यथा यथास्य पुंसो ऽन्तर् इच्छा समुपशाम्यति । तथा तथास्य कल्याणं मोक्षाय परिवर्धते
माणसाच्या अंतःकरणातील इच्छा जितकी कमी होते, तितकेच त्याच्या मुक्तीसाठीचे कल्याण वाढते.
आत्मनो निर्विवेकस्य यद् इच्छापरिपूरणम् । संसारविषवृक्षस्य तद् एव परिषेचनम्
स्वतःची खरी ओळख नसलेल्या माणसासाठी इच्छांची पूर्तता म्हणजे संसाररूपी विषारी झाडाला पाणी घालणेच आहे.
हृद्वृक्षजास् स्वसुखदुẖखकुबीजकोश्यो वैराद् इवाशयकृताद् अशुभाच् छुभाच् च । आसाद्य दुष्कृतकृशानुशिखाश् शितान्ता इच्छाश् छमच्छमिति पुंस्पशुम् आदहन्ति
मनाच्या वृक्षातून जन्मलेल्या इच्छा, सुखदुःखाच्या बीजांनी भरलेल्या, चांगल्या व वाईट हेतूंमधून उगवलेल्या, जेव्हा वाईट कर्मांच्या तीक्ष्ण ज्वाळांना स्पर्श करतात, तेव्हा त्या पुन्हा पुन्हा माणसाला जाळतात.
इच्छाविषविकारस्य प्रयोगं योगनामकम् । शान्तये शृणु भूयो ऽपि पूर्वम् उक्तम् अपि स्फुटम्
इच्छेच्या विषाचा परिणाम शांत करण्यासाठी 'योग' नावाच्या उपायाची पद्धत मी पुन्हा स्पष्ट सांगतो, जरी ती आधी सांगितली आहे.
आत्मनो व्यतिरिक्तं चेद् विद्यते तद् इहेच्छया । इष्यताम् असति त्व् एवं स्वात्मान्यत्वे किम् इष्यते
आपल्यापेक्षा वेगळं काही असलंच, तर ते इच्छेने इथे मिळवावं; पण जर असं काही वेगळं नाहीच, तर स्वतःमध्ये काय मिळवायचं आहे?
निर्भागावयवा सूक्ष्मा व्योम्नश् शून्यतरैव चित् । सैवाहं जगद् आशाश् च सती किं तत् तयेष्यते
जी चेतना विभागरहित, अवयवरहित आणि आकाशापेक्षाही सूक्ष्म आहे, तीच मी आहे, जग आहे आणि सर्व इच्छा आहेत; हे खरंच असेल, तर कोणासाठी आणि काय मिळवायचं उरतं?
सा व्योमरूपा व्योम्न्य् एव वेत्तीवावेद्यवेदना । व्योमात्म जगदाभासम् अत्रेच्छाविषयो ऽस्ति कः
जी काही आकाशस्वरूप आहे, ती आकाशातच जाणणारी, जाणवणारी आणि जाणण्याची आहे. जेव्हा आत्माच आकाशासारखा असतो, तेव्हा इथे कोणती इच्छा उरते आणि जगाचा भास तरी कुठे राहतो?
ग्राह्यग्राहकसम्बन्धẖ कुतश् चेद् इति तन् न नः । विद्यते ऽसौ प्रसक्तानां येषाम् अस्ति न वेद्मि तान्
तुम्ही विचाराल, 'ग्रहण करणारा आणि ग्रह्य यांचा संबंध कुठून येतो?'—तर आमच्यासाठी तो नाहीच; तो केवळ त्यांनाच असतो जे त्यात गुंतले आहेत, पण असे लोक कोण आहेत हे मला माहीत नाही.
ग्राह्यग्राहकसम्बन्धस् स्वनिष्ठो ऽपि न लभ्यते । असतस् तु कथं लाभẖ केन लब्धो ऽसितश् शशी
ग्रहण करणारा आणि ग्रह्य यांचा संबंध स्वतःमध्ये शोधला तरी सापडत नाही; आणि जे खरेच नाही ते मिळू शकते का? काळा चंद्र कोणी कधी पकडला आहे का?
एषैव ग्राहकादीनां सत्ता यन् नाम निष्ठता । स्वभावप्रेक्षयासत्या न जाने क्व प्रयान्ति ते
ग्रहण करणारा वगैरे यांची जी तथाकथित सत्ता आहे, ती फक्त नावापुरतीच आहे; त्यांच्या खऱ्या स्वरूपाकडे पाहिलं तर ती असत्यच आहे—म्हणून ते कुठे जातात हे मला माहीत नाही.
एष एव स्वभावो यद् द्रष्टृदृश्यदृशो ऽखिलाः । ज्ञात्वासत्या विनिर्वाणम् अहन्तात्मनि गच्छति
हेच सर्वांचं खरं स्वरूप आहे — पाहणारा, जे दिसतं ते आणि पाहणं — हे सगळं. यांची खरी काहीच अस्तित्व नाही हे जेव्हा उमगतं, तेव्हा 'मी'पणाचा अभिमान नाहीसा होऊन, माणूस स्वतःमध्येच मुक्ती अनुभवतो.
निर्वाणे नास्ति दृश्यादि दृश्यादौ नास्ति निर्वृतिः । मिथो ऽनयोर् अनुभवो न च्छायातपयोर् इव
मुक्तीमध्ये पाहणारा किंवा दिसणारं काहीच राहत नाही; आणि जे दिसतं त्यात कधीच मुक्ती मिळत नाही. हे दोन्ही एकत्र येत नाहीत, जसं सावली आणि उन्हं कधीच एकत्र नसतात.
उभे एते मिथो ऽसत्यम् असत्यैवात्र निर्वृतिः । यतो निर्वाणम् अजरम् अदुẖखम् अनुभूयते
ही दोन्हीही एकमेकांसाठी खोटीच आहेत; इथली मुक्ती सुद्धा खरी नाही, कारण खरी मुक्ती म्हणजे जिथे वय नाही, दुःख नाही आणि जी नेहमीच अनुभवायला मिळते.
भ्रमभूतं तु दृश्यादि नित्यानन्तसुखप्रदम् । असच् च तद् भाव्यतां मा निर्वाणे स्थीयताम् अजे
पाहणं आणि बाकी सगळं हे भ्रमातूनच निर्माण झालेलं आहे, जरी ते अनंत आणि शाश्वत सुख देतं असं वाटत असलं तरी. पण ते खोटंच आहे — त्याला तसंच मानावं आणि अजन्मा मुक्तीतच स्थिर राहावं.
शुक्तिकारुप्यसदृशं प्रेक्षितं यन् न लभ्यते । अर्थकार्य् अपि तन् नास्ति किम् अत्रापह्नवेन वः
जसं शिंपल्यात चांदीसारखं काही दिसतं, पण प्रत्यक्षात ती मिळत नाही, तसंच हवं असलं तरी ते वस्तू खरंच अस्तित्वात नाही. मग यातून काही लपवायचं कारणच काय?
तत्सद्भावान् महद् दुẖखम् असद्भावान् महत् सुखम् । अभावस् सोपपत्तिस् तु दृढतां याति भावनात्
त्या वस्तूचं अस्तित्व असेल तर मोठं दुःख मिळतं; ती नसेल तर मोठं सुख मिळतं. वस्तू नाही असं समजून, विचारपूर्वक मनन केल्यावर, ती समजूत घट्ट होते.
तत् किम् आत्मनि बन्धाय विदधध्वं नराधमाः । स्पष्ट एवोपचयदे वस्तुन्य् अस्तमितापदि
मग, माणसांमधले नीच लोकांनो, तुम्ही स्वतःवर बंधनं का घालता? जे वस्तू टिकून राहतात त्यातच वाढ होते, जी संपली त्यात नाही, हे अगदी स्पष्ट आहे.
कार्यकारणताद्य् अस्मिन् संविन्मात्रात्मके तते । मार्गयन्त्य् अप्रबोधाद्य् एतैर् मृगैर् अलम् अस्तु नः
ही सगळी जाणीवच आहे असं जे सत्य आहे, त्यात कारण-परिणाम शोधणं हे जागृती नसलेल्या लोकांसाठी आहे; आपल्यासाठी असं शोधणं व्यर्थ आहे.
व्योमरूपे किलैकस्मिन् सर्वात्मनि तते सति । कार्यकारणताद्यानाम् उक्तीनाम् एव कẖ क्रमः
एकाच सर्वव्यापक, आकाशासारख्या आत्म्यात सर्व काही सामावले असताना, कारण-परिणाम यांसारख्या गोष्टींबद्दल बोलण्यात कसला क्रम असू शकतो?
यो हेतुस् स्पन्दने वायोर् द्रवत्वे सलिलस्य च । शून्यत्वे नभसस् सो ऽस्य सर्गादित्वे चिदात्मनः
वाऱ्याच्या हालचालीला जसा कारण असतो, पाण्याच्या ओघळण्याला जसा कारण असतो, आकाशाच्या रिकामेपणाला जसा कारण असतो, तसंच या चैतन्यस्वरूप आत्म्याच्या उत्पत्तीला देखील तेच कारण आहे.
कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदि । तदा ब्रह्मणि सर्गाणां कारणार्थी विलज्जताम्
जर सर्व कारण-परिणामाची स्थिती ही ब्रह्मच असेल, तर सृष्टीच्या कारणाचा शोध घेणाऱ्यांनी ब्रह्मात लाजावं.
न दुẖखम् अस्ति न सुखं शान्तं शिवमयं जगत् । नास्ति विन्मात्रतान्यत्वम् अत इच्छोदयẖ कुतः
इथे ना दुःख आहे, ना सुख; हे जग शांत आणि मंगलमय आहे. शुद्ध चैतन्यात काही वेगळेपणच नाही, मग इच्छा कुठून येईल?
मृद्देहयोधसेनायां न मृण्मात्रेतरद् यथा । न सज्जगदहन्तादौ दृश्ये ब्रह्मेतरत् तथा
मातीच्या बाहुल्यांची फौज जशी मातीशिवाय दुसरं काही नसतं, तसंच या जगात अहंकार आणि वेगळेपण दिसतं, पण प्रत्यक्षात सर्वत्र ब्रह्मच आहे, दुसरं काही नाही.
एवं चेत् तद् उदेत्व् इच्छा मा वोदेतु मुनीश्वर । सा तु ब्रह्मैव को ऽर्थस् स्याद् अस्या विधिनिषेधनैः
हे ऋषिवर, असं असेल तर इच्छा आली किंवा आली नाही, दोन्ही वेळेस ते ब्रह्मच आहे. मग त्यावर नियम किंवा बंदी घालून काय साध्य होणार?
ज्ञतायां सम्प्रबुद्धायाम् इच्छा ब्रह्मैव नेतरत् । यथासि बुद्धवान् राम तत् सत्यं किं त्व् इदं शृणु
ज्ञान पूर्णपणे जागृत झाल्यावर, इच्छा देखील ब्रह्मच असते, दुसरं काही नसतं. हे तू समजून घेतलंस, राम, हे खरं आहे; पण अजून एक गोष्ट ऐक.
यदा यदा ज्ञतोदेति शाम्यतीच्छा तदा तदा । वस्तुस्वभावाद् उदयत्य् आदित्ये यामिनी यथा
जेव्हा जेव्हा ज्ञान प्रकट होतं, तेव्हा तेव्हा इच्छा शांत होते; जसं सूर्य उगवल्यावर रात्र आपोआप नाहीशी होते.
यथा यथोदयो ज्ञप्तेर् द्वैतशान्तिस् तथा तथा । वासनाविलयश् चैव कथम् इच्छोदयो भवेत्
जशी जशी खरी समज वाढते, तशी तशी द्वैताची शांतता येते आणि मनातील जुन्या सवयी आपोआप नाहीशा होतात; मग अशा वेळी इच्छा कशी उगवणार?
तस्याविद्योपशान्तेयं निर्मला मुक्ततोदिता । अशेषदृश्यवैरस्याद् यस्येच्छोदेति न क्वचित्
ज्या वेळी अज्ञान शांत होते, तेव्हा ही निर्मळ आणि मुक्त इच्छा जन्माला येते; पण सर्व दृश्य गोष्टींमध्ये पूर्णपणे रस न उरल्यामुळे, अशा व्यक्तीला कुठेच इच्छा उगवत नाही.
विरक्ततास्य नो दृश्ये न चाप्य् अत्रास्य रक्तता । केवलं ज्ञाय दृश्यश्रीस् स्वदते न स्वभावतः
त्याला दृश्य गोष्टींमध्ये न आकर्षण असतं, न तिटकारा; फक्त खरी समज मिळाल्यामुळेच तो दृश्य सौंदर्याचा आस्वाद घेतो, त्याच्या स्वभावामुळे नाही.
काकतलीययोगेन परप्रेरणयाथ वा । यदि किञ्चित् कदाचिच् च सम्यग् इच्छति वा न वा
कधी योगायोगाने, कधी दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून किंवा इतर कुठल्याही कारणाने, कधी कधी त्याच्या मनात एखादी इच्छा येऊ शकते, तीही योग्य की अयोग्य, पण ती फारच क्वचित असते.