जगद्रत्नमहाकोशं तुलायां तूलकाल् लघु । मायामरीचिशशिनम् अपि नेक्षणगोचरम्
जगातील सर्व रत्नांचा मोठा खजिना काळाच्या तुलेत कापसाच्या ढिगासारखा हलका आहे; माया आणि मृगजळाच्या चंद्रासारखा तो आपल्या दृष्टीच्या आवाक्यातही येत नाही.
अनन्तम् अपि निष्पारं न च क्वचिद् अपि स्थितम् । आकाशे वनविन्यासनगनिर्माणतत्परम्
तो अनंत आहे, पण त्याला कुठेही काठ नाही आणि तो कुठेही स्थिर नाही; आकाशात तो डोंगरांची मांडणी आणि वनांची निर्मिती करण्यात मग्न असतो.
अणीयसाम् अणीयस् तत् स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसाम् अपि
तो सर्वात सूक्ष्मांमध्येही सूक्ष्म आणि सर्वात मोठ्यांमध्येही मोठा आहे; जडांमध्ये सर्वात जड आणि श्रेष्ठांमध्येही श्रेष्ठ आहे.
अकर्तृकर्मकरणम् अकारणम् अकारकम् । अन्तश्शून्यतयैवैतच् चिराय परिपूरितम्
तो कोणत्याही कर्त्याशिवाय, कर्माशिवाय आणि साधनाशिवाय कार्य करतो; त्याला कारण आणि परिणाम नाहीत; आतून रिकामा असूनही तो फार पूर्वीपासून पूर्ण भरलेला आहे.
जगत्समुद्गकम् अपि नित्यं शून्यम् अरण्यवत् । अनन्तशैलकठिनम् अप्य् आकाशलवान् मृदु
हे जग जरी प्रकट होत असलं, तरी ते नेहमीच रिकामं आणि निर्जन वनासारखं आहे. जरी ते अनंत पर्वतांसारखं कठीण वाटत असलं, तरी आकाशाच्या तुकड्यासारखं मऊ आहे.
प्रत्येकं प्रत्यहं प्रायḫ पुराणं पेलवं नवम् । आलोकम् अन्धकाराभं तमस् त्व् आलोकम् आततम्
प्रत्येक दिवस, प्रत्येक क्षण, हे जग एकाच वेळी जुनं आणि नाजूक, नविन आणि तरीही जुनंच वाटतं. प्रकाश अंधारासारखा दिसतो, आणि अंधार सर्वत्र प्रकाशासारखा पसरतो.
प्रत्यक्षम् अपि दुर्लक्ष्यं परोक्षम् अपि चाग्रगम् । चिद्रूपम् एव च जडं जडम् एव चिदात्मकम्
हे जग समोर असलं तरी ओळखता येणं कठीण आहे; लपलेलं असलं तरी अनोळखी नाही. चैतन्य जड वाटतं, आणि जडातही चैतन्याचं स्वरूप आहे.
अहम् एवानहम्भावम् अनहं चाहम् एव च । अन्यद् एव तद् एवाहम् अहम् एवान्यद् एव तत्
मीच 'मी नाही' असं वाटणं आहे, आणि 'मी नाही' हेही खरंतर मीच आहे. ते वेगळं आहे, पण तरी मीच ते आहे; मी स्वतः आहे, पण तेही वेगळंच आहे.
अस्य पूर्णार्णवस्यान्तर् इमे त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त इव तिष्ठन्ति स्वभावद्रवतात्मकाः
या पूर्ण महासागराच्या आत, त्रिभुवनाच्या लाटा चमकत असल्यासारख्या दिसतात, पण त्या आपापल्या स्वभावानुसार सतत बदलत आणि वहात राहतात.
बिभर्ति सर्गम् अङ्गस्थं तुषारम् इव शुक्लताम् । भाति सर्गस् त्व् अनेनैव तुषारेणेव शुक्लता
हा महासागर आपल्यातच सृष्टीला धरून ठेवतो, जसा हिम आपल्यात शुभ्रता ठेवतो; आणि ही सृष्टीसुद्धा त्याच्यामुळेच चमकते, जशी शुभ्रता हिमामधून चमकते.
अदेशकालावयवो ऽप्य् एष देवो दिवानिशम् । असज् जगत् तनोतीव यथा वारि तरङ्गकम्
हा देव कोणत्याही ठिकाणी, काळात किंवा भागात नसून, रात्रंदिवस, जणू काही पाणी लाटा निर्माण करतं तसं, असत्य जग निर्माण करत असल्यासारखा भासतो.
एतस्मिन् विकसन्त्य् एता विपुलाकाशकानने । जगज्जरढमञ्जर्यḫ प्रसरत्पत्त्रपञ्चकाः
या विशाल आकाशासारख्या अरण्यात, जगाच्या वृद्ध फांद्या, त्यांच्या पाच पसरलेल्या पानांसह, फुलून येतात.
एष स्वप्रतिबिम्बस्य स्वयमालोकनेच्छया । अत्यन्तनिर्मलाकारस् स्वयं मकुरतां गतः
आपल्या स्वतःच्या प्रतिबिंबाकडे पाहण्याची इच्छा ठेवून, हा अगदी निर्मळ स्वरूपाचा स्वतः आरशासारखा झाला आहे.
व्योमवृक्षफलस्यास्य स्वेच्छाच्छर्द्धय उज्ज्वलाः । सर्गोपलम्भसुस्वाद्व्यश् चमत्कुर्वन्ति संविदि
या आकाशवृक्षाची तेजस्वी फळे, आपल्या इच्छेने आणि विपुलतेने, सृष्टीचे अनुभव घेण्याचा गोडवा देऊन चित्ताला आनंद देतात.
अन्तस्त्वेन बहिष्ट्वेन नानानानातयात्मनि । एष सो ऽन्तर् बहिर् भाति भावाभावविभावया
अंतर्गत आणि बाह्य अशा दोन्ही स्वरूपांनी, आणि स्वतःमध्ये असलेल्या विविधतेमुळे, हेच एक सर्वत्र, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्या प्रकटीकरणाने, आत आणि बाहेर चमकत असते.
एतद्रूपा पदार्थश्रीर् एतस्मिन्न् एतदिच्छया । चमत्करोत्य् एतदर्थं जिह्वेव स्वास्यकोटरे
वस्तूंची शोभा हेच रूप धारण करते आणि याच्यातील इच्छेने, जशी जीभ तोंडाच्या आत चवीचा अनुभव घेताना आश्चर्यचकित होते, तशीच ही त्या हेतूसाठी आश्चर्य व्यक्त करते.
अस्याम्भसो द्रवत्वं यत् तद् इदं जगद् उच्यते । संवित्स्वादूपलम्भाङ्गं भुवनावर्तवृत्तिमत्
या पाण्याच्या ओलसरपणाला जे म्हणतात, तेच हे जग आहे. हे जणू चैतन्याच्या गोड जाणिवेचा एक भाग आहे, आणि हे विश्व सतत फिरत राहते.
शाम्यत्य् अत्र पदार्थश्रीस् सर्वा यामेव भास्वति । एतस्माद् एव चोदेति स्वालोक इव तेजसः
इथे सर्व वस्तूंचा तेजस्वीपणा रात्रीसारखा शांत होतो, आणि त्यातूनच त्याचे स्वतःचे प्रकाश प्रकटतो, जसा अग्नीपासून तेज निघते.
इदम् एष जगत् सर्वं शुक्लत्वं तुहिनं यथा । अत एताḫ प्रवर्तन्ते विद इन्दोर् इवांशवः
हे सगळं जग बर्फासारखं शुभ्र आहे; आणि त्यातूनच हे सर्व निर्माण होतं, जसं चंद्राच्या किरणांप्रमाणे.
एतस्माद् अङ्गतो रङ्गाज् जगच् चित्रम् इदं स्थितम् । विद्ध्य् अभावविकारादि शान्तम् एतन्मयं ततम्
याच अंगा आणि रंगातून हे रंगीबेरंगी जग उभं आहे. अस्तित्व नसणं वगैरे सर्व बदल शांत आहेत आणि हे सर्व ह्याच्याने व्यापलेलं आहे, असं समज.
अस्माद् वरतरोर् एतास् स्वारूढाद् गगनाङ्गने । दृश्यशाखाḫ प्रवर्तन्ते जगज्जालगुलुच्छकाः
या श्रेष्ठ वृक्षावरून, जो आकाशात उंच वाढलेला आहे, त्याच्या दिसणाऱ्या फांद्या आकाशाच्या पसरलेल्या माळेत पसरतात आणि त्या जगाच्या जाळ्याचे दाट घोस तयार करतात.
व्ययोदयवती नूनम् अत्र दृश्यतरङ्गिणी । नानातानन्तकुसुमा वहत्य् अविचलाचले
इथे नक्कीच एक दिसणारी नदी वाहते, तिच्या लाटांना वाढ-घट आहे, ती असंख्य आणि अनंत फुलांनी भरलेली आहे, आणि ती स्थिर पर्वतावर स्थिरपणे वाहते.
अस्मिन् व्योमात्मके रङ्गे भुवनाभिनयभ्रमैः । नृत्यत्य् अविरतारम्भं चारैर् नियतिनर्तकी
या आकाशस्वरूप रंगमंचावर, जगाच्या कृतींची नक्कल करणाऱ्या हालचालींसह, नियतीची नर्तकी अखंडपणे नवनवे नृत्य सादर करते.
जगत्क्रीडो महाकल्पकल्पोन्मेषनिमेषणः । विदानेनाद्यते भूयो जन्यते कालबालकः
जगाचा हा खेळ, ज्यात महाकल्पांची उघडझाप होते, तो विनाशाने संपतो आणि पुन्हा काळाच्या बालकामुळे निर्माण होतो.
उद्यत्स्व् अपि जगत्स्व् एष शान्तम् एवावतिष्ठते । अनिच्छ एव मकुरḫ प्रतिबिम्बगतेष्व् इव
जगं निर्माण होत असतानाही हे नेहमीच शांत राहते, जणू आरशात उमटणाऱ्या प्रतिबिंबांप्रमाणे, ज्याला स्वतः काही इच्छा नसते.
भूतानां वर्तमानानां सर्गाणां स भविष्यताम् । एषो ऽकारणकं बीजम् अगानाम् इव काननम्
सर्व सजीव आणि निर्माण होणाऱ्या गोष्टींसाठी, हे कारण नसलेलं बीज आहे, जसं येणाऱ्या झाडांसाठी जंगल असतं.
अस्योन्मेषो जगल्लक्ष्मीर् निमेषḫ प्रलयागमः । अनुन्मेषनिमेषो ऽसाव् आत्मन्य् एवावतिष्ठते
याचं उघडणं म्हणजे जगाची समृद्धी आणि बंद होणं म्हणजे प्रलयाचा प्रारंभ. हे सूक्ष्म उघडणं आणि बंद होणं फक्त स्वतःमध्येच टिकून राहतं.
उद्यन्त्य् अमूनि सुबहूनि महामहांसि सर्गागमप्रलयजन्मदशाजगन्ति । सर्वाणि तान्य् अयम् अपारखरूप एव प्रस्पन्दनानि मरुद् एव यथास्स्व शान्तम्
निर्मिती, स्थिती आणि लय यांच्या अवस्थांमध्ये ही असंख्य मोठी जगं निर्माण होतात; पण ही सर्व फक्त या अथांग आणि पार न पडता येणाऱ्या सत्यातील लहरी आहेत, जसं वारा शांत असताना त्याच्या लहरी थांबतात.
चमत्कुर्वन्त्य् अथात्रार्था आवर्ता इव वारिणि । एतच् च भावास् सकला यथा वारि तरङ्गकाः
इथे हे अर्थ जसे पाण्यातील भोवरे आश्चर्यचकित करतात, तसेच वाटतात; आणि हे सर्व भाव जसे पाण्यावरच्या लाटा असतात, तसंच आहेत.
सर्वस्यैवास्य विश्वस्य निर्ज्ञेयज्ञानरूपिणी । परमाकाशता रूपं किं परोपशमश्रमः
हे सगळं विश्व समजता न येणाऱ्या ज्ञानाचं स्वरूप आहे; त्याचं रूप म्हणजेच सर्वोच्च आकाश — त्यापलीकडे आणखी कसला थांबा किंवा प्रयत्न उरतो?