अभावसाधने मोक्षे भावोपशमरूपिणि । न धनान्य् उपकुर्वन्ति न मित्राणि न च क्रियाः
जेव्हा सर्व गोष्टींचा अभाव ओळखून आणि मन शांत करून मुक्ती मिळते, तेव्हा ना धन उपयोगी पडते, ना मित्र मदतीला येतात, ना कोणतीही कृती उपकार करते.
तैलबिन्दुर् भवत्य् उच्चैश् चक्रम् अप्पतितो यथा । तथाशु चेत्यसङ्कल्पे स्थिता भवति चिज् जगत्
जसं तेलाचा थेंब वर जातो किंवा पाणी लागल्यावर चाक फिरू लागतं, तसं वस्तूंचा विचार मनात ठसला की, चैतन्य लगेच जग बनून जातं.
जाग्रति स्वप्नवृत्तान्तस्थितिर् यादृग्रसा स्मृतौ । तादृग्रसाहन्त्वजगज्जालसंस्था विवेकिनः
जागृत अवस्थेत जसा स्वप्नातील अनुभव फक्त आठवणीत राहतो, तसंच विवेकी माणसासाठी 'मी'पण आणि जगाचा पसारा हे सुद्धा फक्त आठवणीसारखेच उरतात.
तेनैवाभ्यासयोगेन याति तत् तनुतां तथा । यथा नाहं न संसारश् शान्तम् एवावशिष्यते
अशा प्रकारे वारंवार सराव केल्यामुळे ती अवस्था इतकी सूक्ष्म होते की, तिथे ना 'मी' राहतो ना संसार, आणि शेवटी फक्त शांतता उरते.
यदा यदा स्वभावार्कस् स्थितिम् एति तदा तदा । भोगान्धकारो गलति न सन्न् अप्य् अनुभूयते
जेव्हा जेव्हा आपली खरी प्रकृती सूर्यासारखी प्रकट होते, तेव्हा तेव्हा भोगाचा अंधार नाहीसा होतो आणि जे खरे नाही, ते सुद्धा अनुभवास येत नाही.
सो ऽयम् अहन्तारहितस् स्फुरति सृतौ भवति भासते च तथा । बुद्ध्यादिकरणनिकरो यस्माद् दीपाद् इवालोकः
हा आत्मा, जो 'मी'पणापासून मुक्त आहे, तोच सृष्टीत प्रकटतो, तेज देतो; जसा दिव्यातून प्रकाश पसरतो, तसंच बुद्धी व इतर सर्व साधनांना तोच प्रकाशित करतो.
रूपालोकमनस्कारबुद्ध्यादीन्द्रियवेदनम् । स्वरूपं विदुर् अम्लानम् अस्वभावस्य वस्तुनः
रूप, दृष्टी, लक्ष, बुद्धी आणि इंद्रियांची जाणीव ही त्या स्वतःच्या स्वरूप नसलेल्या वस्तूची कधीही न संपणारी खरी ओळख आहे.
अस्वभावतनुत्वेन स्वभावस्थितिशान्तता । यदोदेति तदा सर्गो भ्रमाभḫ प्रतिभासते
जेव्हा वस्तूच्या स्वतःच्या स्वरूपाचा अभाव जाणवतो आणि मन शांतपणे आपल्या मूळ अवस्थेत स्थिर होते, तेव्हा सृष्टी फक्त भ्रमासारखी भासते.
यदा स्वभावविश्रान्तिस् स्थितिम् एति शमात्मिका । जगद् दृश्यं तदा स्वप्नस् सुषुप्त इव शाम्यति
जेव्हा मन आपल्या मूळ स्वरूपात विसावते आणि पूर्ण शांतता मिळवते, तेव्हा हे जग जणू गाढ झोपेतल्या स्वप्नासारखे शांत होते.
भोगा भवमहारोगा बन्धवो दृढबन्धनम् । अनर्थायार्थसम्पत्तिर् आत्मनात्मनि शाम्यताम्
भोग हे जन्ममरणाच्या मोठ्या आजारासारखे आहेत; नातेवाईक हे घट्ट बंधन आहेत; संपत्ती मिळवणं हेही दुःखाला कारणीभूत ठरतं—हे सगळं आत्म्यातच शांत व्हावं.
अस्वभावात्मता सर्गस् स्वभावैकात्मता शिवः । भूयतां परमव्योम्ना शाम्यतां मेह ताम्यताम्
निर्स्वभाव असणं म्हणजेच सृष्टी, आणि खरीच स्वभाव एकरूपता म्हणजेच मंगलता. हे सर्व काही त्या परम आकाशात विलीन होऊ दे, आणि माझ्या यातना शांत होऊ देत.
नात्मानम् अवगच्छामि न दृश्यं न जगद्भ्रमम् । ब्रह्म शान्तं प्रविष्टो ऽस्मि ब्रह्मैवास्मि निरामयः
मला स्वतःचं अस्तित्व जाणवत नाही, ना काही दिसतं, ना या जगाचा भ्रम वाटतो. मी शांत ब्रह्मात विलीन झालो आहे—आता मी फक्त ब्रह्मच आहे, सर्व दुःखांपासून मुक्त.
त्वम् एव पश्यसि त्वत्त्वं मत्त्वशब्दार्थजृम्भितम् । पश्यामि शान्तम् एवाहं केवलं परमं नभः
फक्त तूच स्वतःला पाहतोस, 'तू' आणि 'मी' या शब्दांचा अर्थ तुझ्यातच प्रकटतो. मी मात्र फक्त शांत, अखंड आकाशच पाहतो.
ब्रह्मण्य् एव पराकाशे रूपालोकमनोमयाः । विभ्रमास् तव सञ्जाताẖ कल्पस्पन्दा इवानिले
फक्त ब्रह्मच, त्या परम आकाशात, तुझ्या रूप, दर्शन आणि मनातून निर्माण होणारे भ्रम उत्पन्न होतात—जणू कल्पनेच्या लहरी वाऱ्यात उठतात तशा.
ब्रह्मात्मा वेत्ति नो सर्गं सर्गात्मा ब्रह्म वेत्ति नो । सुषुप्तो वेत्ति न स्वप्नं स्वप्नस्थो न सुषुप्तकम्
ब्रह्मरूप असलेला आत्मा सृष्टीला ओळखत नाही आणि सृष्टीरूप असलेला आत्मा ब्रह्माला ओळखत नाही. जसा गाढ झोपेत असलेला माणूस स्वप्न ओळखू शकत नाही, तसेच स्वप्नात असलेला गाढ झोप ओळखू शकत नाही.
प्रबुद्धो ब्रह्मजगतोर् जाग्रत्स्वप्नदृशोर् इव । रूपं जानाति वारूपं जीवन्मुक्तḫ प्रशान्तधीः
जसा जागा झालेला माणूस जागेपण आणि स्वप्न या दोन्ही अवस्थांना ओळखतो, तसा ब्रह्मज्ञानाने जागृत झालेला, शांत मनाचा मुक्त पुरुष रूप आणि अरूप या दोन्ही गोष्टी जाणतो.
यथाभूतम् इदं सर्वं परिजानाति बोधवान् । संशाम्यति च शुद्धात्मा शरदीव पयोधरः
जो खऱ्या अर्थाने जागृत झाला आहे, तो हे सर्व कसे आहे तसेच ओळखतो आणि शुद्ध आत्मा शरद ऋतूत विरघळणाऱ्या मेघासारखा शांत होतो.
स्मृतिस्थẖ कल्पनास्थो वा यथाख्यातश् च सङ्गरः । सदसद् भ्रान्ततामात्रं तथाहन्त्वजगद्भ्रमः
स्मरणात असो, कल्पनेत असो किंवा शिकवणीनुसार असो, खरं आणि खोटं यातील संघर्ष फक्त भ्रम आहे; तसंच 'मी' आणि जग याचा भास देखील फक्त एक भ्रमच आहे.
आत्मन्य् अपि नास्ति हि या द्रष्टा यस्या न विद्यते कश्चित् । न च शून्यं नाशून्यं भ्रान्तिर् इयं भासते सेति
स्वतःमध्येही पाहणारा कोणीच नाही, आणि त्याला काहीच पाहायचं नसतं. हे ना रिकामं आहे, ना रिकामं नाही; ही जी भासते ती फक्त भ्रम आहे.
अस्वभावस्वभावो ऽयं सर्गो ऽहन्तादिवेदनः । स्वभावैकस्वभावेन निर्वाणीक्रियतां स्वयम्
ही सृष्टी, 'मी' असं वाटणं वगैरे, यांना स्वतःचं खरं स्वरूप नाही; एकाच खऱ्या स्वरूपामुळेच स्वतःला मुक्ती मिळवता येते.
यत्रादित्यो भवेत् तत्र यथालोकस् तथा भवेत् । परं विषयवैरस्यं यत्र तत्र प्रबुद्धधीः
जिथे सूर्य असतो तिथे प्रकाश असतोच; त्याचप्रमाणे जिथे विषयांपासून पूर्ण विरक्ती असते तिथे जागृत बुद्धी असते.
अकर्तृकर्मकरणम् अदृश्यद्रष्टृदर्शनम् । जगद् अग्राह्यम् अस्फारम् अभित्तौ चित्रम् उत्थितम्
इथे करणारा, कृती, साधन काहीच नाही; पाहणारा, पाहणं आणि जे दिसतं तेही दिसत नाही; हे जग न पकडता येणारं, मर्यादा नसलेलं, अखंड सत्यावर उमटलेलं एक अद्भुत चित्र आहे.
न चोत्थितं किञ्चन वा शान्ते शान्तं तथा स्थितम् । अनामयं परं ब्रह्म सत्यम् अव्ययम् एव तत्
शांत अवस्थेत काहीच उत्पन्न होत नाही, काहीच स्थिर राहत नाही; तीच खरी, शाश्वत, सर्व दुःखांपासून मुक्त अशी सर्वोच्च ब्रह्मतत्त्व आहे.
चिच्चमत्कारमात्रात्मकल्पनारङ्गरञ्जनाः । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते खे जगच्चित्रपुत्रिकाः
ही जगातील रंगीत चित्रफिती, जशा आकाशात उमटतात, त्या केवळ चैतन्याच्या कल्पनांनी रंगलेल्या अद्भुत दृश्ये आहेत; त्यांची मोजदाद कोण करू शकेल?
रसभावविकाराढ्यं नृत्यन्त्यो ऽभिनयैर् नवैः । परमाणुं प्रति प्रायẖ खे स्फुरन्त्यो ऽम्बरात्मिकाः
भावभावनांनी आणि बदलत्या मनोवृत्तीने सजलेल्या, नवनवीन हावभावांनी नाचणाऱ्या, या आकाशमूर्ती प्रत्येक कणाकडे लुकलुकत जातात, त्यांचे मूळ आकाशातच आहे.
सर्वर्तुशेखरधरा दिग्बाहुलतिकाकुलाः । पातालपादलतिका ब्रह्मलोकशिरोधराः
सर्व ऋतूंच्या माळा घातलेल्या, दिशा जणू बाहूंसारख्या वेलींनी गुंतलेल्या, पाय पाताळात आणि शिर ब्रह्मलोकात असलेल्या त्या आहेत.
चन्द्रार्कलोलनयनास् तारोत्करतनूरुहाः । सप्तलोकाङ्गलतिकाḫ परितो ऽच्छाम्बराम्बराः
चंद्र-सूर्यांसारखी डोलणारी डोळे, अंगावर ताऱ्यांची सर उठलेली, हे सातही लोकांचे बोटांसारखे आहेत, सर्वत्र स्वच्छ आकाशासारख्या तेजाने उजळलेले.
द्वीपाम्बुराशिवलया लोकालोकाद्रिमेखलाः । भूतभावचलज्जीवाḫ प्रवहत्प्राणमारुताः
द्वीप आणि समुद्रांनी वेढलेले, लोकालोक पर्वताने कमरबंद घातलेले, सतत बदलणाऱ्या आणि हालचाल करणाऱ्या जीवांनी भरलेले, आणि अखंड वाहणाऱ्या प्राणवायूने चालणारे.
वनोपवनविन्यासहारकेयूरभूषिताः । पुराणवेदवचनाẖ क्रियाफलविलोचनाः
रानवाट्या आणि बगिच्यांनी सजलेले, त्यांची वाणी म्हणजे पुराणे आणि वेदांचे शब्द, आणि त्यांचे डोळे नेहमीच कर्माच्या फळांकडे लागलेले.
त्रिजगत्पुत्रिकानृत्तं यद् इदं दृश्यते पुरः । ब्रह्मवारिद्रवत्वं तत् तद् ब्रह्मानिलचोपनम्
ही तीनही जगातील कन्यांचे नृत्य, जे आपल्या समोर दिसते, तेच ब्रह्माचे तरलपण आहे आणि त्यातील हालचाल म्हणजे ब्रह्माच्या वाऱ्याचा खेळ आहे.