यथा स्वावयवा एव सर्वो ह्य् अवयवी भवेत् । नित्यानवयवं शान्तं ब्रह्मैवेदं तथा जगत्
जसं एखादं संपूर्ण वस्तू तिच्या स्वतःच्या भागांनीच बनलेली असते, तसंच हे जगही नित्य, अविभाज्य आणि शांत ब्रह्माचं स्वरूप आहे.
भाण्डलक्षाणि धत्ते ऽन्तश् चिद्रूपकनकेष्टका । यद् एव सा चेतयते जगदादीव वेत्ति तत्
या ब्रह्माच्या अंतर्यात असंख्य रूपं आहेत, जणू काही चैतन्याच्या सोन्याच्या विटा; ते जेव्हा ज्या गोष्टीची जाणीव करतं, तेव्हा तिला जग वगैरे म्हणून ओळखतं.
ब्रह्मैव कचतीवेदं सत् तयाच्छं जगत्तया । चिद्रूपत्वाद् द्रवात्मत्वात् तरङ्गादितयाम्ब्व् इव
हेच ब्रह्म आहे, जे या जगात तेजस्वीपणे प्रकटते; कारण त्याचे स्वरूप चैतन्य आणि वहनशील आहे, म्हणून ते पाण्यासारखे आहे, जसे पाण्यातून लाटा निर्माण होतात.
यद् यच् चेतयते ऽन्तस् तज् जगदादीव पश्यति । अरूपम् अपि रूपं स्वं यन् न चेतयते न तत्
ज्या गोष्टीची आतून जाणीव होते, तीच जग म्हणून दिसते; जरी काही निराकार असले तरी ते त्याचे स्वतःचे रूप घेते, आणि ज्याची जाणीव होत नाही, ते अस्तित्वातच येत नाही.
चेतनाचेतनत्वोक्ती तस्येशत्वात् स्वदेहगे । उपदेशार्थम् एवोक्ते न सद्विषयम् अर्थतः
जड आणि चेतन यांची विभागणी केवळ शिकवणीसाठी सांगितली आहे, कारण त्याला आपल्या देहावर स्वामित्व आहे; प्रत्यक्षात असा खरा फरक नाही.
न जगत् सन् न चैवासद् भासते चेतनाच् चिति । अचेतनान् न कचति क इवात्र ग्रहो हि नः
हे जग ना खरे आहे, ना खोटे; ते चैतन्यापासूनच प्रकटते, जडापासून नाही; मग इथे कोण त्याला पकडू शकतो, कारण आपल्याला ते पकडता येत नाही.
अचेतनं चेतनं च स्पन्दास्पन्दवद् आत्मनः । स्वायत्ते न कदर्थस्थे स्वस्थं पाषाणवत् स्थिते
जडपणा आणि चेतना, हालचाल आणि स्थैर्य यांसारखे, हे सर्व आत्म्यातच आहेत. जेव्हा आत्मा स्वतःमध्ये शांतपणे, स्थिरपणे राहतो, तेव्हा तो कोणत्याही गोष्टीने हलत नाही, अगदी दगडासारखा असतो.
यस्येक्षितस्य नो सत्ता नाधारो न च कारणम् । सो ऽहम् इत्य् एव वो यक्षो न जाने कुत उत्थितः
जे काही दिसते त्याला खरे अस्तित्व नाही, त्याचा आधार नाही, आणि काही कारणही नाही. 'मी आहे' असे जे वाटते, ते फक्त एक भास आहे—खरंच, हे कुठून आले ते मला माहीत नाही.
यस्याहम् इति यक्षस्य सत्तैवास्ति न सत्यतः । अहो नु चित्रं तेनेमे भवन्तो विवशीकृताः
या 'मी आहे' या भासाला फक्त अस्तित्वाचा आभास आहे, खरी सत्यता नाही. किती आश्चर्य आहे, या भासामुळे तुम्हा सर्वांना असहाय्य केले गेले आहे.
काकतालीयवद् भ्रान्तम् अहं ब्रह्मणि भासते । स्वम् एव रूपं दृग्भ्रान्तौ केशोण्डुकम् इवाम्बरे
कावळा आणि तांदूळ जसे योगायोगाने एकत्र येतात, तसंच भ्रमामुळे 'मी आहे' असा भास ब्रह्मरामध्ये निर्माण होतो. जशी डोळ्यांना चूक झाली की आकाशात केसाचा गुच्छ किंवा गोळा दिसतो, तसाच हा भास आहे.
ब्रह्मैवाहं जगच् चात्र कुतो नाशसमुद्भवौ । अतो हर्षविषादानां किं क्वेव कथम् आस्पदम्
मीच ब्रह्म आहे आणि हे जगही ब्रह्मच आहे; मग निर्माण किंवा नाश कुठून येणार? म्हणून आनंद, दुःख किंवा अशा कोणत्याही गोष्टींना जागा कुठे आहे?
सर्वेश्वरत्वाद् ईशस्य विभातीदं प्रचेतितम् । अचेतितं च नो भाति तेनाचेतितम् अस्तु ते
सर्वांचा स्वामी असलेल्या परमेश्वरामुळे हे चैतन्य प्रकट होते; जे जड आहे ते दिसत नाही—म्हणून जडपणाला तू काहीच समजू नकोस.
काकतालीयवच् चित्त्वाज् जगद्वद् भाति ब्रह्मखम् । स्वप्नसङ्कल्पपुरवत् तत् तस्माद् भिद्यते कथम्
जसा कावळा आणि चिंच एकत्र येणं योगायोगाने घडतं, तसंच चैतन्यामुळे ब्रह्मरूप आकाशात हे जग दिसतं; जसं स्वप्नातील किंवा कल्पनेतील नगरे दिसतात, तशीच ही सृष्टी आहे—मग यात खरी वेगळेपणाची भावना कशी येईल?
यथोर्म्यादि जले वृक्षे वा यथा सालभञ्जिका । यथा घटादयो भूमौ तथा ब्रह्मणि सर्गताः
पाण्यात लाटा निर्माण होतात, झाडावर सालभंजिका दिसते, किंवा मातीवर मडकी असतात, तसंच या ब्रह्मरूपात सृष्टी उत्पन्न होते.
अनाकृताव् असंस्थाने स्वच्छे यद् अनुभूयते । तत् तद् एवात उदितं किं नामाहं जगन्ति किम्
जेव्हा काहीही आकार नाही, काहीही ठरलेलं नाही, आणि सर्व काही स्वच्छ आहे, तेव्हा जे काही अनुभवायला येतं, त्यालाच 'मी', 'जग', किंवा 'हे काय आहे?' असं म्हटलं जातं.
मरुतस् स्पन्दवैचित्र्यं सत्तयैव यथा तथा । ब्रह्मणो निस्स्वभावस्य जगदाद्य् अहमादि च
जसं वाऱ्यात वेगवेगळ्या हालचाली फक्त त्याच्या अस्तित्वामुळेच दिसतात, तसंच, ब्रह्म ज्याचं स्वतःचं काही स्वरूप नाही, त्यातूनच हे जग, 'मी'पण आणि बाकी सर्व गोष्टी निर्माण होतात.
यथाभ्रे लक्ष्यते वृक्षगजवाजिमृगादिता । असन्निवेशाकृतिनि सर्गाहन्त्वे तथा परे
जसं आकाशात ढगांमध्ये कधी झाडं, हत्ती, घोडे, किंवा हरिण दिसतात, तसं जेव्हा काहीही ठराविक रचना किंवा आकार नसतो, तेव्हा त्या परब्रह्मात सृष्टी आणि 'मी'पण असं वाटायला लागतं.
सर्गो ऽवयववद् भाति परे ऽनवयवे शिवे । एवं तदुपमं विद्धि कार्यकारणवद् यथा
सृष्टी जणू काही भागांनी बनलेली आहे असं वाटतं, पण त्या अखंड, शुद्ध परमात्म्यात तसे भाग नसतात; हे कारण आणि परिणाम यांच्या नात्यासारखं समजावं.
अतश् शान्तम् अनायासं निरुपाधि गतभ्रमम् । जगतो ऽसम्भवाद् एव व्योमवत् समम् आस्यताम्
म्हणून मन शांत, सहज, कोणत्याही अटीनिविना आणि भ्रमरहित ठेवावे, कारण हे जग खरं तर निर्माणच होत नाही; आकाशासारखं समतेत राहा.
न भवन्तो न च वयं न जगन्ति न खादयः । सन्ति शान्तम् अशेषेण ब्रह्मेदं निर्भरं स्थितम्
ना तुम्ही आहात, ना आम्ही, ना ही जगं, ना पंचमहाभूतं – काहीच खरं अस्तित्वात नाही; हे सर्व पूर्णपणे शांत अशा ब्रह्मरूपातच स्थिर आहे.
अशेषेष्व् अविशेषेषु शान्ताशेषविशेषता । सत्या सैवाहम् इत्य् आशु त्यक्त्वा मोक्षाय भाव्यताम्
सर्व भेद आणि अभेद यात खरी ओळख म्हणजे पूर्ण शांतता आहे; 'मी हेच आहे' असा विचार पटकन सोडून मुक्तीच्या भावनेचा स्वीकार करा.
वेदनं बन्धनं विद्धि विद्धि मोक्षम् अवेदनम् । यथास्थितं यथाचारं भव शान्तम् अवेदनम्
जाणिवा म्हणजे बंधन आणि जाणिवाशून्यता म्हणजेच मुक्ती हे जाणावं; आपल्या स्वभावानुसार आणि योग्यतेनुसार शांत, जाणिवाशून्य राहा.
द्रष्टा न दृश्यतां याति चितिर् नायाति चेत्यताम् । चेत्याभावाद् अजगति कẖ किं चेतयतां कथम्
दृष्टी करणारा कधीच पाहिलेल्या गोष्टीसारखा होत नाही, आणि चेतना कधीच जाणिवेच्या वस्तूची होत नाही. जेव्हा जाणण्यासारखी कोणतीही वस्तू नसते, आणि जगच नाही, तेव्हा कोण कोणाला, कसे ओळखणार?
द्रष्टृदृश्यदशाभावाज् जाग्रत्य् एव सुषुप्तवत् । शरदाकाशकोशाभम् असत्तोपमम् आस्यताम्
दृष्टी करणारा आणि पाहिलेली वस्तू या दोन्ही अवस्था नसताना, जागेपणातही जणू काही गाढ झोपेत असल्यासारखे राहावे. शरद ऋतूतील स्वच्छ आकाशासारखे, अस्तित्व नसल्यासारखे शांत बसावे.
तथैकं ब्रह्म चिद्रूपे पवनस् स्पन्दने यथा । अत्र चिद्बोधता सर्गो मोक्षो ब्रह्मैकबोधता
जसे वाऱ्याचा स्पंदनात अस्तित्व असते, तसेच एकच ब्रह्म चेतनेच्या रूपात आहे. येथे चेतनेची जागृती म्हणजे सृष्टी, आणि ब्रह्माची एकत्वाची अनुभूती म्हणजे मुक्ती.
चित्स्पन्दो ब्रह्ममरुतो यस् स सर्ग इति स्मृतः । नात्र चित्स्पन्दनं यत् स्यान् निर्वाणं तद् उदाहृतम्
चेतनेचा स्पंदन म्हणजेच ब्रह्माचा वारा, ज्याला सृष्टी असे म्हणतात. जिथे चेतनेचे स्पंदन नाही, तिथेच खरे मुक्तीचे स्थान आहे.
बीजम् अन्तर् यथा वेत्ति स्वं रूपं पल्लवादिकम् । तथा महाचिद् अन्तस्स्थं स्वं रूपं वेत्ति सर्गताम्
जसं बीज आपल्या आतमध्ये अंकुर, पानं वगैरे आपलं रूप ओळखतं, तसं अंतर्यामी असलेलं महाचैतन्य सुद्धा आपलं सर्जनाचं रूप ओळखतं.
पत्त्रादिवेदनाद् बीजं यथा पत्त्रादि तिष्ठति । परा चित् सर्गसंवित्तेस् तथा भवति सर्गभाः
जसं पानं वगैरे ओळखून बीज पानं वगैरेचं रूप घेतं, तसं पराचैतन्य सृष्टीची जाणीव करून सृष्टीच्या रूपात प्रकट होतं.
यथा भावविकाराभाश् चित् परा सर्गभास् तथा । सर्वे बीजादिदृष्टान्तास् तद्रूपा एव तन्मयाः
जसं पराचैतन्य सर्व भावरूप बदलांसारखं दिसतं, तसंच बीज वगैरेचे सर्व दृष्टांतही त्याच स्वरूपाचे असून त्यानेच व्यापलेले आहेत.
निर्विकारं परं ब्रह्ममयं सर्वम् इदं जगत् । निर्विकारम् अनाद्यन्तम् एवं विद्धि निरामयम्
हे सगळं जग परम, बदल न होणाऱ्या ब्रह्माने भरलेलं आहे; ते बदलत नाही, त्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि ते सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे, असं जाण.