यत्रादित्यो भवेत् तत्र यथालोकस् तथा भवेत् । परं विषयवैरस्यं यत्र तत्र प्रबुद्धधीः
जिथे सूर्य असतो तिथे प्रकाश असतोच; त्याचप्रमाणे जिथे विषयांपासून पूर्ण विरक्ती असते तिथे जागृत बुद्धी असते.
अकर्तृकर्मकरणम् अदृश्यद्रष्टृदर्शनम् । जगद् अग्राह्यम् अस्फारम् अभित्तौ चित्रम् उत्थितम्
इथे करणारा, कृती, साधन काहीच नाही; पाहणारा, पाहणं आणि जे दिसतं तेही दिसत नाही; हे जग न पकडता येणारं, मर्यादा नसलेलं, अखंड सत्यावर उमटलेलं एक अद्भुत चित्र आहे.
न चोत्थितं किञ्चन वा शान्ते शान्तं तथा स्थितम् । अनामयं परं ब्रह्म सत्यम् अव्ययम् एव तत्
शांत अवस्थेत काहीच उत्पन्न होत नाही, काहीच स्थिर राहत नाही; तीच खरी, शाश्वत, सर्व दुःखांपासून मुक्त अशी सर्वोच्च ब्रह्मतत्त्व आहे.
चिच्चमत्कारमात्रात्मकल्पनारङ्गरञ्जनाः । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते खे जगच्चित्रपुत्रिकाः
ही जगातील रंगीत चित्रफिती, जशा आकाशात उमटतात, त्या केवळ चैतन्याच्या कल्पनांनी रंगलेल्या अद्भुत दृश्ये आहेत; त्यांची मोजदाद कोण करू शकेल?
रसभावविकाराढ्यं नृत्यन्त्यो ऽभिनयैर् नवैः । परमाणुं प्रति प्रायẖ खे स्फुरन्त्यो ऽम्बरात्मिकाः
भावभावनांनी आणि बदलत्या मनोवृत्तीने सजलेल्या, नवनवीन हावभावांनी नाचणाऱ्या, या आकाशमूर्ती प्रत्येक कणाकडे लुकलुकत जातात, त्यांचे मूळ आकाशातच आहे.
सर्वर्तुशेखरधरा दिग्बाहुलतिकाकुलाः । पातालपादलतिका ब्रह्मलोकशिरोधराः
सर्व ऋतूंच्या माळा घातलेल्या, दिशा जणू बाहूंसारख्या वेलींनी गुंतलेल्या, पाय पाताळात आणि शिर ब्रह्मलोकात असलेल्या त्या आहेत.
चन्द्रार्कलोलनयनास् तारोत्करतनूरुहाः । सप्तलोकाङ्गलतिकाḫ परितो ऽच्छाम्बराम्बराः
चंद्र-सूर्यांसारखी डोलणारी डोळे, अंगावर ताऱ्यांची सर उठलेली, हे सातही लोकांचे बोटांसारखे आहेत, सर्वत्र स्वच्छ आकाशासारख्या तेजाने उजळलेले.
द्वीपाम्बुराशिवलया लोकालोकाद्रिमेखलाः । भूतभावचलज्जीवाḫ प्रवहत्प्राणमारुताः
द्वीप आणि समुद्रांनी वेढलेले, लोकालोक पर्वताने कमरबंद घातलेले, सतत बदलणाऱ्या आणि हालचाल करणाऱ्या जीवांनी भरलेले, आणि अखंड वाहणाऱ्या प्राणवायूने चालणारे.
वनोपवनविन्यासहारकेयूरभूषिताः । पुराणवेदवचनाẖ क्रियाफलविलोचनाः
रानवाट्या आणि बगिच्यांनी सजलेले, त्यांची वाणी म्हणजे पुराणे आणि वेदांचे शब्द, आणि त्यांचे डोळे नेहमीच कर्माच्या फळांकडे लागलेले.
त्रिजगत्पुत्रिकानृत्तं यद् इदं दृश्यते पुरः । ब्रह्मवारिद्रवत्वं तत् तद् ब्रह्मानिलचोपनम्
ही तीनही जगातील कन्यांचे नृत्य, जे आपल्या समोर दिसते, तेच ब्रह्माचे तरलपण आहे आणि त्यातील हालचाल म्हणजे ब्रह्माच्या वाऱ्याचा खेळ आहे.
अस्वभावस्थतैवास्य कारणं कारणात्मकम् । असुषुप्तस्थता स्वापे स्वप्नस्येवासती च सा
स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहणे हेच त्याचं कारण आहे आणि तेच कारणाचं स्वरूप आहे. झोपेत गाढ झोप न लागता असणं, हे स्वप्नासारखंच असत्य आहे.
असुषुप्तस् सुषुप्तस्थस् स्वभावं भावयन् भव । जाग्रत्य् अपि गतव्यग्रं मासत्स्वप्नम् इमं श्रय
अरे जीव, गाढ झोपेतही जागृत राहून, स्वतःचं स्वरूप ओळख आणि जागेपणातही मन एकाग्र ठेवून या स्वप्नासारख्या अवस्थेत आश्रय घे.
यज् जाग्रति सुषुप्तत्वं बोधाद् अरसम् आसनम् । तं स्वभावं विदुस् तज्ज्ञा मुक्तिस् तत्परिणामिता
ज्या अवस्थेत जागेपणातही गाढ झोपेसारखी स्थिती असते, जिथे ज्ञानाचा गोडवा नसतो, तीच खरी मुक्ती आहे आणि तीच स्वरूप जाणणारे लोक ओळखतात.
अकर्तृकर्मकरणम् अदृश्यद्रष्टृदर्शनम् । अरूपालोकमननं स्थितं ब्रह्म जगत्तया
जिथे करणारा, कृत्य किंवा साधन काहीच नसतं, जिथे पाहणारा, दृश्य किंवा पाहणं काहीच नसतं, जिथे रूप किंवा प्रकाश नसताना विचार चालतो, असं ब्रह्म या जगात स्थिर आहे.
कान्ते कान्तं प्रकचति पूर्णे पूर्णं व्यवस्थितम् । द्वित्वैक्यरहिते भाति द्वित्वैक्यपरिवर्जितम्
प्रियेच्या ठिकाणी प्रियच प्रकट होतं, पूर्णत्वात पूर्णच ठाम असतं; जिथे द्वैत किंवा अद्वैत नाही, तिथेच ते दिसतं, दोन्हीपासून मुक्त.
सति सत्यं स्थितं शान्तं सर्गात्मात्मात्मनि स्वयम् । आकाशकोशसदृशं शिलाजठरसन्निभम्
सत्यातच सत्य आहे, शांतपणे स्वतःमध्ये स्थिर आहे, सृष्टीचं आणि आत्म्याचं मूळ म्हणून, आकाशासारखं अथवा दगडाच्या आतल्या पोकळीप्रमाणे.
सुरत्नजठराकारं घनम् अप्य् अम्बरोपमम् । प्रतिबिम्बम् इव क्षुब्धम् अप्य् अक्षुब्धम् असच् च सत्
मूल्यवान रत्नाच्या गर्भासारखं घन असूनही, ते आकाशासारखं आहे; प्रतिबिंबासारखं अस्वस्थ वाटलं तरी, ते स्थिरच आहे, असत्यही आहे आणि सत्यही.
भविष्यन्नवनिर्माणं चेतसीव स्थितं पुरम् । ब्रह्मबृंहितभारूपम् अभेदीकृतमानसम्
जसं मनात असलेलं, नेहमी नव्यानं निर्माण होणारं एखादं शहर असतं, तसं ते उभं आहे; त्याचं रूप ब्रह्मासारखं विस्तारलेलं असून, मन एकरूप झालेलं आहे.
यथा सङ्कल्पनगरं सङ्कल्पान् नैव भिद्यते । तथायं जगदाभासḫ परमार्थान् न भिद्यते
जसं कल्पनेतलं शहर त्या कल्पनांपासून वेगळं नसतं, तसं हे जग जरी भासत असलं तरी ते अंतिम सत्यापासून वेगळं नाही.
हेमपीठम् इवानेकभविष्यत्सन्निवेशवत् । लक्ष्यमाणम् अपि स्थानं शान्तम् अव्ययम् आस्थितम्
जसं सोन्याचं आसन अनेक रूपांनी दिसतं, तसं ते शांत, अचल आणि शाश्वत स्थान दिसतं, पण ते आपल्याच ठिकाणी स्थिर असतं.
अजस्रनाशोत्पादाढ्यम् एकरूपम् अनामयम् । अनाशोत्पादम् अजरम् अनेकम् इव कान्तिमत्
सतत निर्माण आणि नाश होत असलेलं, एकसारखं, दुःखरहित, न जन्मणारं, न संपणारं, वृद्धत्वरहित, अनेक रूपांनी दिसणारं आणि तेजस्वी असं.
ब्रह्मैव शान्तघनभावगतं विभाति सर्गोदयेन विगतास्तमयोदयेन । व्योमैव शून्यविभवेन गलत्स्वभावलाभं प्रति प्रसभम् एव न तु प्रबुद्धे
फक्त ब्रह्मच शांततेच्या स्वरूपात स्थिर आहे आणि सृष्टीच्या उदयाने ते प्रकट होतं, त्याला न मावळणं आहे ना पुन्हा उगवणं. जसं आकाश रिकामं असूनही मोठं वाटतं, तसं ब्रह्मही आपल्या स्वभावाचा त्याग केवळ अज्ञान्यांसाठी करतो, जागृतांसाठी नाही.
चित्तवत् कचनं शान्ते यत् तत् तस्मान् न भिद्यते । अव्याकृतामलतया क्वातस् सर्गादिसम्भवः
जसं आरसा मनासारखा वेगळा नसतो, तसं जे शांत आहे तेही वेगळं नाही. ते अनिर्वचनीय आणि निर्मळ असल्यामुळे, त्यातून सृष्टी वगैरे कशी निर्माण होईल?
चित्तदीपे गते यान्ति भ्रान्तिवद् भान्ति खे स्थिते । रूपालोकमनस्कारास् संविदम्बुद्रवोर्मयः
मनाचं प्रकाश नाहीसा झाला की, रूपं, प्रकाश आणि मनाचे संकल्प आकाशातल्या भ्रांतीसारखे नाहीसे होतात, जसं जाणीवांचं लाटा जाणीवेच्या समुद्रात विरून जातात.
निरस्तकारणापेक्षं मरुतस् स्पन्दनं यथा । यथा विसरणं भासस् तथा जगद् इदं परे
जसं वाऱ्याचं हलणं कोणत्याही कारणावर अवलंबून नसतं, आणि जसं प्रकाश सर्वत्र पसरतो, तसंच हे जग त्या परमात्म्यात आहे.
द्रवत्वम् इव कीलाले शून्यत्वम् इव चाम्बरे । स्पन्दनं मरुतीवेदं किम् अप्य् आत्ममयं परे
जसं गोडसर रसात ओलावा असतो, आणि आकाशात शून्यता असते, तसं वाऱ्याचं हे स्पंदनही त्या परमात्म्यात पूर्णपणे आत्ममय आहे.
महाचिति महाकाशे यद् इदं भासते जगत् । तच् चित्त्वम् एव कचति निर्मलत्वं मणाव् इव
महान चैतन्याच्या अथांग आकाशात हे जग जसे दिसते, ते प्रत्यक्षात त्या चैतन्याचेच तेज आहे, जसे निर्मळ रत्न झळकते.
यथा द्रवत्वं पयसि यथा शून्यत्वम् अम्बरे । यथा प्रस्पन्दनं वायौ महाचिति तथा जगत्
पाण्यात जशी ओल, आकाशात जशी पोकळी, आणि वाऱ्यात जशी हालचाल असते, तशीच ही सृष्टी महान चैतन्यात आहे.
वेत्ति वायुर् यथा स्पन्दं तथा वेत्ति जगच् चितिः । न द्वैतैक्यादिभेदानां मनाग् अप्य् अत्र सम्भवः
जसा वारा स्वतःची हालचाल जाणतो, तशीच चैतन्याला हे जग उमगते; इथे द्वैत, अद्वैत किंवा इतर कोणतेही भेद मुळीच शक्य नाहीत.
अविवेकविवेकाभ्यां भासुरं भङ्गुरं जगत् । बोधे सद् एवासद्रूपम् अभासुरम् अभङ्गुरम्
विवेक आणि अविवेक यांच्या प्रभावाने हे जग तेजस्वी पण क्षणभंगुर वाटते; पण जागृत ज्ञानात ते खरे तर असत्य, न झळकणारे आणि न तुटणारे आहे.