनेक रूपांनी दिसणारं आणि तेजस्वी असं.
ब्रह्मैव शान्तघनभावगतं विभाति सर्गोदयेन विगतास्तमयोदयेन । व्योमैव शून्यविभवेन गलत्स्वभावलाभं प्रति प्रसभम् एव न तु प्रबुद्धे
फक्त ब्रह्मच शांततेच्या स्वरूपात स्थिर आहे आणि सृष्टीच्या उदयाने ते प्रकट होतं, त्याला न मावळणं आहे ना पुन्हा उगवणं. जसं आकाश रिकामं असूनही मोठं वाटतं, तसं ब्रह्मही आपल्या स्वभावाचा त्याग केवळ अज्ञान्यांसाठी करतो, जागृतांसाठी नाही.
चित्तवत् कचनं शान्ते यत् तत् तस्मान् न भिद्यते । अव्याकृतामलतया क्वातस् सर्गादिसम्भवः
जसं आरसा मनासारखा वेगळा नसतो, तसं जे शांत आहे तेही वेगळं नाही. ते अनिर्वचनीय आणि निर्मळ असल्यामुळे, त्यातून सृष्टी वगैरे कशी निर्माण होईल?
चित्तदीपे गते यान्ति भ्रान्तिवद् भान्ति खे स्थिते । रूपालोकमनस्कारास् संविदम्बुद्रवोर्मयः
मनाचं प्रकाश नाहीसा झाला की, रूपं, प्रकाश आणि मनाचे संकल्प आकाशातल्या भ्रांतीसारखे नाहीसे होतात, जसं जाणीवांचं लाटा जाणीवेच्या समुद्रात विरून जातात.
निरस्तकारणापेक्षं मरुतस् स्पन्दनं यथा । यथा विसरणं भासस् तथा जगद् इदं परे
जसं वाऱ्याचं हलणं कोणत्याही कारणावर अवलंबून नसतं, आणि जसं प्रकाश सर्वत्र पसरतो, तसंच हे जग त्या परमात्म्यात आहे.
द्रवत्वम् इव कीलाले शून्यत्वम् इव चाम्बरे । स्पन्दनं मरुतीवेदं किम् अप्य् आत्ममयं परे
जसं गोडसर रसात ओलावा असतो, आणि आकाशात शून्यता असते, तसं वाऱ्याचं हे स्पंदनही त्या परमात्म्यात पूर्णपणे आत्ममय आहे.
महाचिति महाकाशे यद् इदं भासते जगत् । तच् चित्त्वम् एव कचति निर्मलत्वं मणाव् इव
महान चैतन्याच्या अथांग आकाशात हे जग जसे दिसते, ते प्रत्यक्षात त्या चैतन्याचेच तेज आहे, जसे निर्मळ रत्न झळकते.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा शून्यत्वम् अम्बरे । यथा प्रस्पन्दनं वायौ महाचिति तथा जगत्
पाण्यात जशी ओल, आकाशात जशी पोकळी, आणि वाऱ्यात जशी हालचाल असते, तशीच ही सृष्टी महान चैतन्यात आहे.
वेत्ति वायुर् यथा स्पन्दं तथा वेत्ति जगच् चितिः । न द्वैतैक्यादिभेदानां मनाग् अप्य् अत्र सम्भवः
जसा वारा स्वतःची हालचाल जाणतो, तशीच चैतन्याला हे जग उमगते; इथे द्वैत, अद्वैत किंवा इतर कोणतेही भेद मुळीच शक्य नाहीत.
अविवेकविवेकाभ्यां भासुरं भङ्गुरं जगत् । बोधे सद् एवासद्रूपम् अभासुरम् अभङ्गुरम्
विवेक आणि अविवेक यांच्या प्रभावाने हे जग तेजस्वी पण क्षणभंगुर वाटते; पण जागृत ज्ञानात ते खरे तर असत्य, न झळकणारे आणि न तुटणारे आहे.
ज्ञप्तिमात्राद् ऋते शुद्धाद् आदिमध्यान्तवर्जितात् । नान्यद् अस्तीति निर्णीतं महाचिन्मात्ररूपिणः
शुद्ध, सुरुवात-मध्यम-अंत नसलेल्या केवळ जाणीवेशिवाय दुसरं काहीही नाही, असं निश्चित झालं आहे — ज्याचं स्वरूप फक्त शुद्ध चैतन्य आहे त्याच्यासाठी.
तत् कस्यचिच् छिवं शान्तं कस्यचिद् ब्रह्म शाश्वतम् । कस्यचिच् छून्यतामात्रं कस्यचिज् ज्ञप्तिमात्रकम्
काहींना ते मंगल आणि शांत वाटतं; काहींना ते शाश्वत ब्रह्म वाटतं; काहींना ते फक्त रिक्तता वाटते; तर काहींसाठी ते निव्वळ शुद्ध जाणीव आहे.
तद् अनन्तात्म चिद्रूपं चेत्यताम् एव भावयत् । स्वसंस्थम् एव ज्ञेयत्वम् अवगच्छति चिन्तया
ती अनंत आत्मा, जी चैतन्यस्वरूप आहे, ती ज्ञानाचं विषय म्हणून कल्पिली जाते; पण विचार केल्यावर कळतं की, खरं ज्ञान फक्त स्वतःतच स्थिर असतं.
नास्ति सत्तां विना वायोर् यथा स्पन्देषु कारणम् । तथा महाचितो ऽच्छायास् सर्गसंवित्तिवृत्तिषु
जसं वाऱ्याच्या हालचालींना त्याच्या अस्तित्वाशिवाय दुसरं कारण नसतं, तसंच महान चैतन्याच्या निर्मळ प्रकाशात सृष्टी आणि जाणिवेच्या क्रिया आपोआप निर्माण होतात.
नित्यं सत्त्वम् असत्त्वं वा हेतुर् अन्यानपेक्षणात् । इत्य् अत्रार्थे ऽभविष्यत् सद् द्वित्वैकत्वास्तितावशात्
सतत अस्तित्व असो किंवा नसोत, त्याचं कारण दुसऱ्या कशावरही अवलंबून नाही. या विषयात द्वैत किंवा एकत्व असण्याची कल्पना फक्त अस्तित्व दाखवायची गरज म्हणून येते.
को ऽत्र कल्पयिता द्वित्वम् एकत्वं वा महाम्बरे । विष्वग् विश्वम् अपारैका परमाकाशकोशता
या अफाट आकाशात द्वैत किंवा एकत्व कोण ठरवणार? हे सर्व व्यापून असलेलं विश्व अमर्याद आहे, एकच श्रेष्ठ आकाश आहे, आणि तेच सर्वोच्च आकाशाचं आवरण आहे.
यथा स्पन्दानिलद्वित्वशब्द एव न वास्तवः । विश्वविश्वेश्वरद्वित्वं तथैवासन्मयात्मकम्
जसं कंपन आणि वाऱ्याचं द्वैत फक्त शब्दापुरतं आहे, प्रत्यक्षात नाही, तसंच विश्व आणि त्याच्या अधिपतीचं द्वैतही केवळ मनातल्या कल्पनेतच आहे.
सद् एवासम्भवद्द्वित्वं महाचिन्मात्रकं तु यत् । विश्वाभासं तद् एवेदं न विश्वं सन् न विश्वता
खरं अस्तित्व कधीच द्वैत असू शकत नाही; जे शुद्ध चैतन्य आहे, तेच विश्वासारखं भासतं—हे खरंतर विश्व नाही आणि त्याला विश्वपणही नाही.
देशकालादिसत्त्वेन कदाचिद् धेम्नि सत्यता । कटकत्वस्य भिन्नस्य विश्वस्य न तथा परे
कधी कधी देश, काळ आणि अशा गोष्टींमुळे सोन्यातील कडे वेगळी वाटते आणि ती खरी आहे असं भासतं; पण विश्वाचं असं वेगळेपण खऱ्या अर्थानं तसं नाही.
द्वित्वैक्यासम्भवे चात्र कार्यकारणता कुतः । स्याच् चेत् तत् कल्पनामात्रम् एवैतन् नान्यवस्तुता
इथे द्वैत किंवा अद्वैत अशक्य असेल, तर कारण-परिणामाचं नातं कुठून येईल? असं काही दिसत असेल, तर ते फक्त कल्पना आहे, त्यात खरं काहीच नाही.