ब्रह्म सर्वपराण्वात्म यो यस्माद् अर्थतो ऽणुकः । स स तत् तद् भवेद् वस्तु ब्रह्म ब्रह्मैव तिष्ठति
ब्रह्म, जे सर्वांचं आत्मा आहे आणि ज्यातून प्रत्येक वस्तू व कण निर्माण होतात, ते ज्या वस्तूपासून प्रकट होतं, तसंच होतं; पण ब्रह्म नेहमी ब्रह्मच राहतं.
द्रव्यम् एव यथा द्रव्यं तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । सर्वम् एव तथा ब्रह्म येन तेन यथा तथा
जसं कोणतंही द्रव्य, वर, खाली किंवा आडवं असलं तरी ते द्रव्यच असतं, तसंच सर्व काही, कुठेही आणि कसंही असलं तरी, ब्रह्मच आहे.
हेमत्वम् एव नान्यत्वं हेम्नो रूपशते यथा । शान्तत्वम् एव शान्तस्य सर्गाहन्त्वगणे तथा
जसं सोन्याचं कितीही रूपं बदललं, तरी ते सोनं सोनंच राहतं, तसंच शांत मनाच्या माणसात निर्माण आणि अहंकार यांच्या गर्दीतही शांतता टिकूनच असते.
पार्श्वस्थस्वप्नमेघोर्जा यथा तव न काश्चन । सर्गप्रलयसंरम्भास् तथा खात्मान एव मे
जसं तुझ्या शेजारील स्वप्नातील ढगाची शक्ती तुला काहीच त्रास देत नाही, तसंच निर्माण आणि संहाराचा गोंधळ फक्त माझ्या आकाशासारख्या आत्म्यातच आहे.
पङ्कताकल्पिता व्योम्नो या पुत्रकपताकिनी । सा यथा शान्ततामात्रं खम् एवेदं तथा जगत्
जसं आकाशात कल्पनेनं बनवलेला चिखलाचा पक्षी शेवटी फक्त आकाशच असतो, तसंच हे जगही मुळात शुद्ध शांतताच आहे.
सङ्कल्पभ्रम एवान्तḫ पुष्टीभूय जगत् स्थितम् । जलावनितलक्लिन्नबीजं कल्प इव द्रुमः
हे जग फक्त आतल्या कल्पनेच्या भ्रमामुळेच टिकून आहे, जसं पाण्यात आणि मातीमध्ये भिजलेल्या बीजातून झाड उगवतं तसं.
अनहन्तात्मनो ज्ञस्य सत एव त्व् इवासतः । जरत्तृणलवायन्ते ननु रामाणिमादयः
ज्याच्या मनात अहंकार नाही, असा ज्ञानी पुरुषासाठी अणिमादी सिद्धी सुद्धा कोरड्या गवतासारख्या क्षुल्लक वाटतात, हे राम.
त्रैलोक्ये तन् न पश्यामि सदेवासुरमानुषे । एकरोमांशविश्वस्य यल् लोभाय महात्मनः
तीनही लोकांत—देव, दानव आणि माणसं—महात्म्याला मोह पाडेल असं एक केसभरही काही मला कुठेच दिसत नाही.
यथातथास्थितस्यापि यत्र तत्र गतस्य च । द्वैतसङ्कल्पसन्देहा न सन्त्य् अधिगतात्मनः
स्वतःचं स्वरूप ओळखलेल्या माणसाला, तो जिथे कुठे असो किंवा जिथे जाईल, द्वैताची कल्पना किंवा शंका उरत नाही.
विश्वम् एव नभो यस्य शून्यं सर्वं महात्मनः । कुतẖ कस्य कथं तस्य भवत्व् इच्छा निरात्मनः
ज्याच्यासाठी सगळं विश्व आकाशासारखं रिकामं आहे, अशा महात्म्याच्या मनात इच्छा कशी, कोणासाठी आणि कुठून येईल?
शान्ताशेषविशेषस्य निरेषणविशेषिणः । सत्ताम् असत्तासदृशीं क आकलयितुं क्षमः
जो सर्व प्रकारच्या भेदांपासून शांत झाला आहे, ज्याच्या मनात काहीही शोधायचे उरले नाही, आणि ज्याची अवस्था अस्तित्वासारखीच असूनही नसल्यासारखी वाटते, त्याच्या अस्तित्वाचा खरा अर्थ कोण ओळखू शकतो?
मारैर् न किञ्चिन् म्रियते जीवैẖ किञ्चिन् न जीवति । शुद्धसंविन्मयस्यास्य समलोकस्य खस्य च
मरण देणाऱ्यांमुळे काहीच मरत नाही आणि जीवन देणाऱ्यांमुळे काहीच जगत नाही; कारण हा संपूर्ण जग आणि आकाश शुद्ध चैतन्यानेच बनलेला आहे.
मिथ्या लोकस्य कचतो भ्रान्ती मरणजन्मनी । असत्य् अपि भ्रान्तिभाजि मृगतृष्णानदीतटे
हा जग म्हणजे फसवा आभास आहे, जणू काही मृगजळासारखा; यात जन्म आणि मृत्यूची भ्रमाची कल्पना आहे. हे खरे नसतानाही, मृगजळाच्या काठी जशी फसवणूक होते, तशीच या जगातही होते.
सम्यक्परीक्षितं यावन् न भ्रान्तिर् न परीक्षकः । न नाम जन्ममरणे केवलं शान्तम् अव्ययम्
जोपर्यंत नीट विचार केला जातो, तोपर्यंत ना भ्रम असतो ना विचार करणारा असतो; जन्म किंवा मृत्यू असं काही नसून फक्त शांत आणि अविनाशी अवस्था असते.
दृश्याद् यो विरतिं यात आत्मारामश् शमं गतः । स सन्न् एवासदाभासḫ परितीर्णभवार्णवः
जो माणूस या जगातल्या गोष्टींपासून मन हटवतो, स्वतःतच आनंद मानतो आणि शांत झाला आहे, तो जरी या जगात असला तरी नसल्यासारखा वाटतो, कारण त्याने जन्ममरणाच्या समुद्रातून पार केलं आहे.
दीपनिर्वाणनिर्वाणम् अस्तङ्गतमनोमतिम् । आत्मन्य् एव शमं यातं सन्तम् एवामलं विदुः
जसा दिवा विझतो आणि त्याचं तेज संपतं, तसंच मनाची हालचाल थांबली की, जेव्हा मन फक्त स्वतःत शांत होतं, तेव्हा जाणणारे लोक त्यालाच खरी निर्मळ शांती म्हणतात.
आबुद्ध्यादि जगद् दृश्यं यस्मै न स्वदते स्वतः । आकाशस्येव शान्तस्य तम् आहुर् मुक्तम् उत्तमाः
ज्याला बुद्धीपासून सुरू होणाऱ्या या जगातल्या गोष्टी आपोआप आवडत नाहीत, जसा आकाश नेहमी शांत असतं, त्याला मुक्तांच्या श्रेष्ठ लोकांनी खऱ्या अर्थाने मुक्त मानलं आहे.
अहम् अस्त्य् अविचारेण विचारेणाहम् अस्ति नो । अभावाद् अहमर्थस्य क्व जगत् क्व च संसृतिः
विचार न करता 'मी आहे' असं वाटतं; पण विचार केल्यावर 'मी आहे' असं राहत नाही. मग 'मी'पणच नाहीसं झालं की, हे जग कुठे राहतं आणि जन्ममरणाचा फेरही कुठे उरतो?
संवित्संवेदनाद् एव बुद्ध्याद्याकारवत् स्थितम् । रूपालोकमनोरूपं जगद् वेत्ति विदम्बरम्
फक्त चैतन्य आणि जाणिवेमुळे, बुद्धी वगैरे रूपांत स्थिर झालेली, ही सगळी सृष्टी — जी रूपे, दृश्ये आणि मनातल्या कल्पना यांसारखी दिसते — एक अद्भुत खेळ म्हणून ओळखली जाते.
सर्वार्थशान्तमनसस् सतस् सर्वात्मनस् तव । सर्वथा सर्वदा सार्वं सर्वम् आचरणं शिवम्
ज्याचे मन सर्वार्थाने शांत आहे आणि ज्याचे अस्तित्व सर्वत्र पसरले आहे, त्याच्यासाठी नेहमी आणि सर्व ठिकाणी, सर्व प्रकारे, सर्व कर्मे मंगलच होतात.
यत् करोषि यद् अश्नासि यज् जुहोषि ददासि यत् । यच् च पश्यसि हंस्य् एषि तत् सर्वं शिवम् अव्ययम्
तू जे काही करतोस, खातोस, अर्पण करतोस, देतोस, पाहतोस, सोडतोस किंवा शोधतोस — हे सर्वच मंगल आणि अविनाशी आहे.
यद् अहम् यत् त्वम् आशा यद् यत् क्रियाकालखादयः । यल् लोकालोकगिरयस् तच् चिद्व्योम शिवं ततम्
'मी' जे आहे, 'तू' जे आहेस, आशा, सर्व कृती, काळ आणि त्याचे विभाग, लोक, अलोक, पर्वत — हे सर्वच चैतन्याच्या मंगल आकाशाने व्यापलेले आहे.
यद् रूपलोकमननं यत् कालत्रितयं जगत् । यज् जरामरणार्त्यादि तन् महाचिन्नभश् शिवम्
ज्या सर्व गोष्टींना रूप आहे, ज्या गोष्टींना जगात स्थान आहे, ज्या विचारांत, काळाच्या तिन्ही अवस्थांत, वृद्धापकाळ, मृत्यू, दुःख आणि इतर सर्व काही — हे सगळं त्या महान, मंगलमय चेतनेच्या आकाशातच सामावलेलं आहे.
निर्विवित्सो निराभासो निरिच्छो निर्मना मुनिः । भूत्वा निरात्मा निर्वाणस् तिष्ठ सन्तिष्ठसे यथा
हे मुनिवर, इच्छा, रूप, अपेक्षा आणि मन यांपासून मुक्त हो. स्वतःच्या अस्तित्वाचा अभिमान न ठेवता, निर्वाणात स्थिर राहा आणि जसे आहात तसेच शांतपणे राहा.
गतेच्छामननं शान्तम् अनन्तस्स्थम् अभावनम् । व्यवहारो ऽस्तु ते मा वा स्पन्दास्पन्दैर् यथानिलः
इच्छा आणि विचार निवल्यावर, मन शांत, अनंत आणि कल्पनाशून्य झाल्यावर, तुझं वर्तन होऊ दे किंवा नको होऊ दे — ते वाऱ्यासारखं असो, हालचालीसह किंवा हालचालीशिवाय.
निर्वासना निष्कलना शान्ता पुरुषतास्तु ते । शास्त्रेण यन्त्रवाहेन वाह्या दारुमयी यथा
तुझं मन वासनाशून्य, विभागरहित आणि शांत असू दे. तुझं अस्तित्व शास्त्राच्या किंवा यंत्राच्या प्रेरणेने चालणाऱ्या लाकडी बाहुलीसारखं असू दे.
भूतालोको ऽस्तु मान्तस् ते स चास्नेहस्य बाह्यगः । अनिर्देश्यपरालोकश् चित्रदीपवद् आस्यताम्
पंचमहाभूतांचा हा जग बाहेरच राहू दे, आणि जो आसक्तीशिवाय आहे त्याच्यासाठी ते नेहमीच बाहेरच असतं. जे शब्दांनी सांगता येत नाही असं दुसरं जग आहे, ते जसं आहे तसं, एखाद्या अद्भुत दिव्यासारखं, तसंच राहू दे.
निर्वासनस्य विरसस्य निरेषणस्य शास्त्राद् ऋते क इव वित्त्वविनोदहेतुः । शास्त्रार्थसञ्चलनम् अप्य् अलम् अस्य तस्य संवेदनेष्व् अनभिसन्धिम् अतẖ खरूपम्
ज्याच्याकडे इच्छा नाहीत, ज्याला काही गोडी उरलेली नाही, जो काही शोधत नाही, त्याला शास्त्राशिवाय दुसरं काही जाणून घेण्यात किंवा आनंद मिळवण्यात काय अर्थ आहे? शास्त्राचा अर्थ जरी हलका हलका उमगला तरी त्याला ते पुरेसं आहे, कारण त्याच्या जाणिवेत कुठलाही हेतू नसतो, म्हणून ते अगदी साधं असतं.
सञ्जातकृत्रिमक्षीणसंसृतिप्रत्ययḫ पुमान् । असङ्कल्पो न सङ्कल्पं वेत्ति तेनासद् एव सः
ज्याचं जन्ममरणाचं बनावट आणि थकलेलं समजून घेणं संपलं आहे, जो मनाचे संकल्प सोडून बसला आहे, तो मनाचे संकल्प ओळखतच नाही; म्हणून तो खरोखरच नसल्यासारखा आहे.
श्वासान् म्लानिर् इवादर्शे कुतो ऽप्य् अहम् इति स्थिता । विद् धि साकारणा दृष्टा नश्यत्य् आशु न लभ्यते
जसं आरशात श्वासाचा क्षीणपणा दिसतो, तसं 'मी' असं वाटणं कुठूनतरी येतं; पण त्याचं मूळ कारण समजलं की ते लगेच नाहीसं होतं आणि पुन्हा सापडत नाही.