अशेषेष्व् अविशेषेषु शान्ताशेषविशेषता । सत्या सैवाहम् इत्य् आशु त्यक्त्वा मोक्षाय भाव्यताम्
सर्व भेद आणि अभेद यात खरी ओळख म्हणजे पूर्ण शांतता आहे; 'मी हेच आहे' असा विचार पटकन सोडून मुक्तीच्या भावनेचा स्वीकार करा.
वेदनं बन्धनं विद्धि विद्धि मोक्षम् अवेदनम् । यथास्थितं यथाचारं भव शान्तम् अवेदनम्
जाणिवा म्हणजे बंधन आणि जाणिवाशून्यता म्हणजेच मुक्ती हे जाणावं; आपल्या स्वभावानुसार आणि योग्यतेनुसार शांत, जाणिवाशून्य राहा.
द्रष्टा न दृश्यतां याति चितिर् नायाति चेत्यताम् । चेत्याभावाद् अजगति कẖ किं चेतयतां कथम्
दृष्टी करणारा कधीच पाहिलेल्या गोष्टीसारखा होत नाही, आणि चेतना कधीच जाणिवेच्या वस्तूची होत नाही. जेव्हा जाणण्यासारखी कोणतीही वस्तू नसते, आणि जगच नाही, तेव्हा कोण कोणाला, कसे ओळखणार?
द्रष्टृदृश्यदशाभावाज् जाग्रत्य् एव सुषुप्तवत् । शरदाकाशकोशाभम् असत्तोपमम् आस्यताम्
दृष्टी करणारा आणि पाहिलेली वस्तू या दोन्ही अवस्था नसताना, जागेपणातही जणू काही गाढ झोपेत असल्यासारखे राहावे. शरद ऋतूतील स्वच्छ आकाशासारखे, अस्तित्व नसल्यासारखे शांत बसावे.
तथैकं ब्रह्म चिद्रूपे पवनस् स्पन्दने यथा । अत्र चिद्बोधता सर्गो मोक्षो ब्रह्मैकबोधता
जसे वाऱ्याचा स्पंदनात अस्तित्व असते, तसेच एकच ब्रह्म चेतनेच्या रूपात आहे. येथे चेतनेची जागृती म्हणजे सृष्टी, आणि ब्रह्माची एकत्वाची अनुभूती म्हणजे मुक्ती.
चित्स्पन्दो ब्रह्ममरुतो यस् स सर्ग इति स्मृतः । नात्र चित्स्पन्दनं यत् स्यान् निर्वाणं तद् उदाहृतम्
चेतनेचा स्पंदन म्हणजेच ब्रह्माचा वारा, ज्याला सृष्टी असे म्हणतात. जिथे चेतनेचे स्पंदन नाही, तिथेच खरे मुक्तीचे स्थान आहे.
बीजम् अन्तर् यथा वेत्ति स्वं रूपं पल्लवादिकम् । तथा महाचिद् अन्तस्स्थं स्वं रूपं वेत्ति सर्गताम्
जसं बीज आपल्या आतमध्ये अंकुर, पानं वगैरे आपलं रूप ओळखतं, तसं अंतर्यामी असलेलं महाचैतन्य सुद्धा आपलं सर्जनाचं रूप ओळखतं.
पत्त्रादिवेदनाद् बीजं यथा पत्त्रादि तिष्ठति । परा चित् सर्गसंवित्तेस् तथा भवति सर्गभाः
जसं पानं वगैरे ओळखून बीज पानं वगैरेचं रूप घेतं, तसं पराचैतन्य सृष्टीची जाणीव करून सृष्टीच्या रूपात प्रकट होतं.
यथा भावविकाराभाश् चित् परा सर्गभास् तथा । सर्वे बीजादिदृष्टान्तास् तद्रूपा एव तन्मयाः
जसं पराचैतन्य सर्व भावरूप बदलांसारखं दिसतं, तसंच बीज वगैरेचे सर्व दृष्टांतही त्याच स्वरूपाचे असून त्यानेच व्यापलेले आहेत.
निर्विकारं परं ब्रह्ममयं सर्वम् इदं जगत् । निर्विकारम् अनाद्यन्तम् एवं विद्धि निरामयम्
हे सगळं जग परम, बदल न होणाऱ्या ब्रह्माने भरलेलं आहे; ते बदलत नाही, त्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि ते सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे, असं जाण.
निजसङ्कल्पमात्रात्मा निजासङ्कल्पनात् क्षयी । द्वैताद्वैतविकारो ऽयं सङ्कल्पनगरं यथा
स्वतः निर्माण झालेल्या कल्पनेतूनच आपले अस्तित्व उभे राहते, आणि ज्या क्षणी ही कल्पना संपते, तेव्हा तेही नाहीसे होते. द्वैत आणि अद्वैत यातील बदल हे जणू कल्पनेने उभे केलेले एक काल्पनिक शहर आहे.
शून्यत्वाकाशयोर् भेदो यादृशो ऽवगतस् त्वया । भेदं निरात्मकं विद्धि तादृशं ब्रह्मसर्गयोः
शून्यता आणि आकाश यातील फरक जसा तुला समजला आहे, तसाच ब्रह्म आणि सृष्टी यातील भेदही खरा नाही, तो देखील केवळ नावापुरता आहे.
महाचिद्रूपिणी शान्ता या सत्ता ब्रह्मणḫ परा । खता सेयम् अहं त्वं च मा नरो ऽस्मीत्य् अधो व्रज
ब्रह्माची जी महान चैतन्यस्वरूप, शांत अशी परम सत्ता आहे, तीच ही आकाशासारखी मूळ वस्तु आहे. 'मी', 'तू', 'तो', 'माणूस'—हे सगळे केवळ खालच्या पातळीवरील संकल्प आहेत.
ब्रह्मण्य् अस्मिञ् जगद्रूपे न किञ्चिद् अपि जायते । जातम् अप्य् अथ नष्टं च न नश्यत्य् अम्बुवीचिवत्
या ब्रह्मरूप जगात काहीच खरेखुरे जन्मत नाही; आणि जे काही जन्मले किंवा नष्ट झाले असे वाटते, तेही प्रत्यक्षात नाहीसे होत नाही, जसे लाट पाण्यापासून वेगळी होत नाही.
पदार्थं ब्रह्मरूपेण ब्रह्मैवात्मनि तिष्ठति । अवयवीवावयवे खे खं वारीव वारिणि
जसा आकाश आकाशातच असतो, किंवा पाणी पाण्यातच असतं, तसंच प्रत्येक वस्तू ब्रह्मरूपाने स्वतःमध्येच ब्रह्मरूपाने राहते.
निमेषार्धार्धभागेन देशाद् देशान्तरस्थितौ । यद् रूपं संविदो मध्ये स स्वभाव उपास्यताम्
एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाताना, अगदी अर्ध्या क्षणासाठी जरी जाणीव जशी दिसते, तीच तिची खरी प्रकृती समजून तिच्यावर मन लावावं.
सङ्क्षुब्धम् अक्षुब्धम् इति द्विरूपं संवित्स्वरूपं प्रवदन्ति सन्तः । श्रेयḫ परं येन समीहसे त्वं तदेकनिष्ठो भव मामतिर् भूः
ज्ञानी लोक म्हणतात, जाणीवेला दोन रूपं असतात—एक अस्थिर आणि एक शांत. तुला जे खरं कल्याण हवं आहे, त्यातच मन घट्ट ठेव; मनाला कुठेही डळमळू देऊ नकोस.
देशाद् देशान्तरं दूरं प्राप्तायास् संविदẖ क्षणात् । यद् रूपम् अमलं मध्ये तद् रूपं परमात्मनः
जाणीव एका क्षणात एका ठिकाणाहून दूर दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचते, त्या मधल्या क्षणी जी निर्मळ जाणीव असते, तीच परमात्म्याचं खरं रूप आहे.
गच्छञ् शृण्वन् स्पृशञ् जिघ्रन्न् उन्मिषन् निमिषन् हसन् । नूनं निरामयत्वाय नित्यम् एतन्मयो भव
चालताना, ऐकतांना, स्पर्श करतांना, वास घेतांना, डोळे उघडतांना आणि मिटतांना, हसतांना — नेहमी या अवस्थेत राहा, कारण यातूनच सर्व दुःखांपासून मुक्ती मिळते.
तत एव निराभासात् सत्यान् निर्वासनैषणात् । यथास्थितं यथाचारं मा चलामरशैलवत्
म्हणून, जेव्हा कोणतीही कल्पना नसते आणि सत्य गोष्टींची इच्छा राहत नाही, तेव्हा जसे आहात तसेच, जसे वागत आहात तसेच, अचल आणि अढळ राहा, जणू काही अमर पर्वतासारखे.
एतद् रूपम् अविद्यायाḫ प्रेक्षिता यन् न लभ्यते । प्रेक्षिता लभ्यते चेत् सा तद् विद्यैव परा भवेत्
अज्ञानाचं हे रूप जेव्हा पाहिलं जातं आणि सापडत नाही, किंवा पाहिल्यावर जर सापडलं, तर तीच खरी विद्या — सर्वोच्च ज्ञान — ठरते.
अविद्यासम्भवाच् चेत्यचित्त्वे ऽसम्भवतẖ क्वचित् । चेत्यते कथम् एवातश् शान्तिर् एव बलोदिता
अज्ञान उत्पन्न होत नाही, म्हणून मनाचं जाणणं कुठेच संभवत नाही; मग जाणणं कसं शक्य आहे? म्हणूनच शांतता हेच खरे बळ आहे असं सांगितलं आहे.
सत्यं ब्रह्म जगच् चैकं स्थितम् एकम् अनेकवत् । सर्वं चासर्ववद् भाति शुद्धं चाशुद्धवत् ततम्
सत्यरूप ब्रह्म आणि हे जग एकच आहे, जरी ते अनेकासारखे दिसते तरी ते एकत्रच आहे. सर्व काही जणू काही सर्व नाही असं भासतं, शुद्ध असूनही अशुद्धासारखं सर्वत्र पसरलेलं आहे.
अशून्यं शून्यम् इव च शून्यं चाशून्यवत् स्फुटम् । स्फारम् अस्फारम् इव तद् अस्फारं स्फारसन्निभम्
ते रिकामं नाही, पण रिकाम्यासारखं दिसतं; ते खरं तर रिकामं आहे, पण न रिकाम्यासारखं स्पष्टपणे भासतं; ते पूर्ण आहे, पण अपूर्णासारखं वाटतं, आणि जे अपूर्ण आहे ते पूर्णासारखं भासतं.
अविकारं विकारीव समं शान्तम् अशान्तवत् । सद् एवासद् इवादृश्यं तद् एवातद् इवोदितम्
ते बदलत नाही, पण बदलत असल्यासारखं वाटतं; ते सम आणि शांत आहे, पण अशांतासारखं भासतं; ते खरंच अस्तित्वात आहे, पण नसल्यासारखं दिसतं, अदृश्य असूनही प्रकट झाल्यासारखं वाटतं.
अविभागं विभागीव निर्जाड्यं जडवद् गतम् । अचेत्यं चेत्यभावीव निरंशं सांशशोभनम्
ते विभागलेलं नाही, पण विभागल्यासारखं भासतं; त्यात जडपणा नाही, पण जडासारखं वाटतं; ते जाणता येत नाही, पण जणू काही ओळखता येतं असं वाटतं; त्याला भाग नाहीत, पण भाग असावेत असं तेजस्वीपणे दिसतं.
अनहं साहम् इव तद् अनाशम् अपि नाशवत् । अकलङ्कं कलङ्कीव निर्वेद्यं वेद्यवाहि तत्
जरी त्या आत्म्यात अहंकार नसला, तरी तो जणू काही अहंकार असावा असं भासतं; तो नाशरहित असूनही, जणू काही त्याचा नाश होतो असं वाटतं; तो कलंकरहित असूनही, जणू काही त्याला कलंक लागला आहे असं दिसतं; आणि तो सर्व ज्ञानापलीकडे असूनही, जणू काही त्याच्यात सर्व जाणण्यासारखं आहे असं भासतो.
आलोकि ध्वान्तघनवन् नववच् च पुरातनम् । परमाणोर् अपि तनु गर्भीकृतजगद्गणम्
तो प्रकाशमान असा दिसतो, जणू काळोखाच्या दाट अरण्यात अचानक उजेड पडावा; तो नेहमी नवा वाटतो, पण तरीही तोच प्राचीन आहे; तो अगदी कणापेक्षाही सूक्ष्म आहे, पण त्याच्यात सर्व जगांचं सामर्थ्य सामावलेलं आहे.
सर्वात्मकम् अपि व्यक्तं दृष्टं कृच्छ्रेण भूयसा । अजालम् अपि जालाढ्यं दाशेशवद् अनेकधा
तो सर्वत्र असला आणि प्रकट असला, तरी त्याचं दर्शन फार कठीण आहे; तो माया नसतानाही, जणू काही अनेक जाळ्यांनी वेढलेला सर्प असावा तसा, मायेने व्यापलेला भासतो.
निर्मायम् अपि मायांशुमण्डलामलभास्करम् । ब्रह्म विद्धि विदां नाथम् अपाम् इव महोदधिम्
तो माया नसतानाही, सूर्याच्या निर्मळ तेजासारखा चमकत असतो; ज्ञानी लोकांचा स्वामी असलेलं ते ब्रह्म, जसं सर्व पाण्यांचं आश्रय म्हणजे महासागर, तसंच आहे हे जाण.