स विश्रान्तमना मौनी यस्य प्रकृतकर्मसु । स्पन्दो दारुमयस्येव विगतेच्छम् अनाकुलम्
ज्याचं मन पूर्णपणे शांत आहे, जो नेहमी मौन असतो, आणि ज्याच्या नैसर्गिक कृतींमध्ये अजिबात हालचाल नसते — जणू काही तो एखाद्या लाकडी बाहुलीसारखा, इच्छा आणि अस्वस्थता पूर्णपणे नाहीशी झालेली.
अन्तश्शून्यं बहिश्शून्यं विरसं गतवासनम् । जरद्वेणोर् इव ज्ञस्य जीवतो भाति जीवितम्
ज्याला खरी ओळख मिळाली आहे, त्याचं आयुष्य आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे रिकामं वाटतं, त्यात काहीच रस उरत नाही, आणि सर्व वासना संपलेल्या असतात — जणू एखाद्या जुन्या, पोकळ बासरीसारखं.
यस्मै न स्वदते दृश्यम् अदृश्यं स्वदते हृदि । सबाह्याभ्यन्तरं शान्तस् स उत्तीर्णो भवार्णवात्
ज्याला बाहेरचं काहीच आवडत नाही, पण ज्याचं मन आतल्या अदृश्यात रममाण होतं — असा शांतचित्त माणूस, ज्याचं बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी समाधान आहे, तो या जन्ममरणाच्या महासागरातून पार गेला आहे.
उच्यन्तां शब्दजालानि वंशवद् गतवासनम् । रसेनानङ्गलग्नेन प्रकृतान्य् अन्यचोदनैः
शब्दांचे जाळे बोलू द्या, ते फक्त आवाजाचे जाळे आहेत — जणू श्वास थांबलेल्या बासरीसारखे; त्यात काहीच रस उरत नाही, आणि कोणत्याही बाहेरून आलेल्या प्रेरणेने त्यांचा अर्थ हलत नाही.
स्पृश्यन्तां स्पर्शनीयानि यथाप्राप्तान्य् अवासनम् । कूटागारवद् अक्षुब्धम् अनिच्छमननोदयम्
जशी वस्तू येईल तशीच स्पर्श करावी, पण त्यात आसक्ती न ठेवता, शांतपणे, राजवाड्यातील मंडपासारखी, इच्छा किंवा उत्कटता न येऊ देता.
स्वाद्यन्तां रसजालानि विगतेच्छाभयैषणम् । अपगर्वाभिलषणं यथाप्राप्तानि दर्विवत्
जसे चवीचे पदार्थ मिळतील तसेच चाखावेत, पण त्यात इच्छा, भीती किंवा लालसा न ठेवता, अभिमान किंवा आस न बाळगता, जशी एक पळी जे मिळेल ते उचलते तशी.
दृश्यन्तां रूपजातानि पुरḫ प्राप्तान्य् अवासनम् । अरसं निर्मनोमानम् अगर्धं चित्रनेत्रवत्
डोळ्यांसमोर जी रूपे येतील ती पाहावीत, पण त्यात आसक्ती, गोडवा, मनाचा अभिमान किंवा आकर्षण न ठेवता, जसे डोळे चित्र पाहतात तशी.
शिङ्घ्यन्तां गन्धपुष्पाणि विगतेच्छम् अवासनम् । स्पन्दवत्त्वे ऽपि लग्नानि त्यागाय वनवातवत्
गंध आणि फुले वास घ्यावीत, पण त्यात इच्छा किंवा आसक्ती न ठेवता; त्यांचा स्पर्श जरी जाणवत असला तरी, ते कधीही सोडायला तयार असावेत, जसे वनातील वारे.
इति चेद् विरसत्वेन बोधयित्वा चिकित्सिताः । न भोगरोगास् तद् दुẖखशान्त्यै नास्ति कथैव वः
अशा प्रकारे विरक्तीचे समजावून सांगितल्यावर, उपभोगाच्या रोगांवर योग्य उपचार केले, तर तुमच्या दुःखाला काहीच उरलेले राहत नाही.
यस् स्वादयन् भोगविषं रतिम् एति दिने दिने । सो ऽग्नौ स्वमूर्ध्नि ज्वलिते कक्षम् अक्षयम् उज्झति
जो माणूस रोज उपभोगाच्या विषाचा आस्वाद घेत राहतो, तो जणू आपल्या डोक्यावरची आग भडकली की, आपला संपता न येणारा इंधनाचा ढीग टाकून देतो.
निरिच्छत्वं समाधानम् आहुर् आगमभूषणाः । यथा शाम्येन् मनो ऽनिच्छं नोपभोगशतैर् अपि
शास्त्रांनी सुशोभित जे ज्ञानी आहेत, ते इच्छाशून्यतेलाच खरी एकाग्रता म्हणतात; कारण जशी इच्छा नसलेली मन शांत होते, तशी शंभर उपभोगांनीही मनाला शांती मिळत नाही.
इच्छोदयो यथा दुẖखम् इच्छाशान्तिर् यथा सुखम् । तथा न नरके नापि ब्रह्मलोके ऽनुभूयते
जशी इच्छा उत्पन्न झाली की दुःख येते आणि इच्छा शांत झाली की सुख मिळते, तशीच ही स्थिती ना नरकात अनुभवता येते, ना ब्रह्मलोकात.
इच्छामात्रं विदुश् चित्तं तच्छान्तिर् मोक्ष उच्यते । एतावन्त्य् एव शास्त्राणि तपांसि नियमा यमाः
मन म्हणजे केवळ इच्छा आहे, हे जाणून घ्या. त्या इच्छेचे शांत होणे म्हणजेच मुक्ती असे म्हणतात. सर्व शास्त्र, तप, नियम आणि यम यांचा अर्थ हाच आहे.
यावती यावती जन्तोर् इच्छोदेति यथा यथा । तावती तावती दुẖखबीजमुष्टिḫ प्ररोहति
ज्या प्रमाणात जिवात इच्छा निर्माण होतात, त्या प्रमाणात दुःखाची बीजेही उगवू लागतात.
यथा यथेच्छास् तनुतां यान्ति जन्तोर् विवेकतः । तथा तथोपशाम्यन्ति दुẖखचिन्ताविषूचिकाः
ज्याच्या मनातील इच्छा विवेकामुळे जितक्या कमी होतात, तितक्या दुःखाच्या विचारांच्या ज्वरही शांत होतात.
यथा यथेच्छा घनतां यान्ति लोकस्य रागिणः । तथा तथा विवर्तन्ते दुẖखचिन्ताविषोर्मयः
ज्याच्या मनात जगाच्या आसक्तीमुळे इच्छा जशा वाढतात, तशाच दुःखाच्या विचारांच्या लाटा देखील वाढू लागतात.
इच्छा चिकित्स्यते व्याधिर् न स्वयत्नौषधेन चेत् । तद् अत्र बलवन् मन्ये विद्यते नौषधान्तरम्
इच्छा ही एक आजार आहे, ती केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने औषध घेऊन बरी होत नाही. म्हणून इथे दुसरे एखादे प्रभावी उपाय असावे लागते, असे मला वाटते.
इच्छोपशमनं कर्तुं यदि कृत्स्नं न शक्यते । स्वल्पम् अप्य् अनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति
इच्छा पूर्णपणे शांत करता येत नसेल, तरी थोडी जरी कमी केली तरी चालते; जो योग्य मार्गावर राहतो, तो कधीच खाली पडत नाही.
यस् त्व् इच्छातानवे यत्नं न करोति नराधमः । सो ऽन्धकूपे स्वम् आत्मानं दिनानुदिनम् उज्झति
पण जो मनुष्य इच्छा कमी करण्याचा कोणताही प्रयत्न करत नाही, तो दररोज स्वतःला अंधाऱ्या खोल खड्ड्यात फेकून देतो.
दुẖखप्रसवशालिन्या बीजम् इच्छैव संसृतेः । सम्यग्ज्ञानाग्निदग्धा सा न भूयḫ परिरोहति
दुःख निर्माण करणाऱ्या संसाराचा मूळ बीज म्हणजे इच्छा; ती खरी ज्ञानरूपी अग्नीने जळून गेली, की पुन्हा उगवत नाही.
इच्छामात्रं हि संसारो निर्वाणं तदवेदनम् । इच्छानुत्पादने यत्नẖ क्रियतां किं वृथाभ्रमैः
खरं सांगायचं तर, हा संसार फक्त इच्छेचं रूप आहे; आणि मुक्ती म्हणजे त्या इच्छेचं पूर्णपणे न जाणणं. म्हणून इच्छा उत्पन्न होऊ नये यासाठी प्रयत्न करा; उगाचच भटकत बसण्यात काही अर्थ नाही.
शास्त्रोपदेशगुरवḫ प्रेक्ष्यन्ते किम् अनर्थकम् । किम् इच्छाननुसन्धानसमाधिर् नाधिगम्यते
जेव्हा काही उपयोग नाही, तेव्हा शास्त्र, उपदेश किंवा गुरु का पाहायचे? आणि इच्छा कुठून येते हे शोधण्याचं ध्यान का साध्य होत नाही?
यस्येच्छाननुसन्धानमात्रे दुस्साधतामतेः । गुरूपदेशशास्त्रादि तस्य नूनम् अनर्थकम्
ज्याचं मन फक्त इच्छेचा मागोवा घेतानाही वश होत नाही, त्याच्यासाठी गुरुंचे उपदेश, शास्त्र वगैरे नक्कीच निरुपयोगी आहेत.
इच्छाविषविकारिण्या सत्तयैव नृणाम् अलम् । दुẖखप्रसवकारिण्या हारिण्या जन्मजङ्गले
इच्छा ही विषासारखी बदलते आणि तिच्या अस्तित्वामुळेच माणसांना दुःख मिळतं, जन्माच्या या जंगलात तीच शांती हिरावून घेते.
न वालीक्रियते ऽन्येषाम् आत्मज्ञानाय चेद् असौ । इच्छोपशान्तिẖ क्रियतां तयालं तद् अवाप्यते
जर इतरांसाठी आत्मज्ञान मिळवायला ही गोष्ट वाळूच्या कणाएवढीसुद्धा उपयुक्त नसेल, तर इच्छा शांत करावी. कारण केवळ इच्छाशांतीनेच ते साध्य होते.
निरिच्छतैव निर्वाणं सेच्छतैव हि बन्धनम् । यथाशक्ति जयेद् इच्छां किम् एतावति दुष्करम्
इच्छा नसणे म्हणजेच मुक्ती आणि इच्छा असणे म्हणजेच बंधन. आपल्या ताकदीप्रमाणे इच्छा जिंकावी, यात एवढं कठीण काय आहे?
जरामरणजन्मादिकरञ्जखदिरावलेः । बीजम् इच्छाशु सैवान्तर् दह्यतां शमवह्निना
इच्छा ही जन्म, वृद्धत्व, मृत्यू आणि इतर दुःखांच्या जंगलाचं बीज आहे. ती आतूनच शांततेच्या अग्नीत जाळून टाका.
यतो यतो निरिच्छत्वं मुक्ततैव ततस् ततः । यावद्गति यथाप्राणं हन्याद् इच्छां समुत्थिताम्
जिथे जिथे इच्छा नसते तिथे तिथे मुक्ती असते. जिथपर्यंत जाता येईल, जिथपर्यंत श्वास आहे तिथपर्यंत, उठणाऱ्या इच्छेला नष्ट करत राहा.
यतो यतश् च सेच्छत्वं बन्धपाशास् ततस् ततः । पुण्यपापमया दुẖखराशयो विततार्तयः
जिथे जिथे आणि जशी जशी इच्छा निर्माण होते, तिथूनच गुण-दोषांनी बांधलेली आसक्तीची बंधने आणि दुःखांनी भरलेली मनोवृत्ती पसरते.
इच्छानिरासरहिते गते साधोẖ क्षणे ऽपि च । दस्युभिर् मुषितस्येव युक्तम् आक्रन्दितं चिरम्
जेव्हा साधूच्या मनातून इच्छा अगदी क्षणभरही दूर होत नाही, तेव्हा जणू काही चोरांनी लुटल्यासारखे त्याने दीर्घकाळ हळहळणे योग्यच आहे.