सतो ऽपि मृण्मयस्येव यस्यासंवेदनात्मकम् । साहं जगद् विगलितं तम् आहुर् मुनिसत्तमम्
मृत्तिकेच्या वस्तूप्रमाणे, जरी काही अस्तित्वात असलं तरी, जेव्हा त्याच्यात जाणिवेचा अभाव असतो, तेव्हा 'मी'पण आणि जग दोन्ही नाहीसं होतं; त्या अवस्थेला ऋषी श्रेष्ठ मानतात.
यथा शाम्यत्य् असङ्कल्पात् सङ्कल्पनगरं तथा । वेदनोत्थं जगद् अहं चेति शाम्यत्य् अवेदनात्
जसं कल्पनेचं शहर विचार नसल्यामुळे शांत होतं, तसंच जाणिवेमधून निर्माण झालेलं जग आणि 'मी'पण, हे सगळं जाणिवेचा अभाव झाल्यावर शांत होतं.
स्वभाववर्जं शब्दार्थास् सर्व एव सहेतुकाः । स्वभावस्य तु यो हेतुर् मुक्तेस् तद् अनुभावनम्
शब्द आणि त्यांचे अर्थ, हे सर्वच आपल्याला वाटतात तसे स्वभावतः नसतात, ते कारणांमुळे निर्माण होतात. पण खरा स्वभाव कशामुळे येतो तर, तो मुक्तीच्या अनुभवामुळेच मिळतो.
न कस्यचित् पदार्थस्य स्वभावो ऽस्तीह कश्चन । महाचिदम्बुद्रवतास् सर्वा एवानुभूतयः
इथे कोणत्याही वस्तूला स्वतःचा असा काही स्वभाव नाही. सर्व अनुभव हे जणू काही विशाल चैतन्याच्या समुद्रासारखे आहेत.
महाचिदनिलस्पन्दा एता एवानुभूतयः । एतास् ता ब्रह्मगगनशून्यता इति बुध्यताम्
हे अनुभव म्हणजे त्या महान चैतन्याच्या वाऱ्याच्या हालचाली आहेत. हेच ब्रह्माच्या आकाशासारख्या रिकामेपणाचे स्वरूप आहे, असे समजावे.
वातस्पन्दाव् इवाभिन्नौ ब्रह्मसर्गौ विभिन्नता । तयोस् त्व् असत्या स्वभ्रान्तेस् स्वप्ने स्वमरणोपमा
जसा वाऱ्याचा स्पंदन वेगळा नसतो, तसाच ब्रह्माची सृष्टीही वेगळी नाही. त्यात दिसणारी वेगळेपणाची भावना ही फक्त चुकीची समजूत आहे, जशी स्वप्नात किंवा स्वतःच्या मृत्यूच्या वेळी वाटते.
भ्रान्तिस् तु तावत् तत्त्वार्थविचारो यावद् अस्फुटः । विचारे तु स्फुटे भ्रान्तिर् ब्रह्मताम् एव गच्छति
जोपर्यंत सत्याचा शोध अस्पष्ट असतो, तोपर्यंत भ्रम टिकून राहतो. पण जेव्हा शोध स्पष्ट होतो, तेव्हा तोच भ्रम ब्रह्मरूप होतो.
भ्रान्तिस् त्व् असत्यावस्त्व् एव प्रेक्षयातो न लभ्यते । शशशृङ्गवद् अत्यच्छम् अतो ब्रह्मैव शिष्यते
भ्रम हा खोटा असल्याने, नीट पाहिल्यावर तो कुठेच सापडत नाही; तो सशाच्या शिंगासारखा पूर्णपणे काल्पनिक आहे, म्हणून शेवटी फक्त ब्रह्मच उरते.
अनादिमध्यान्तम् अनन्तम् अच्छं समं शिवं शाश्वतम् एकम् एव । सर्वां जरामोहविकारभारभ्रान्तिं विमुच्याम्बरभावम् एहि
सुरुवात, मध्य आणि शेवट नसलेले, अनंत, निर्मळ, सम, मंगल, शाश्वत आणि एकच असलेले आकाशासारखे स्वरूप प्राप्त कर; सर्व वृद्धत्व, मोह आणि बदल यांचा भार सोडून दे.
प्राप्तेषु सुखदुẖखेषु यो नश्यति स नश्यति । यो न नश्यत्य् अनाशो ऽसाव् अलं शास्त्रोपदेशनैः
सुखदुःख आले की जो नष्ट होतो, तो खरोखरच नष्ट होतो; पण जो नष्ट होत नाही, तो अमर आहे, त्याला शास्त्राच्या शिकवणीची गरजच नाही.
यस्य वेच्छोदयस् तस्य सन्त्य् अवश्यं सुखादयः । ते चेत् साम्याच् चिकित्स्यन्ते पूर्वम् इच्छैव सोह्यताम्
जिथे इच्छा निर्माण होते, तिथे सुख वगैरे गोष्टी आपोआप येतातच; पण जर या सगळ्यांकडे समत्वाने पाहिलं, तर ती मूळ इच्छा आपोआप शांत होते.
अहं जगद् इति भ्रान्ती न स्त एव परे पदे । इदं शान्तम् अनालम्बं सर्वं निर्वाणम् अव्ययम्
‘मीच हे जग आहे’ अशी भ्रांती त्या उच्च अवस्थेत उरत नाही; तिथे सर्व काही शांत, आधाररहित आणि कायमचं निर्वाण असतं.
अहं ब्रह्म जगच् चेति शब्दसन्दर्भविभ्रमः । सर्वस्मिञ् शान्त आकाशे केन नामोपकल्पितः
‘मी ब्रह्म आहे’ किंवा ‘हे जग आहे’ अशा कल्पना फक्त शब्दांच्या गोंधळातूनच येतात; या शांत, असीम आकाशात कुणी कुणाला नाव देणार?
नेहास्त्य् अहं न च जगन् न च ब्रह्मादिशब्दकाः । शान्तस्यैकस्य सर्वत्वात् कर्ता भोक्तेह कẖ कुतः
इथे ‘मी’ नाही, जग नाही, किंवा ‘ब्रह्म’ वगैरे शब्दही नाहीत; एकच शांत सत्य सर्वत्र भरलेलं आहे, मग इथे कर्ता किंवा भोक्ता कोण, आणि कुठून?
उपदेशातिशायित्वात् सर्वापह्नव एव यः । कृतो ऽयं स च सत्यात्मा स एवेहावशिष्यते
उत्तम शिकवणीमुळे सर्व नकार आपोआप नाहीसे होतात; हे घडून गेल्यावर फक्त खरा आत्मा इथे उरतो.
अग्रस्थसिद्धसञ्चारो ज्ञायते नापि दारुणः । यथैकपार्श्वसंसुप्तनरस्वप्नाभ्रगर्जितम्
समोर असलेल्या सिद्ध पुरुषाची वागणूक कठीण वाटत नाही; जशी एखादा माणूस एका बाजूला झोपलेला असताना त्याच्या स्वप्नात ढगांचा गडगडाट ऐकू येत नाही.
ज्ञप्तौ नास्ति यतस् तेन सिद्धाचारो न लक्ष्यते । स्वभाव इति सर्वेण ज्ञप्तिस्थो ह्य् अनुभूयते
जाणीव नसल्यामुळे सिद्ध पुरुषाचे वर्तन कुणाला दिसत नाही; ती सर्वांना जशी आहे तशीच, जाणीवेत स्थिर असलेली, नैसर्गिक वाटते.
ज्ञप्तिर् अप्य् आत्मभूतैव सर्वं भाति हि तन्मयम् । तस्मात् साहं जगत् सर्वम् अभिन्नं परमात्मनः
जाणीव हीच आत्म्याची स्वरूप आहे आणि सर्व काही तिच्याने व्यापलेले दिसते; म्हणून मी हे संपूर्ण जग आणि सर्वोच्च आत्म्यापासून अभिन्न आहे.
ज्ञप्तिर् जगत्तया भाति सङ्कल्पस्वप्नयोर् इव । अनानावयवोदेति जलम् ऊर्मितया यथा
जाणीव जग म्हणून भासत असते, जशी कल्पनेत किंवा स्वप्नात सर्व काही दिसतं; जसं पाण्यातून लाटा उमटतात, तसंच ही जाणीव वेगवेगळ्या भागांशिवाय प्रकट होते.
एकात्मैवोदयो ज्ञप्तेर् नानाताम् इव वो गतः । अज्ञानात् सा त्व् अवस्तुत्वात् प्रेक्षिता नोपलभ्यते
ही जाणीव एकच आहे, ती तुम्हाला जशी अनेक वाटते तशी नाही; अज्ञानामुळे आणि तिच्या असत्य स्वरूपामुळे ती जणू काही दिसते, पण प्रत्यक्षात तशी जाणवत नाही.
यथा स्वावयवा एव सर्वो ह्य् अवयवी भवेत् । नित्यानवयवं शान्तं ब्रह्मैवेदं तथा जगत्
जसं एखादं संपूर्ण वस्तू तिच्या स्वतःच्या भागांनीच बनलेली असते, तसंच हे जगही नित्य, अविभाज्य आणि शांत ब्रह्माचं स्वरूप आहे.
भाण्डलक्षाणि धत्ते ऽन्तश् चिद्रूपकनकेष्टका । यद् एव सा चेतयते जगदादीव वेत्ति तत्
या ब्रह्माच्या अंतर्यात असंख्य रूपं आहेत, जणू काही चैतन्याच्या सोन्याच्या विटा; ते जेव्हा ज्या गोष्टीची जाणीव करतं, तेव्हा तिला जग वगैरे म्हणून ओळखतं.
ब्रह्मैव कचतीवेदं सत् तयाच्छं जगत्तया । चिद्रूपत्वाद् द्रवात्मत्वात् तरङ्गादितयाम्ब्व् इव
हेच ब्रह्म आहे, जे या जगात तेजस्वीपणे प्रकटते; कारण त्याचे स्वरूप चैतन्य आणि वहनशील आहे, म्हणून ते पाण्यासारखे आहे, जसे पाण्यातून लाटा निर्माण होतात.
यद् यच् चेतयते ऽन्तस् तज् जगदादीव पश्यति । अरूपम् अपि रूपं स्वं यन् न चेतयते न तत्
ज्या गोष्टीची आतून जाणीव होते, तीच जग म्हणून दिसते; जरी काही निराकार असले तरी ते त्याचे स्वतःचे रूप घेते, आणि ज्याची जाणीव होत नाही, ते अस्तित्वातच येत नाही.
चेतनाचेतनत्वोक्ती तस्येशत्वात् स्वदेहगे । उपदेशार्थम् एवोक्ते न सद्विषयम् अर्थतः
जड आणि चेतन यांची विभागणी केवळ शिकवणीसाठी सांगितली आहे, कारण त्याला आपल्या देहावर स्वामित्व आहे; प्रत्यक्षात असा खरा फरक नाही.
न जगत् सन् न चैवासद् भासते चेतनाच् चिति । अचेतनान् न कचति क इवात्र ग्रहो हि नः
हे जग ना खरे आहे, ना खोटे; ते चैतन्यापासूनच प्रकटते, जडापासून नाही; मग इथे कोण त्याला पकडू शकतो, कारण आपल्याला ते पकडता येत नाही.
अचेतनं चेतनं च स्पन्दास्पन्दवद् आत्मनः । स्वायत्ते न कदर्थस्थे स्वस्थं पाषाणवत् स्थिते
जडपणा आणि चेतना, हालचाल आणि स्थैर्य यांसारखे, हे सर्व आत्म्यातच आहेत. जेव्हा आत्मा स्वतःमध्ये शांतपणे, स्थिरपणे राहतो, तेव्हा तो कोणत्याही गोष्टीने हलत नाही, अगदी दगडासारखा असतो.
यस्येक्षितस्य नो सत्ता नाधारो न च कारणम् । सो ऽहम् इत्य् एव वो यक्षो न जाने कुत उत्थितः
जे काही दिसते त्याला खरे अस्तित्व नाही, त्याचा आधार नाही, आणि काही कारणही नाही. 'मी आहे' असे जे वाटते, ते फक्त एक भास आहे—खरंच, हे कुठून आले ते मला माहीत नाही.
यस्याहम् इति यक्षस्य सत्तैवास्ति न सत्यतः । अहो नु चित्रं तेनेमे भवन्तो विवशीकृताः
या 'मी आहे' या भासाला फक्त अस्तित्वाचा आभास आहे, खरी सत्यता नाही. किती आश्चर्य आहे, या भासामुळे तुम्हा सर्वांना असहाय्य केले गेले आहे.
काकतालीयवद् भ्रान्तम् अहं ब्रह्मणि भासते । स्वम् एव रूपं दृग्भ्रान्तौ केशोण्डुकम् इवाम्बरे
कावळा आणि तांदूळ जसे योगायोगाने एकत्र येतात, तसंच भ्रमामुळे 'मी आहे' असा भास ब्रह्मरामध्ये निर्माण होतो. जशी डोळ्यांना चूक झाली की आकाशात केसाचा गुच्छ किंवा गोळा दिसतो, तसाच हा भास आहे.