अस्पन्दवातसदृशं खकोशाभाच्छचिन्मयम् । अचेत्यं शान्तम् उदितं लताविकसनोपमम्
ती चेतना न हलणाऱ्या वाऱ्यासारखी, मडक्यातल्या आकाशासारखी, पूर्णपणे चैतन्याने भरलेली, न समजणारी, शांत, आणि वेल फुलावी तशी प्रकट झालेली असते.
सर्वस्य वस्तुजातस्य तत् स्वभावं विदुर् बुधाः । सर्वोपलम्भो गलति तत्रस्थस्य विवेकिनः
सर्व गोष्टींचं हेच मूळ स्वरूप आहे, असं ज्ञानी लोक ओळखतात. जो विवेकाने तिथे स्थिर असतो, त्याच्याकडून सगळ्या गोष्टींची जाणीव आपोआप नाहीशी होते.
सुषुप्ते स्वप्नधीर् नास्ति स्वप्ने नास्ति सुषुप्तधीः । सर्गनिर्वाणयोर् भ्रान्ती सुषुप्तस्वप्नयोर् इव
गाढ झोपेत स्वप्नांची जाणीव नसते, आणि स्वप्नात गाढ झोपेची जाणीव नसते. सृष्टी आणि लय यातील गोंधळ हाच गाढ झोप आणि स्वप्न यातील गोंधळासारखा आहे.
भ्रान्तिर् वस्तुस्वभावो ऽसौ न स्वप्नो न सुषुप्तता । न सर्गो न च निर्वाणं सत्यं शान्तम् अशेषतः
हा गोंधळ हीच वस्तूची स्वाभाविक स्थिती आहे; तो ना स्वप्न आहे, ना गाढ झोप, ना सृष्टी आहे, ना लय. जे खरे आहे ते पूर्णपणे शांत आहे.
भ्रान्तिस् त्व् असन्मात्रमयी प्रेक्षिता चेन् न लभ्यते । शुक्तिरुप्यम् इवासत्यं किल सम्प्राप्यते कथम्
हा गोंधळ फक्त नसण्यानेच बनलेला आहे; तो नीट पाहिला तर सापडत नाही. शिंपल्यात चांदी दिसावी तसा हा असत्य कसा मिळणार?
यन् न लब्धं च तन् नास्ति तेन भ्रान्तेर् न सम्भवः । स्वभावाद् उपलम्भो ऽन्यो नास्ति कश्चन कस्यचित्
जे मिळालेच नाही ते अस्तित्वात नाही; म्हणून गोंधळ निर्माण होऊच शकत नाही. स्वभावापलीकडे कोणालाही दुसरी कोणतीही जाणीव होत नाही.
स्वभाव एव सर्वस्मै स्वदते किल सर्वदा । अनानैव हि नानेव किं वादैस् स विभाव्यताम्
स्वभाव नेहमी सर्वांना आनंद देतो, तो कधीच वेगळा किंवा विभागलेला नसतो. मग त्यावर वाद घालण्याची गरजच काय?
अस्वभावे महद् दुẖखं स्वभावे केवलं शमः । इति बुद्ध्या विचार्यान्तर् यद् इष्टं तद् विधीयताम्
स्वतःच्या स्वभावाविरुद्ध वागल्याने मोठे दु:ख होते, पण आपल्या स्वभावातच खरी शांतता असते. म्हणून बुद्धीने विचार करून जे हवे तेच करावे.
सूक्ष्मे बीजे ऽस्त्य् अगस् स्थूलो दृष्टम् इत्य् उपपद्यते । शिवे ऽमूर्ते जगन् मूर्तम् अस्तीत्य् उत्तमसङ्कथा
सूक्ष्म बीजात मोठे झाड असते, हे आपण पाहतो आणि मान्य करतो. त्याचप्रमाणे, शिव या निराकारात हे जग प्रकट होते, हीच श्रेष्ठ शिकवण आहे.
रूपालोकमनस्कारबुद्ध्यहन्तादयḫ परे । स्वरूपभूतास् सलिले द्रवत्वम् इव खात्मकाः
रूप, ज्ञान, मन, बुद्धी, अहंकार आणि इतर सर्व त्यांच्या मूळ स्वरूपातच श्रेष्ठ आहेत; जसे पाण्यात ओल असते, तसेच हे सर्व आकाशासारखे आहेत.
मूर्तो यथा स्वसदृशैẖ करोत्य् अवयवैẖ क्रियाः । आत्मभूतैस् तथा भूतैश् चिदाकाशम् अकर्तृ सत्
जसा एखादा मूर्त पदार्थ आपल्या अवयवांनी कृती करतो, तसंच चैतन्याचं आकाशही, जरी ते स्वतः काही करत नाही, तरी स्वतःपासून निर्माण झालेल्या तत्त्वांनी कार्य करतं.
आत्मस्थाद् अहम् इत्यादिर् अस्मदादेर् असंसृतेः । शब्दो ऽर्थभावमुक्तो ऽयं पटहाद् इव जायते
स्वतःपासून 'मी' असं जाणवणं आणि अशा प्रकारची इतर भावनाही निर्माण होते, पण आमच्यासाठी त्यात काही गुंतागुंत नाही; हा शब्द जसा ढोलातून निघणाऱ्या आवाजासारखा, तसाच अर्थाशिवाय निर्माण होतो.
यद् भ्रान्तं प्रेक्षया नास्ति तन् नास्त्य् एव निरन्तरम् । जगद्रूपम् अरूपात्म ब्रह्म ब्रह्मणि संस्थितम्
जे भ्रमामुळे दिसतं, ते खरंतर कधीच अस्तित्वात नसतं; हे जगाचं रूप, निराकार ब्रह्मातच स्थिर आहे आणि ते ब्रह्मच आहे.
येषाम् अस्ति जगत्स्वप्नस् ते स्वप्नपुरुषा मिथः । न सन्त्य् आत्मनि मिथ्याङ्गा नास्मास्व् अम्बरपुष्पवत्
ज्यांना हे जग स्वप्नासारखं वाटतं, ते एकमेकांसाठी स्वप्नातील व्यक्तीसारखेच आहेत; आत्म्यात ही खोटी अवयवांची कल्पना अस्तित्वातच नाही, जशी आकाशात फुलं नसतात.
मयि ब्रह्मैकरूपं ते शान्तम् आकाशकोशवत् । वायौ स्पन्दैर् इवाभिन्नैर् व्यवहारश् च तैर् मयि
माझ्यासाठी ते सर्व ब्रह्मरूप एकरूपच आहेत, जसं मडक्यातील आकाश शांत असतं तसं. त्यांचं माझ्याशी असलेलं वर्तन वाऱ्यातील लहरींसारखं, एकरूप आणि न भेदलेलं असतं.
अहं तु सन्मयस् तेषां स्वप्नस् स्वप्नवताम् इव । ते तु नूनम् असन्तो मे सुषुप्ते स्वप्नका इव
पण मी त्यांच्यासाठी खरी वस्तुस्थिती आहे, जशी स्वप्न पाहणाऱ्यांसाठी स्वप्न असतं. पण खरं सांगायचं तर, ते माझ्यासाठी अस्तित्वातच नाहीत, जसं गाढ झोपेत स्वप्नातील व्यक्ती नसतात.
तैस् तु यो व्यवहारो मे तद् ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । ते यत् पश्यन्ति पश्यन्तु तत् तैर् अलम् अलं मम
त्यांचं माझ्याशी असलेलं वर्तन हे ब्रह्मामध्येच स्थिर आहे. ते जे काही पाहतात, ते त्यांच्यासाठी पुरेसं आहे; आणि माझ्यासाठीही तेवढंच पुरेसं आहे.
अहम् आत्मनि नैवास्मि ब्रह्मसत्तेयम् आतता । त्वदर्थं समुदेतीव तथारूपैव वाग् इयम्
मी आत्म्यात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाही, कारण ब्रह्माचं अस्तित्व सर्वत्र पसरलेलं आहे. तुझ्यासाठीच हे असं भासतं, आणि म्हणूनच ही वाणीही तशीच प्रकट होते.
अनिरुद्धस्य रुद्धस्य शुद्धसंविन्मयात्मनः । न भोगेच्छा न मोक्षेच्छा हृदि स्फुरति तद्विदः
ज्याची मूळ प्रकृती शुद्ध चैतन्य आहे, जो न बांधलेला आणि न रोखलेला आहे, त्याच्या मनात ना भोगाची इच्छा उगवत नाही, ना मुक्तीची इच्छा उमटते.
स्वभावमात्रायत्ते ऽस्मिन् बन्धमोक्षक्रमे नृणाम् । कदर्थनेत्य् अहो मोहाद् गोष्पदे ऽप्य् उदधिभ्रमः
या बंधन आणि मुक्तीच्या प्रवासात सर्व काही नुसत्या स्वभावावर अवलंबून असताना, माणसं मोहामुळे गाईच्या पावलात समुद्र असल्याचा भ्रम करतात, हे किती आश्चर्यकारक आहे!
अभावसाधने मोक्षे भावोपशमरूपिणि । न धनान्य् उपकुर्वन्ति न मित्राणि न च क्रियाः
जेव्हा सर्व गोष्टींचा अभाव ओळखून आणि मन शांत करून मुक्ती मिळते, तेव्हा ना धन उपयोगी पडते, ना मित्र मदतीला येतात, ना कोणतीही कृती उपकार करते.
तैलबिन्दुर् भवत्य् उच्चैश् चक्रम् अप्पतितो यथा । तथाशु चेत्यसङ्कल्पे स्थिता भवति चिज् जगत्
जसं तेलाचा थेंब वर जातो किंवा पाणी लागल्यावर चाक फिरू लागतं, तसं वस्तूंचा विचार मनात ठसला की, चैतन्य लगेच जग बनून जातं.
जाग्रति स्वप्नवृत्तान्तस्थितिर् यादृग्रसा स्मृतौ । तादृग्रसाहन्त्वजगज्जालसंस्था विवेकिनः
जागृत अवस्थेत जसा स्वप्नातील अनुभव फक्त आठवणीत राहतो, तसंच विवेकी माणसासाठी 'मी'पण आणि जगाचा पसारा हे सुद्धा फक्त आठवणीसारखेच उरतात.
तेनैवाभ्यासयोगेन याति तत् तनुतां तथा । यथा नाहं न संसारश् शान्तम् एवावशिष्यते
अशा प्रकारे वारंवार सराव केल्यामुळे ती अवस्था इतकी सूक्ष्म होते की, तिथे ना 'मी' राहतो ना संसार, आणि शेवटी फक्त शांतता उरते.
यदा यदा स्वभावार्कस् स्थितिम् एति तदा तदा । भोगान्धकारो गलति न सन्न् अप्य् अनुभूयते
जेव्हा जेव्हा आपली खरी प्रकृती सूर्यासारखी प्रकट होते, तेव्हा तेव्हा भोगाचा अंधार नाहीसा होतो आणि जे खरे नाही, ते सुद्धा अनुभवास येत नाही.
सो ऽयम् अहन्तारहितस् स्फुरति सृतौ भवति भासते च तथा । बुद्ध्यादिकरणनिकरो यस्माद् दीपाद् इवालोकः
हा आत्मा, जो 'मी'पणापासून मुक्त आहे, तोच सृष्टीत प्रकटतो, तेज देतो; जसा दिव्यातून प्रकाश पसरतो, तसंच बुद्धी व इतर सर्व साधनांना तोच प्रकाशित करतो.
रूपालोकमनस्कारबुद्ध्यादीन्द्रियवेदनम् । स्वरूपं विदुर् अम्लानम् अस्वभावस्य वस्तुनः
रूप, दृष्टी, लक्ष, बुद्धी आणि इंद्रियांची जाणीव ही त्या स्वतःच्या स्वरूप नसलेल्या वस्तूची कधीही न संपणारी खरी ओळख आहे.
अस्वभावतनुत्वेन स्वभावस्थितिशान्तता । यदोदेति तदा सर्गो भ्रमाभḫ प्रतिभासते
जेव्हा वस्तूच्या स्वतःच्या स्वरूपाचा अभाव जाणवतो आणि मन शांतपणे आपल्या मूळ अवस्थेत स्थिर होते, तेव्हा सृष्टी फक्त भ्रमासारखी भासते.
यदा स्वभावविश्रान्तिस् स्थितिम् एति शमात्मिका । जगद् दृश्यं तदा स्वप्नस् सुषुप्त इव शाम्यति
जेव्हा मन आपल्या मूळ स्वरूपात विसावते आणि पूर्ण शांतता मिळवते, तेव्हा हे जग जणू गाढ झोपेतल्या स्वप्नासारखे शांत होते.
भोगा भवमहारोगा बन्धवो दृढबन्धनम् । अनर्थायार्थसम्पत्तिर् आत्मनात्मनि शाम्यताम्
भोग हे जन्ममरणाच्या मोठ्या आजारासारखे आहेत; नातेवाईक हे घट्ट बंधन आहेत; संपत्ती मिळवणं हेही दुःखाला कारणीभूत ठरतं—हे सगळं आत्म्यातच शांत व्हावं.