अस्माद् वरतरोर् एतास् स्वारूढाद् गगनाङ्गने । दृश्यशाखाḫ प्रवर्तन्ते जगज्जालगुलुच्छकाः
या श्रेष्ठ वृक्षावरून, जो आकाशात उंच वाढलेला आहे, त्याच्या दिसणाऱ्या फांद्या आकाशाच्या पसरलेल्या माळेत पसरतात आणि त्या जगाच्या जाळ्याचे दाट घोस तयार करतात.
व्ययोदयवती नूनम् अत्र दृश्यतरङ्गिणी । नानातानन्तकुसुमा वहत्य् अविचलाचले
इथे नक्कीच एक दिसणारी नदी वाहते, तिच्या लाटांना वाढ-घट आहे, ती असंख्य आणि अनंत फुलांनी भरलेली आहे, आणि ती स्थिर पर्वतावर स्थिरपणे वाहते.
अस्मिन् व्योमात्मके रङ्गे भुवनाभिनयभ्रमैः । नृत्यत्य् अविरतारम्भं चारैर् नियतिनर्तकी
या आकाशस्वरूप रंगमंचावर, जगाच्या कृतींची नक्कल करणाऱ्या हालचालींसह, नियतीची नर्तकी अखंडपणे नवनवे नृत्य सादर करते.
जगत्क्रीडो महाकल्पकल्पोन्मेषनिमेषणः । विदानेनाद्यते भूयो जन्यते कालबालकः
जगाचा हा खेळ, ज्यात महाकल्पांची उघडझाप होते, तो विनाशाने संपतो आणि पुन्हा काळाच्या बालकामुळे निर्माण होतो.
उद्यत्स्व् अपि जगत्स्व् एष शान्तम् एवावतिष्ठते । अनिच्छ एव मकुरḫ प्रतिबिम्बगतेष्व् इव
जगं निर्माण होत असतानाही हे नेहमीच शांत राहते, जणू आरशात उमटणाऱ्या प्रतिबिंबांप्रमाणे, ज्याला स्वतः काही इच्छा नसते.
भूतानां वर्तमानानां सर्गाणां स भविष्यताम् । एषो ऽकारणकं बीजम् अगानाम् इव काननम्
सर्व सजीव आणि निर्माण होणाऱ्या गोष्टींसाठी, हे कारण नसलेलं बीज आहे, जसं येणाऱ्या झाडांसाठी जंगल असतं.
अस्योन्मेषो जगल्लक्ष्मीर् निमेषḫ प्रलयागमः । अनुन्मेषनिमेषो ऽसाव् आत्मन्य् एवावतिष्ठते
याचं उघडणं म्हणजे जगाची समृद्धी आणि बंद होणं म्हणजे प्रलयाचा प्रारंभ. हे सूक्ष्म उघडणं आणि बंद होणं फक्त स्वतःमध्येच टिकून राहतं.
उद्यन्त्य् अमूनि सुबहूनि महामहांसि सर्गागमप्रलयजन्मदशाजगन्ति । सर्वाणि तान्य् अयम् अपारखरूप एव प्रस्पन्दनानि मरुद् एव यथास्स्व शान्तम्
निर्मिती, स्थिती आणि लय यांच्या अवस्थांमध्ये ही असंख्य मोठी जगं निर्माण होतात; पण ही सर्व फक्त या अथांग आणि पार न पडता येणाऱ्या सत्यातील लहरी आहेत, जसं वारा शांत असताना त्याच्या लहरी थांबतात.
चमत्कुर्वन्त्य् अथात्रार्था आवर्ता इव वारिणि । एतच् च भावास् सकला यथा वारि तरङ्गकाः
इथे हे अर्थ जसे पाण्यातील भोवरे आश्चर्यचकित करतात, तसेच वाटतात; आणि हे सर्व भाव जसे पाण्यावरच्या लाटा असतात, तसंच आहेत.
सर्वस्यैवास्य विश्वस्य निर्ज्ञेयज्ञानरूपिणी । परमाकाशता रूपं किं परोपशमश्रमः
हे सगळं विश्व समजता न येणाऱ्या ज्ञानाचं स्वरूप आहे; त्याचं रूप म्हणजेच सर्वोच्च आकाश — त्यापलीकडे आणखी कसला थांबा किंवा प्रयत्न उरतो?
बालचिन्तापुरं व्योम्नि न किञ्चिद् अपि मे यथा । तथेदं तत्त्वतो विश्वं सत्यं तु शिशुचेतसि
जसं आकाशातल्या मुलाच्या कल्पनेचं शहर माझ्यासाठी काहीच नाही, तसंच हे विश्वही खरीखुरी पाहिलं तर, फक्त मुलाच्या मनात खरं वाटतं.
अरूपालोकमननं शिलापुत्रकसैन्यवत् । रूपालोकमनस्कारा भान्ति केवात्र विश्वता
रूपरहिततेचं चिंतन म्हणजे मातीच्या बाहुल्यांच्या सैन्यासारखं आहे; रूप असलेल्या गोष्टींचं मनन उजळून दिसतं — यात सर्वत्रपणपणा कुठे आहे?
रूपालोकमनस्कारसारो विन्मात्रतां विना । न लभ्यते सा च परं व्योमैवात्र क्व विश्वता
रूपाचं चिंतन जेव्हा शुद्ध चैतन्याशिवाय केलं जातं, तेव्हा त्याचा खरा अर्थ समजत नाही. तोच खरा आकाश आहे; मग इथे सर्वव्यापकपणा कुठे आहे?
विदो वित्त्वं जगद्भ्रान्तिर् अवित्त्वं तु न विभ्रमः । वित्त्वावित्त्वे तदायत्ते चिन्ताचिन्ते यथा तव
ज्ञान म्हणजे जाणणं, आणि अज्ञान म्हणजे जगाची भ्रांती; पण अज्ञान म्हणजे गोंधळ नव्हे. जाणणं आणि न जाणणं हे त्यावरच अवलंबून असतं, जसं तुझ्या मनात येणारे विचार आणि न येणारे विचार.
परमाकाशरूपत्वाच् चिद्व्योम्नो वितताकृतेः । न स्वभावविपर्यासẖ कश्चित् सम्भवति क्वचित्
चैतन्याचं आकाश हेच सर्वोच्च आकाशाचं रूप आहे आणि ते सर्वत्र पसरलेलं आहे, म्हणून त्याच्या स्वभावात कुठेही बदल किंवा विपर्यास होत नाही.
तन्मयस्यास्य विश्वस्य न स्वभावविकारिता । विद्यते प्रेक्ष्यमाणापि किम् उ सास्य भविष्यति
हे विश्व ज्या तत्त्वाचं आहे, त्याच्या स्वभावात कधीच बदल होत नाही, अगदी ते पाहिलं तरी नाही; मग असा बदल कसा आणि केव्हा होईल?
सर्वं चिद्व्योम चैवेदं न सत् त्वम् अहम् इत्य् अपि । विकाराद्य् अपि न ज्ञप्ताव् अज्ञप्तिं न लभे क्वचित्
हे सर्व काही एकच चैतन्याचं आकाश आहे; 'तू', 'मी' किंवा दुसरं काही असं खरं काहीच नाही. बदल घडूनही मला कुठेही अज्ञानाची जाणीव होत नाही.
सर्वं शान्तं शिवं शुद्धं त्वमहन्तादिविभ्रमम् । न किञ्चिद् अपि पश्यामि व्योमजं काननं यथा
सर्व काही शांत, मंगल आणि निर्मळ आहे; 'तू', 'मी' अशा गोंधळाचा मागमूसही नाही. मला काहीच दिसत नाही, जणू आकाशातून उगवलेलं जंगलच.
संविदाकाशशून्यत्वं यत् तद् विद्धि वचो मम । इदं त्वत्संविदाकाशे स्वयम् आत्मनि तिष्ठति
मी जे सांगतो ते म्हणजे चैतन्याच्या आकाशाची रिक्तता आहे; हे तुझ्याच चैतन्याच्या आकाशात, तुझ्या स्वतःच्या आत्म्यात वास करते.
परम् आहुḫ पदं सद् यद् अनिच्छोदयम् आसितम् । पाषाणपुरुषस्येव चित्रस्थस्येव वासनम्
ज्याला इच्छा किंवा प्रेरणा नसताना स्थिर बसलेलं म्हणतात, त्यालाच ते श्रेष्ठ स्थान म्हणतात—जसं एखाद्या दगडाच्या माणसाचं किंवा चित्रातल्या आकृतीचं निवासस्थान.
स विश्रान्तमना मौनी यस्य प्रकृतकर्मसु । स्पन्दो दारुमयस्येव विगतेच्छम् अनाकुलम्
ज्याचं मन पूर्णपणे शांत आहे, जो नेहमी मौन असतो, आणि ज्याच्या नैसर्गिक कृतींमध्ये अजिबात हालचाल नसते — जणू काही तो एखाद्या लाकडी बाहुलीसारखा, इच्छा आणि अस्वस्थता पूर्णपणे नाहीशी झालेली.
अन्तश्शून्यं बहिश्शून्यं विरसं गतवासनम् । जरद्वेणोर् इव ज्ञस्य जीवतो भाति जीवितम्
ज्याला खरी ओळख मिळाली आहे, त्याचं आयुष्य आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे रिकामं वाटतं, त्यात काहीच रस उरत नाही, आणि सर्व वासना संपलेल्या असतात — जणू एखाद्या जुन्या, पोकळ बासरीसारखं.
यस्मै न स्वदते दृश्यम् अदृश्यं स्वदते हृदि । सबाह्याभ्यन्तरं शान्तस् स उत्तीर्णो भवार्णवात्
ज्याला बाहेरचं काहीच आवडत नाही, पण ज्याचं मन आतल्या अदृश्यात रममाण होतं — असा शांतचित्त माणूस, ज्याचं बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी समाधान आहे, तो या जन्ममरणाच्या महासागरातून पार गेला आहे.
उच्यन्तां शब्दजालानि वंशवद् गतवासनम् । रसेनानङ्गलग्नेन प्रकृतान्य् अन्यचोदनैः
शब्दांचे जाळे बोलू द्या, ते फक्त आवाजाचे जाळे आहेत — जणू श्वास थांबलेल्या बासरीसारखे; त्यात काहीच रस उरत नाही, आणि कोणत्याही बाहेरून आलेल्या प्रेरणेने त्यांचा अर्थ हलत नाही.
स्पृश्यन्तां स्पर्शनीयानि यथाप्राप्तान्य् अवासनम् । कूटागारवद् अक्षुब्धम् अनिच्छमननोदयम्
जशी वस्तू येईल तशीच स्पर्श करावी, पण त्यात आसक्ती न ठेवता, शांतपणे, राजवाड्यातील मंडपासारखी, इच्छा किंवा उत्कटता न येऊ देता.
स्वाद्यन्तां रसजालानि विगतेच्छाभयैषणम् । अपगर्वाभिलषणं यथाप्राप्तानि दर्विवत्
जसे चवीचे पदार्थ मिळतील तसेच चाखावेत, पण त्यात इच्छा, भीती किंवा लालसा न ठेवता, अभिमान किंवा आस न बाळगता, जशी एक पळी जे मिळेल ते उचलते तशी.
दृश्यन्तां रूपजातानि पुरḫ प्राप्तान्य् अवासनम् । अरसं निर्मनोमानम् अगर्धं चित्रनेत्रवत्
डोळ्यांसमोर जी रूपे येतील ती पाहावीत, पण त्यात आसक्ती, गोडवा, मनाचा अभिमान किंवा आकर्षण न ठेवता, जसे डोळे चित्र पाहतात तशी.
शिङ्घ्यन्तां गन्धपुष्पाणि विगतेच्छम् अवासनम् । स्पन्दवत्त्वे ऽपि लग्नानि त्यागाय वनवातवत्
गंध आणि फुले वास घ्यावीत, पण त्यात इच्छा किंवा आसक्ती न ठेवता; त्यांचा स्पर्श जरी जाणवत असला तरी, ते कधीही सोडायला तयार असावेत, जसे वनातील वारे.
इति चेद् विरसत्वेन बोधयित्वा चिकित्सिताः । न भोगरोगास् तद् दुẖखशान्त्यै नास्ति कथैव वः
अशा प्रकारे विरक्तीचे समजावून सांगितल्यावर, उपभोगाच्या रोगांवर योग्य उपचार केले, तर तुमच्या दुःखाला काहीच उरलेले राहत नाही.
यस् स्वादयन् भोगविषं रतिम् एति दिने दिने । सो ऽग्नौ स्वमूर्ध्नि ज्वलिते कक्षम् अक्षयम् उज्झति
जो माणूस रोज उपभोगाच्या विषाचा आस्वाद घेत राहतो, तो जणू आपल्या डोक्यावरची आग भडकली की, आपला संपता न येणारा इंधनाचा ढीग टाकून देतो.