बालचिन्तापुरं व्योम्नि न किञ्चिद् अपि मे यथा । तथेदं तत्त्वतो विश्वं सत्यं तु शिशुचेतसि
जसं आकाशातल्या मुलाच्या कल्पनेचं शहर माझ्यासाठी काहीच नाही, तसंच हे विश्वही खरीखुरी पाहिलं तर, फक्त मुलाच्या मनात खरं वाटतं.
अरूपालोकमननं शिलापुत्रकसैन्यवत् । रूपालोकमनस्कारा भान्ति केवात्र विश्वता
रूपरहिततेचं चिंतन म्हणजे मातीच्या बाहुल्यांच्या सैन्यासारखं आहे; रूप असलेल्या गोष्टींचं मनन उजळून दिसतं — यात सर्वत्रपणपणा कुठे आहे?
रूपालोकमनस्कारसारो विन्मात्रतां विना । न लभ्यते सा च परं व्योमैवात्र क्व विश्वता
रूपाचं चिंतन जेव्हा शुद्ध चैतन्याशिवाय केलं जातं, तेव्हा त्याचा खरा अर्थ समजत नाही. तोच खरा आकाश आहे; मग इथे सर्वव्यापकपणा कुठे आहे?
विदो वित्त्वं जगद्भ्रान्तिर् अवित्त्वं तु न विभ्रमः । वित्त्वावित्त्वे तदायत्ते चिन्ताचिन्ते यथा तव
ज्ञान म्हणजे जाणणं, आणि अज्ञान म्हणजे जगाची भ्रांती; पण अज्ञान म्हणजे गोंधळ नव्हे. जाणणं आणि न जाणणं हे त्यावरच अवलंबून असतं, जसं तुझ्या मनात येणारे विचार आणि न येणारे विचार.
परमाकाशरूपत्वाच् चिद्व्योम्नो वितताकृतेः । न स्वभावविपर्यासẖ कश्चित् सम्भवति क्वचित्
चैतन्याचं आकाश हेच सर्वोच्च आकाशाचं रूप आहे आणि ते सर्वत्र पसरलेलं आहे, म्हणून त्याच्या स्वभावात कुठेही बदल किंवा विपर्यास होत नाही.
तन्मयस्यास्य विश्वस्य न स्वभावविकारिता । विद्यते प्रेक्ष्यमाणापि किम् उ सास्य भविष्यति
हे विश्व ज्या तत्त्वाचं आहे, त्याच्या स्वभावात कधीच बदल होत नाही, अगदी ते पाहिलं तरी नाही; मग असा बदल कसा आणि केव्हा होईल?
सर्वं चिद्व्योम चैवेदं न सत् त्वम् अहम् इत्य् अपि । विकाराद्य् अपि न ज्ञप्ताव् अज्ञप्तिं न लभे क्वचित्
हे सर्व काही एकच चैतन्याचं आकाश आहे; 'तू', 'मी' किंवा दुसरं काही असं खरं काहीच नाही. बदल घडूनही मला कुठेही अज्ञानाची जाणीव होत नाही.
सर्वं शान्तं शिवं शुद्धं त्वमहन्तादिविभ्रमम् । न किञ्चिद् अपि पश्यामि व्योमजं काननं यथा
सर्व काही शांत, मंगल आणि निर्मळ आहे; 'तू', 'मी' अशा गोंधळाचा मागमूसही नाही. मला काहीच दिसत नाही, जणू आकाशातून उगवलेलं जंगलच.
संविदाकाशशून्यत्वं यत् तद् विद्धि वचो मम । इदं त्वत्संविदाकाशे स्वयम् आत्मनि तिष्ठति
मी जे सांगतो ते म्हणजे चैतन्याच्या आकाशाची रिक्तता आहे; हे तुझ्याच चैतन्याच्या आकाशात, तुझ्या स्वतःच्या आत्म्यात वास करते.
परम् आहुḫ पदं सद् यद् अनिच्छोदयम् आसितम् । पाषाणपुरुषस्येव चित्रस्थस्येव वासनम्
ज्याला इच्छा किंवा प्रेरणा नसताना स्थिर बसलेलं म्हणतात, त्यालाच ते श्रेष्ठ स्थान म्हणतात—जसं एखाद्या दगडाच्या माणसाचं किंवा चित्रातल्या आकृतीचं निवासस्थान.
स विश्रान्तमना मौनी यस्य प्रकृतकर्मसु । स्पन्दो दारुमयस्येव विगतेच्छम् अनाकुलम्
ज्याचं मन पूर्णपणे शांत आहे, जो नेहमी मौन असतो, आणि ज्याच्या नैसर्गिक कृतींमध्ये अजिबात हालचाल नसते — जणू काही तो एखाद्या लाकडी बाहुलीसारखा, इच्छा आणि अस्वस्थता पूर्णपणे नाहीशी झालेली.
अन्तश्शून्यं बहिश्शून्यं विरसं गतवासनम् । जरद्वेणोर् इव ज्ञस्य जीवतो भाति जीवितम्
ज्याला खरी ओळख मिळाली आहे, त्याचं आयुष्य आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे रिकामं वाटतं, त्यात काहीच रस उरत नाही, आणि सर्व वासना संपलेल्या असतात — जणू एखाद्या जुन्या, पोकळ बासरीसारखं.
यस्मै न स्वदते दृश्यम् अदृश्यं स्वदते हृदि । सबाह्याभ्यन्तरं शान्तस् स उत्तीर्णो भवार्णवात्
ज्याला बाहेरचं काहीच आवडत नाही, पण ज्याचं मन आतल्या अदृश्यात रममाण होतं — असा शांतचित्त माणूस, ज्याचं बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी समाधान आहे, तो या जन्ममरणाच्या महासागरातून पार गेला आहे.
उच्यन्तां शब्दजालानि वंशवद् गतवासनम् । रसेनानङ्गलग्नेन प्रकृतान्य् अन्यचोदनैः
शब्दांचे जाळे बोलू द्या, ते फक्त आवाजाचे जाळे आहेत — जणू श्वास थांबलेल्या बासरीसारखे; त्यात काहीच रस उरत नाही, आणि कोणत्याही बाहेरून आलेल्या प्रेरणेने त्यांचा अर्थ हलत नाही.
स्पृश्यन्तां स्पर्शनीयानि यथाप्राप्तान्य् अवासनम् । कूटागारवद् अक्षुब्धम् अनिच्छमननोदयम्
जशी वस्तू येईल तशीच स्पर्श करावी, पण त्यात आसक्ती न ठेवता, शांतपणे, राजवाड्यातील मंडपासारखी, इच्छा किंवा उत्कटता न येऊ देता.
स्वाद्यन्तां रसजालानि विगतेच्छाभयैषणम् । अपगर्वाभिलषणं यथाप्राप्तानि दर्विवत्
जसे चवीचे पदार्थ मिळतील तसेच चाखावेत, पण त्यात इच्छा, भीती किंवा लालसा न ठेवता, अभिमान किंवा आस न बाळगता, जशी एक पळी जे मिळेल ते उचलते तशी.
दृश्यन्तां रूपजातानि पुरḫ प्राप्तान्य् अवासनम् । अरसं निर्मनोमानम् अगर्धं चित्रनेत्रवत्
डोळ्यांसमोर जी रूपे येतील ती पाहावीत, पण त्यात आसक्ती, गोडवा, मनाचा अभिमान किंवा आकर्षण न ठेवता, जसे डोळे चित्र पाहतात तशी.
शिङ्घ्यन्तां गन्धपुष्पाणि विगतेच्छम् अवासनम् । स्पन्दवत्त्वे ऽपि लग्नानि त्यागाय वनवातवत्
गंध आणि फुले वास घ्यावीत, पण त्यात इच्छा किंवा आसक्ती न ठेवता; त्यांचा स्पर्श जरी जाणवत असला तरी, ते कधीही सोडायला तयार असावेत, जसे वनातील वारे.
इति चेद् विरसत्वेन बोधयित्वा चिकित्सिताः । न भोगरोगास् तद् दुẖखशान्त्यै नास्ति कथैव वः
अशा प्रकारे विरक्तीचे समजावून सांगितल्यावर, उपभोगाच्या रोगांवर योग्य उपचार केले, तर तुमच्या दुःखाला काहीच उरलेले राहत नाही.
यस् स्वादयन् भोगविषं रतिम् एति दिने दिने । सो ऽग्नौ स्वमूर्ध्नि ज्वलिते कक्षम् अक्षयम् उज्झति
जो माणूस रोज उपभोगाच्या विषाचा आस्वाद घेत राहतो, तो जणू आपल्या डोक्यावरची आग भडकली की, आपला संपता न येणारा इंधनाचा ढीग टाकून देतो.
निरिच्छत्वं समाधानम् आहुर् आगमभूषणाः । यथा शाम्येन् मनो ऽनिच्छं नोपभोगशतैर् अपि
शास्त्रांनी सुशोभित जे ज्ञानी आहेत, ते इच्छाशून्यतेलाच खरी एकाग्रता म्हणतात; कारण जशी इच्छा नसलेली मन शांत होते, तशी शंभर उपभोगांनीही मनाला शांती मिळत नाही.
इच्छोदयो यथा दुẖखम् इच्छाशान्तिर् यथा सुखम् । तथा न नरके नापि ब्रह्मलोके ऽनुभूयते
जशी इच्छा उत्पन्न झाली की दुःख येते आणि इच्छा शांत झाली की सुख मिळते, तशीच ही स्थिती ना नरकात अनुभवता येते, ना ब्रह्मलोकात.
इच्छामात्रं विदुश् चित्तं तच्छान्तिर् मोक्ष उच्यते । एतावन्त्य् एव शास्त्राणि तपांसि नियमा यमाः
मन म्हणजे केवळ इच्छा आहे, हे जाणून घ्या. त्या इच्छेचे शांत होणे म्हणजेच मुक्ती असे म्हणतात. सर्व शास्त्र, तप, नियम आणि यम यांचा अर्थ हाच आहे.
यावती यावती जन्तोर् इच्छोदेति यथा यथा । तावती तावती दुẖखबीजमुष्टिḫ प्ररोहति
ज्या प्रमाणात जिवात इच्छा निर्माण होतात, त्या प्रमाणात दुःखाची बीजेही उगवू लागतात.
यथा यथेच्छास् तनुतां यान्ति जन्तोर् विवेकतः । तथा तथोपशाम्यन्ति दुẖखचिन्ताविषूचिकाः
ज्याच्या मनातील इच्छा विवेकामुळे जितक्या कमी होतात, तितक्या दुःखाच्या विचारांच्या ज्वरही शांत होतात.
यथा यथेच्छा घनतां यान्ति लोकस्य रागिणः । तथा तथा विवर्तन्ते दुẖखचिन्ताविषोर्मयः
ज्याच्या मनात जगाच्या आसक्तीमुळे इच्छा जशा वाढतात, तशाच दुःखाच्या विचारांच्या लाटा देखील वाढू लागतात.
इच्छा चिकित्स्यते व्याधिर् न स्वयत्नौषधेन चेत् । तद् अत्र बलवन् मन्ये विद्यते नौषधान्तरम्
इच्छा ही एक आजार आहे, ती केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने औषध घेऊन बरी होत नाही. म्हणून इथे दुसरे एखादे प्रभावी उपाय असावे लागते, असे मला वाटते.
इच्छोपशमनं कर्तुं यदि कृत्स्नं न शक्यते । स्वल्पम् अप्य् अनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति
इच्छा पूर्णपणे शांत करता येत नसेल, तरी थोडी जरी कमी केली तरी चालते; जो योग्य मार्गावर राहतो, तो कधीच खाली पडत नाही.
यस् त्व् इच्छातानवे यत्नं न करोति नराधमः । सो ऽन्धकूपे स्वम् आत्मानं दिनानुदिनम् उज्झति
पण जो मनुष्य इच्छा कमी करण्याचा कोणताही प्रयत्न करत नाही, तो दररोज स्वतःला अंधाऱ्या खोल खड्ड्यात फेकून देतो.
दुẖखप्रसवशालिन्या बीजम् इच्छैव संसृतेः । सम्यग्ज्ञानाग्निदग्धा सा न भूयḫ परिरोहति
दुःख निर्माण करणाऱ्या संसाराचा मूळ बीज म्हणजे इच्छा; ती खरी ज्ञानरूपी अग्नीने जळून गेली, की पुन्हा उगवत नाही.