मूर्तो यथा स्वसदृशैẖ करोत्य् अवयवैẖ क्रियाः । आत्मभूतैस् तथा भूतैश् चिदाकाशम् अकर्तृ सत्
जसा एखादा मूर्त पदार्थ आपल्या अवयवांनी कृती करतो, तसंच चैतन्याचं आकाशही, जरी ते स्वतः काही करत नाही, तरी स्वतःपासून निर्माण झालेल्या तत्त्वांनी कार्य करतं.
आत्मस्थाद् अहम् इत्यादिर् अस्मदादेर् असंसृतेः । शब्दो ऽर्थभावमुक्तो ऽयं पटहाद् इव जायते
स्वतःपासून 'मी' असं जाणवणं आणि अशा प्रकारची इतर भावनाही निर्माण होते, पण आमच्यासाठी त्यात काही गुंतागुंत नाही; हा शब्द जसा ढोलातून निघणाऱ्या आवाजासारखा, तसाच अर्थाशिवाय निर्माण होतो.
यद् भ्रान्तं प्रेक्षया नास्ति तन् नास्त्य् एव निरन्तरम् । जगद्रूपम् अरूपात्म ब्रह्म ब्रह्मणि संस्थितम्
जे भ्रमामुळे दिसतं, ते खरंतर कधीच अस्तित्वात नसतं; हे जगाचं रूप, निराकार ब्रह्मातच स्थिर आहे आणि ते ब्रह्मच आहे.
येषाम् अस्ति जगत्स्वप्नस् ते स्वप्नपुरुषा मिथः । न सन्त्य् आत्मनि मिथ्याङ्गा नास्मास्व् अम्बरपुष्पवत्
ज्यांना हे जग स्वप्नासारखं वाटतं, ते एकमेकांसाठी स्वप्नातील व्यक्तीसारखेच आहेत; आत्म्यात ही खोटी अवयवांची कल्पना अस्तित्वातच नाही, जशी आकाशात फुलं नसतात.
मयि ब्रह्मैकरूपं ते शान्तम् आकाशकोशवत् । वायौ स्पन्दैर् इवाभिन्नैर् व्यवहारश् च तैर् मयि
माझ्यासाठी ते सर्व ब्रह्मरूप एकरूपच आहेत, जसं मडक्यातील आकाश शांत असतं तसं. त्यांचं माझ्याशी असलेलं वर्तन वाऱ्यातील लहरींसारखं, एकरूप आणि न भेदलेलं असतं.
अहं तु सन्मयस् तेषां स्वप्नस् स्वप्नवताम् इव । ते तु नूनम् असन्तो मे सुषुप्ते स्वप्नका इव
पण मी त्यांच्यासाठी खरी वस्तुस्थिती आहे, जशी स्वप्न पाहणाऱ्यांसाठी स्वप्न असतं. पण खरं सांगायचं तर, ते माझ्यासाठी अस्तित्वातच नाहीत, जसं गाढ झोपेत स्वप्नातील व्यक्ती नसतात.
तैस् तु यो व्यवहारो मे तद् ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । ते यत् पश्यन्ति पश्यन्तु तत् तैर् अलम् अलं मम
त्यांचं माझ्याशी असलेलं वर्तन हे ब्रह्मामध्येच स्थिर आहे. ते जे काही पाहतात, ते त्यांच्यासाठी पुरेसं आहे; आणि माझ्यासाठीही तेवढंच पुरेसं आहे.
अहम् आत्मनि नैवास्मि ब्रह्मसत्तेयम् आतता । त्वदर्थं समुदेतीव तथारूपैव वाग् इयम्
मी आत्म्यात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाही, कारण ब्रह्माचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलेलं आहे. तुझ्यासाठीच हे असं भासतं, आणि म्हणूनच ही वाणीही तशीच प्रकट होते.
अनिरुद्धस्य रुद्धस्य शुद्धसंविन्मयात्मनः । न भोगेच्छा न मोक्षेच्छा हृदि स्फुरति तद्विदः
ज्याची मूळ प्रकृती शुद्ध चैतन्य आहे, जो न बांधलेला आणि न रोखलेला आहे, त्याच्या मनात ना भोगाची इच्छा उगवत नाही, ना मुक्तीची इच्छा उमटते.
स्वभावमात्रायत्ते ऽस्मिन् बन्धमोक्षक्रमे नृणाम् । कदर्थनेत्य् अहो मोहाद् गोष्पदे ऽप्य् उदधिभ्रमः
या बंधन आणि मुक्तीच्या प्रवासात सर्व काही नुसत्या स्वभावावर अवलंबून असताना, माणसं मोहामुळे गाईच्या पावलात समुद्र असल्याचा भ्रम करतात, हे किती आश्चर्यकारक आहे!
अभावसाधने मोक्षे भावोपशमरूपिणि । न धनान्य् उपकुर्वन्ति न मित्राणि न च क्रियाः
जेव्हा सर्व गोष्टींचा अभाव ओळखून आणि मन शांत करून मुक्ती मिळते, तेव्हा ना धन उपयोगी पडते, ना मित्र मदतीला येतात, ना कोणतीही कृती उपकार करते.
तैलबिन्दुर् भवत्य् उच्चैश् चक्रम् अप्पतितो यथा । तथाशु चेत्यसङ्कल्पे स्थिता भवति चिज् जगत्
जसं तेलाचा थेंब वर जातो किंवा पाणी लागल्यावर चाक फिरू लागतं, तसं वस्तूंचा विचार मनात ठसला की, चैतन्य लगेच जग बनून जातं.
जाग्रति स्वप्नवृत्तान्तस्थितिर् यादृग्रसा स्मृतौ । तादृग्रसाहन्त्वजगज्जालसंस्था विवेकिनः
जागृत अवस्थेत जसा स्वप्नातील अनुभव फक्त आठवणीत राहतो, तसंच विवेकी माणसासाठी 'मी'पण आणि जगाचा पसारा हे सुद्धा फक्त आठवणीसारखेच उरतात.
तेनैवाभ्यासयोगेन याति तत् तनुतां तथा । यथा नाहं न संसारश् शान्तम् एवावशिष्यते
अशा प्रकारे वारंवार सराव केल्यामुळे ती अवस्था इतकी सूक्ष्म होते की, तिथे ना 'मी' राहतो ना संसार, आणि शेवटी फक्त शांतता उरते.
यदा यदा स्वभावार्कस् स्थितिम् एति तदा तदा । भोगान्धकारो गलति न सन्न् अप्य् अनुभूयते
जेव्हा जेव्हा आपली खरी प्रकृती सूर्यासारखी प्रकट होते, तेव्हा तेव्हा भोगाचा अंधार नाहीसा होतो आणि जे खरे नाही, ते सुद्धा अनुभवास येत नाही.
सो ऽयम् अहन्तारहितस् स्फुरति सृतौ भवति भासते च तथा । बुद्ध्यादिकरणनिकरो यस्माद् दीपाद् इवालोकः
हा आत्मा, जो 'मी'पणापासून मुक्त आहे, तोच सृष्टीत प्रकटतो, तेज देतो; जसा दिव्यातून प्रकाश पसरतो, तसंच बुद्धी व इतर सर्व साधनांना तोच प्रकाशित करतो.
रूपालोकमनस्कारबुद्ध्यादीन्द्रियवेदनम् । स्वरूपं विदुर् अम्लानम् अस्वभावस्य वस्तुनः
रूप, दृष्टी, लक्ष, बुद्धी आणि इंद्रियांची जाणीव ही त्या स्वतःच्या स्वरूप नसलेल्या वस्तूची कधीही न संपणारी खरी ओळख आहे.
अस्वभावतनुत्वेन स्वभावस्थितिशान्तता । यदोदेति तदा सर्गो भ्रमाभḫ प्रतिभासते
जेव्हा वस्तूच्या स्वतःच्या स्वरूपाचा अभाव जाणवतो आणि मन शांतपणे आपल्या मूळ अवस्थेत स्थिर होते, तेव्हा सृष्टी फक्त भ्रमासारखी भासते.
यदा स्वभावविश्रान्तिस् स्थितिम् एति शमात्मिका । जगद् दृश्यं तदा स्वप्नस् सुषुप्त इव शाम्यति
जेव्हा मन आपल्या मूळ स्वरूपात विसावते आणि पूर्ण शांतता मिळवते, तेव्हा हे जग जणू गाढ झोपेतल्या स्वप्नासारखे शांत होते.
भोगा भवमहारोगा बन्धवो दृढबन्धनम् । अनर्थायार्थसम्पत्तिर् आत्मनात्मनि शाम्यताम्
भोग हे जन्ममरणाच्या मोठ्या आजारासारखे आहेत; नातेवाईक हे घट्ट बंधन आहेत; संपत्ती मिळवणं हेही दुःखाला कारणीभूत ठरतं—हे सगळं आत्म्यातच शांत व्हावं.
अस्वभावात्मता सर्गस् स्वभावैकात्मता शिवः । भूयतां परमव्योम्ना शाम्यतां मेह ताम्यताम्
निर्स्वभाव असणं म्हणजेच सृष्टी, आणि खरीच स्वभाव एकरूपता म्हणजेच मंगलता. हे सर्व काही त्या परम आकाशात विलीन होऊ दे, आणि माझ्या यातना शांत होऊ देत.
नात्मानम् अवगच्छामि न दृश्यं न जगद्भ्रमम् । ब्रह्म शान्तं प्रविष्टो ऽस्मि ब्रह्मैवास्मि निरामयः
मला स्वतःचं अस्तित्व जाणवत नाही, ना काही दिसतं, ना या जगाचा भ्रम वाटतो. मी शांत ब्रह्मात विलीन झालो आहे—आता मी फक्त ब्रह्मच आहे, सर्व दुःखांपासून मुक्त.
त्वम् एव पश्यसि त्वत्त्वं मत्त्वशब्दार्थजृम्भितम् । पश्यामि शान्तम् एवाहं केवलं परमं नभः
फक्त तूच स्वतःला पाहतोस, 'तू' आणि 'मी' या शब्दांचा अर्थ तुझ्यातच प्रकटतो. मी मात्र फक्त शांत, अखंड आकाशच पाहतो.
ब्रह्मण्य् एव पराकाशे रूपालोकमनोमयाः । विभ्रमास् तव सञ्जाताẖ कल्पस्पन्दा इवानिले
फक्त ब्रह्मच, त्या परम आकाशात, तुझ्या रूप, दर्शन आणि मनातून निर्माण होणारे भ्रम उत्पन्न होतात—जणू कल्पनेच्या लहरी वाऱ्यात उठतात तशा.
ब्रह्मात्मा वेत्ति नो सर्गं सर्गात्मा ब्रह्म वेत्ति नो । सुषुप्तो वेत्ति न स्वप्नं स्वप्नस्थो न सुषुप्तकम्
ब्रह्मरूप असलेला आत्मा सृष्टीला ओळखत नाही आणि सृष्टीरूप असलेला आत्मा ब्रह्माला ओळखत नाही. जसा गाढ झोपेत असलेला माणूस स्वप्न ओळखू शकत नाही, तसेच स्वप्नात असलेला गाढ झोप ओळखू शकत नाही.
प्रबुद्धो ब्रह्मजगतोर् जाग्रत्स्वप्नदृशोर् इव । रूपं जानाति वारूपं जीवन्मुक्तḫ प्रशान्तधीः
जसा जागा झालेला माणूस जागेपण आणि स्वप्न या दोन्ही अवस्थांना ओळखतो, तसा ब्रह्मज्ञानाने जागृत झालेला, शांत मनाचा मुक्त पुरुष रूप आणि अरूप या दोन्ही गोष्टी जाणतो.
यथाभूतम् इदं सर्वं परिजानाति बोधवान् । संशाम्यति च शुद्धात्मा शरदीव पयोधरः
जो खऱ्या अर्थाने जागृत झाला आहे, तो हे सर्व कसे आहे तसेच ओळखतो आणि शुद्ध आत्मा शरद ऋतूत विरघळणाऱ्या मेघासारखा शांत होतो.
स्मृतिस्थẖ कल्पनास्थो वा यथाख्यातश् च सङ्गरः । सदसद् भ्रान्ततामात्रं तथाहन्त्वजगद्भ्रमः
स्मरणात असो, कल्पनेत असो किंवा शिकवणीनुसार असो, खरं आणि खोटं यातील संघर्ष फक्त भ्रम आहे; तसंच 'मी' आणि जग याचा भास देखील फक्त एक भ्रमच आहे.
आत्मन्य् अपि नास्ति हि या द्रष्टा यस्या न विद्यते कश्चित् । न च शून्यं नाशून्यं भ्रान्तिर् इयं भासते सेति
स्वतःमध्येही पाहणारा कोणीच नाही, आणि त्याला काहीच पाहायचं नसतं. हे ना रिकामं आहे, ना रिकामं नाही; ही जी भासते ती फक्त भ्रम आहे.
अस्वभावस्वभावो ऽयं सर्गो ऽहन्तादिवेदनः । स्वभावैकस्वभावेन निर्वाणीक्रियतां स्वयम्
ही सृष्टी, 'मी' असं वाटणं वगैरे, यांना स्वतःचं खरं स्वरूप नाही; एकाच खऱ्या स्वरूपामुळेच स्वतःला मुक्ती मिळवता येते.