शान्ताशेषविशेषस्य निरेषणविशेषिणः । सत्ताम् असत्तासदृशीं क आकलयितुं क्षमः
जो सर्व प्रकारच्या भेदांपासून शांत झाला आहे, ज्याच्या मनात काहीही शोधायचे उरले नाही, आणि ज्याची अवस्था अस्तित्वासारखीच असूनही नसल्यासारखी वाटते, त्याच्या अस्तित्वाचा खरा अर्थ कोण ओळखू शकतो?
मारैर् न किञ्चिन् म्रियते जीवैẖ किञ्चिन् न जीवति । शुद्धसंविन्मयस्यास्य समलोकस्य खस्य च
मरण देणाऱ्यांमुळे काहीच मरत नाही आणि जीवन देणाऱ्यांमुळे काहीच जगत नाही; कारण हा संपूर्ण जग आणि आकाश शुद्ध चैतन्यानेच बनलेला आहे.
मिथ्या लोकस्य कचतो भ्रान्ती मरणजन्मनी । असत्य् अपि भ्रान्तिभाजि मृगतृष्णानदीतटे
हा जग म्हणजे फसवा आभास आहे, जणू काही मृगजळासारखा; यात जन्म आणि मृत्यूची भ्रमाची कल्पना आहे. हे खरे नसतानाही, मृगजळाच्या काठी जशी फसवणूक होते, तशीच या जगातही होते.
सम्यक्परीक्षितं यावन् न भ्रान्तिर् न परीक्षकः । न नाम जन्ममरणे केवलं शान्तम् अव्ययम्
जोपर्यंत नीट विचार केला जातो, तोपर्यंत ना भ्रम असतो ना विचार करणारा असतो; जन्म किंवा मृत्यू असं काही नसून फक्त शांत आणि अविनाशी अवस्था असते.
दृश्याद् यो विरतिं यात आत्मारामश् शमं गतः । स सन्न् एवासदाभासḫ परितीर्णभवार्णवः
जो माणूस या जगातल्या गोष्टींपासून मन हटवतो, स्वतःतच आनंद मानतो आणि शांत झाला आहे, तो जरी या जगात असला तरी नसल्यासारखा वाटतो, कारण त्याने जन्ममरणाच्या समुद्रातून पार केलं आहे.
दीपनिर्वाणनिर्वाणम् अस्तङ्गतमनोमतिम् । आत्मन्य् एव शमं यातं सन्तम् एवामलं विदुः
जसा दिवा विझतो आणि त्याचं तेज संपतं, तसंच मनाची हालचाल थांबली की, जेव्हा मन फक्त स्वतःत शांत होतं, तेव्हा जाणणारे लोक त्यालाच खरी निर्मळ शांती म्हणतात.
आबुद्ध्यादि जगद् दृश्यं यस्मै न स्वदते स्वतः । आकाशस्येव शान्तस्य तम् आहुर् मुक्तम् उत्तमाः
ज्याला बुद्धीपासून सुरू होणाऱ्या या जगातल्या गोष्टी आपोआप आवडत नाहीत, जसा आकाश नेहमी शांत असतं, त्याला मुक्तांच्या श्रेष्ठ लोकांनी खऱ्या अर्थाने मुक्त मानलं आहे.
अहम् अस्त्य् अविचारेण विचारेणाहम् अस्ति नो । अभावाद् अहमर्थस्य क्व जगत् क्व च संसृतिः
विचार न करता 'मी आहे' असं वाटतं; पण विचार केल्यावर 'मी आहे' असं राहत नाही. मग 'मी'पणच नाहीसं झालं की, हे जग कुठे राहतं आणि जन्ममरणाचा फेरही कुठे उरतो?
संवित्संवेदनाद् एव बुद्ध्याद्याकारवत् स्थितम् । रूपालोकमनोरूपं जगद् वेत्ति विदम्बरम्
फक्त चैतन्य आणि जाणिवेमुळे, बुद्धी वगैरे रूपांत स्थिर झालेली, ही सगळी सृष्टी — जी रूपे, दृश्ये आणि मनातल्या कल्पना यांसारखी दिसते — एक अद्भुत खेळ म्हणून ओळखली जाते.
सर्वार्थशान्तमनसस् सतस् सर्वात्मनस् तव । सर्वथा सर्वदा सार्वं सर्वम् आचरणं शिवम्
ज्याचे मन सर्वार्थाने शांत आहे आणि ज्याचे अस्तित्व सर्वत्र पसरले आहे, त्याच्यासाठी नेहमी आणि सर्व ठिकाणी, सर्व प्रकारे, सर्व कर्मे मंगलच होतात.
यत् करोषि यद् अश्नासि यज् जुहोषि ददासि यत् । यच् च पश्यसि हंस्य् एषि तत् सर्वं शिवम् अव्ययम्
तू जे काही करतोस, खातोस, अर्पण करतोस, देतोस, पाहतोस, सोडतोस किंवा शोधतोस — हे सर्वच मंगल आणि अविनाशी आहे.
यद् अहम् यत् त्वम् आशा यद् यत् क्रियाकालखादयः । यल् लोकालोकगिरयस् तच् चिद्व्योम शिवं ततम्
'मी' जे आहे, 'तू' जे आहेस, आशा, सर्व कृती, काळ आणि त्याचे विभाग, लोक, अलोक, पर्वत — हे सर्वच चैतन्याच्या मंगल आकाशाने व्यापलेले आहे.
यद् रूपलोकमननं यत् कालत्रितयं जगत् । यज् जरामरणार्त्यादि तन् महाचिन्नभश् शिवम्
ज्या सर्व गोष्टींना रूप आहे, ज्या गोष्टींना जगात स्थान आहे, ज्या विचारांत, काळाच्या तिन्ही अवस्थांत, वृद्धापकाळ, मृत्यू, दुःख आणि इतर सर्व काही — हे सगळं त्या महान, मंगलमय चेतनेच्या आकाशातच सामावलेलं आहे.
निर्विवित्सो निराभासो निरिच्छो निर्मना मुनिः । भूत्वा निरात्मा निर्वाणस् तिष्ठ सन्तिष्ठसे यथा
हे मुनिवर, इच्छा, रूप, अपेक्षा आणि मन यांपासून मुक्त हो. स्वतःच्या अस्तित्वाचा अभिमान न ठेवता, निर्वाणात स्थिर राहा आणि जसे आहात तसेच शांतपणे राहा.
गतेच्छामननं शान्तम् अनन्तस्स्थम् अभावनम् । व्यवहारो ऽस्तु ते मा वा स्पन्दास्पन्दैर् यथानिलः
इच्छा आणि विचार निवल्यावर, मन शांत, अनंत आणि कल्पनाशून्य झाल्यावर, तुझं वर्तन होऊ दे किंवा नको होऊ दे — ते वाऱ्यासारखं असो, हालचालीसह किंवा हालचालीशिवाय.
निर्वासना निष्कलना शान्ता पुरुषतास्तु ते । शास्त्रेण यन्त्रवाहेन वाह्या दारुमयी यथा
तुझं मन वासनाशून्य, विभागरहित आणि शांत असू दे. तुझं अस्तित्व शास्त्राच्या किंवा यंत्राच्या प्रेरणेने चालणाऱ्या लाकडी बाहुलीसारखं असू दे.
भूतालोको ऽस्तु मान्तस् ते स चास्नेहस्य बाह्यगः । अनिर्देश्यपरालोकश् चित्रदीपवद् आस्यताम्
पंचमहाभूतांचा हा जग बाहेरच राहू दे, आणि जो आसक्तीशिवाय आहे त्याच्यासाठी ते नेहमीच बाहेरच असतं. जे शब्दांनी सांगता येत नाही असं दुसरं जग आहे, ते जसं आहे तसं, एखाद्या अद्भुत दिव्यासारखं, तसंच राहू दे.
निर्वासनस्य विरसस्य निरेषणस्य शास्त्राद् ऋते क इव वित्त्वविनोदहेतुः । शास्त्रार्थसञ्चलनम् अप्य् अलम् अस्य तस्य संवेदनेष्व् अनभिसन्धिम् अतẖ खरूपम्
ज्याच्याकडे इच्छा नाहीत, ज्याला काही गोडी उरलेली नाही, जो काही शोधत नाही, त्याला शास्त्राशिवाय दुसरं काही जाणून घेण्यात किंवा आनंद मिळवण्यात काय अर्थ आहे? शास्त्राचा अर्थ जरी हलका हलका उमगला तरी त्याला ते पुरेसं आहे, कारण त्याच्या जाणिवेत कुठलाही हेतू नसतो, म्हणून ते अगदी साधं असतं.
सञ्जातकृत्रिमक्षीणसंसृतिप्रत्ययḫ पुमान् । असङ्कल्पो न सङ्कल्पं वेत्ति तेनासद् एव सः
ज्याचं जन्ममरणाचं बनावट आणि थकलेलं समजून घेणं संपलं आहे, जो मनाचे संकल्प सोडून बसला आहे, तो मनाचे संकल्प ओळखतच नाही; म्हणून तो खरोखरच नसल्यासारखा आहे.
श्वासान् म्लानिर् इवादर्शे कुतो ऽप्य् अहम् इति स्थिता । विद् धि साकारणा दृष्टा नश्यत्य् आशु न लभ्यते
जसं आरशात श्वासाचा क्षीणपणा दिसतो, तसं 'मी' असं वाटणं कुठूनतरी येतं; पण त्याचं मूळ कारण समजलं की ते लगेच नाहीसं होतं आणि पुन्हा सापडत नाही.
यस्य क्षीणावरणता शान्तसन्देहतोदिता । परमामृतपूर्णात्मा सत्तयैव स राजते
ज्याच्या मनातील आड येणारे सर्व पडदे नाहीसे झाले आहेत, शंका शांत झाल्या आहेत आणि ज्याचे अंतरंग त्या सर्वोच्च अमृताने भरले आहे, तो आपोआपच आपल्या अस्तित्वाने तेजस्वी दिसतो.
सर्वसन्देहदुẖखान्तमिहिकामातरिश्वना । भाति भास्वद्धिया देशस् तेन पूर्णेन्दुनेव खम्
जिथे सर्व शंका आणि दुःख संपले आहेत, जिथे धुकं वाऱ्याने दूर झालं आहे, तिथे ती जागा तेजस्वी बुद्धीने उजळून निघते, जशी पूर्ण चंद्रामुळे आकाश उजळतं.
विसंसृतिर् असन्देहो लब्धज्योतिर् निरावृतिः । शरदाकाशविशदो ज्ञेनैव ज्ञायते बुधः
संसारातून मुक्ती, शंकांचा अभाव, अंतरंगातील प्रकाशाची प्राप्ती आणि कोणतीही अडथळा नसणे—हे सर्व ज्ञानी लोकांना शरद ऋतूच्या स्वच्छ आकाशासारखे स्पष्टपणे कळते.
निस्सङ्कल्पो निराधारश् शान्तस् स्पर्शात् पवित्रताम् । अन्तश्शीतल आधत्ते ब्रह्मलोकाद् इवानिलः
ज्याच्या मनात कोणतेही संकल्प नाहीत, आधार नाही, जो शांत आहे, स्पर्शाने पावित्र्य मिळवले आहे, तो आपल्या अंतरंगात शीतलता अनुभवतो, जशी ब्रह्मलोकातून येणाऱ्या वाऱ्याने मिळते.
असद्रूपोपलम्भानाम् इयं वस्तुस्वभावता । यत् सर्गवेदनं स्वप्नवन्ध्यापुत्रोपलम्भवत्
या सृष्टीचं किंवा निर्माणाचं जाणणं, जसं स्वप्न किंवा वंध्येच्या मुलासारखं असतं, तसंच आहे — कारण प्रत्यक्षात असं काही अस्तित्वात नाही. हीच वस्तूंची खरी प्रकृती आहे.
अविद्यमानम् एवेदं जगद् यद् अनुभूयते । असद्रूपोपलम्भस्य सैषा वस्तुस्वभावता
हे जग जरी आपण अनुभवतो, तरी ते खरं अस्तित्वात नाही; कारण जे खोटं आहे त्याचं जाणणं, हीच वस्तूंची खरी स्थिती आहे.
असत्येष्व् एव संसारेष्व् आस्ताम् अर्थḫ कुतो भवेत् । स्वर्गापवर्गयोश् शब्दाव् एव वन्ध्यासुतोपमौ
या खोट्या संसारात काही अर्थ असू द्या — पण प्रत्यक्षात तसा काहीच अर्थ नाही. स्वर्ग आणि मुक्ती हे फक्त शब्द आहेत, वंध्येच्या मुलासारखे.
जगद् ब्रह्मतया सत्यम् अनिर्मितम् अभावितम् । अनिष्ठितं चान्यथा तु नाहं नावगतं च तत्
हे जग ब्रह्मरूपानेच खरं आहे — न बनलेलं, न कल्पिलेलं, आणि कुठेही स्थिर न झालेलं; याशिवाय मी ते ओळखत नाही, आणि ते ओळखलंही जात नाही.
आत्मस्वभावविश्रान्तेर् इयं वस्तुस्वभावता । यद् अहन्तादिसर्गादिदृश्याद्यनुपलम्भता
स्वतःच्या स्वरूपात पूर्णपणे विसावल्यावर वस्तूंचं खरं स्वरूप असं असतं — म्हणजे, 'मी'पणा, सृष्टी किंवा दिसणाऱ्या गोष्टींची जाणीवच राहत नाही.
क्षणाद् योजनलक्षान्तं प्राप्ते देशान्तरं त्व् इतः । चेतने तस्य यद् रूपं मार्गमध्ये निरञ्जनम्
इथून क्षणात शंभर योजनांवरच्या दूर प्रदेशात गेल्यावर, त्या प्रवासाच्या मधल्या क्षणी चेतनेचं स्वरूप कसं असतं? ते अगदी निर्मळ आणि कलुषरहित असतं.