सर्गवेगाḫ प्रवल्गन्ति संवित्प्रसरलेशकाः । द्विचन्द्रबालवेतालमृगाम्बुस्वप्नमोहवत्
सृष्टीच्या वेगाने या लहरी उसळतात, त्यात केवळ थोडासा चैतन्याचा स्पर्श असतो — जणू दोन चंद्र दिसावेत, लहान मुलांचे बडबड असावी, मृगजळ, पाणी, स्वप्न किंवा भ्रम यांसारखे.
संविद्वारितरङ्गौघा भान्ति सर्गास् सहस्रशः । विचारितास् त्व् असत्यास् ते सत्यास् त्व् अनुभवभ्रमात्
चैतन्याच्या लहरींच्या समूहातून हजारो सृष्टी निर्माण झाल्यासारख्या भासतात; पण नीट विचार केला तर त्या खऱ्या नाहीत, तरी अनुभवाच्या भ्रमामुळे त्या खरी वाटतात.
जगन्त्य् आकाशकोशे ऽपि संवित्प्रसरणभ्रमात् । सन्तीवाप्य् अनुभूयन्ते न तु सत्यानि तानि हि
अगदी आकाशाच्या पसाऱ्यातही, चैतन्याच्या विस्ताराच्या भ्रमामुळे जगं अस्तित्वात असल्यासारखी वाटतात; पण प्रत्यक्षात ती खरी नाहीत.
संविद्विकासपयसो बुद्बुदस् सर्गविभ्रमः । अहम् इत्यादिसद्भावविकाराकाररूपवान्
चैतन्याच्या विस्ताराच्या पाण्यावरचे बुडबुडे जसे, तसाच सृष्टीचा गोंधळ आहे; 'मी' आहे अशी भावना आणि अस्तित्वाच्या इतर कल्पना यांचे रूप त्याला येते.
संविन्निर्वाणम् अजगत् संविदुन्मीलनं जगत् । नान्तर् न बाह्यं नासत्यं न सत्यं सर्वम् एव तत्
चेतना म्हणजेच निर्वाण आहे; जग नसताना तीच चेतना जग निर्माण करते. यात ना आत आहे, ना बाहेर; ना खोटं आहे, ना खरं—सगळं हेच एक आहे.
चिद्रूपम् अजम् अव्यक्तम् एकम् अव्ययम् ईश्वरम् । स्वत्वभावत्वरहितं ब्रह्म शान्तात्म खाद् अपि
चेतनेचं स्वरूप अजन्मा, अप्रकट, एकमेव, अविनाशी, सर्वश्रेष्ठ असं आहे; ते ब्रह्म कोणत्याही 'माझेपणापासून' मुक्त, शांतस्वभावाचं आणि आकाशापलीकडचं आहे.
ब्रह्मणो निस्स्वभावस्य सर्गसंवेदने स्वतः । स्पन्दने पवनस्येव कारणं नोपयुज्यते
ज्याला स्वतःचं कोणतंही स्वरूप नाही, अशा ब्रह्मात सृष्टीचं जाणणं आपोआप होतं; जसं वाऱ्याची हालचाल कोणत्याही कारणाशिवाय होते, तसंच इथेही कोणतंही कारण लागत नाही.
स्वप्नानुभववद् भान्ति ब्रह्माब्धौ ब्रह्मवीचयः । सर्गता वस्तुतस् त्व् अत्र न स्वप्नो न च सर्गता
जसं स्वप्नात अनुभव दिसतात, तसं ब्रह्माच्या महासागरात ब्रह्माच्या लाटा उमटतात; पण खऱ्या अर्थानं इथे ना स्वप्न आहे, ना सृष्टीचं अस्तित्व आहे.
एकम् एव निराभासम् अचित्त्वम् अजडं समम् । न सन् नासन् न खं नाखम् इदम् अद्वयम् अव्ययम्
हे एकच आहे, ज्याला कोणतीही छटा नाही, मन नाही, जडपण नाही, सर्वत्र सारखं आहे; ते अस्तित्वही नाही, अनस्तित्वही नाही, आकाशही नाही, अनाकाशही नाही—हे अद्वितीय आणि नाश न होणारे आहे.
यथास्थितस्यैव सतो यस्यासंवेदनात्मकम् । संवित्प्रशमनं जातं तम् आहुर् मुनिसत्तमम्
जो जसा आहे तसाच राहतो, आणि ज्याचं भान संपतं, जिथे जाणिवेचा अभाव असतो, तिथे जे शांतता येते, तिला ऋषी श्रेष्ठ शांतता म्हणतात.
सतो ऽपि मृण्मयस्येव यस्यासंवेदनात्मकम् । साहं जगद् विगलितं तम् आहुर् मुनिसत्तमम्
मृत्तिकेच्या वस्तूप्रमाणे, जरी काही अस्तित्वात असलं तरी, जेव्हा त्याच्यात जाणिवेचा अभाव असतो, तेव्हा 'मी'पण आणि जग दोन्ही नाहीसं होतं; त्या अवस्थेला ऋषी श्रेष्ठ मानतात.
यथा शाम्यत्य् असङ्कल्पात् सङ्कल्पनगरं तथा । वेदनोत्थं जगद् अहं चेति शाम्यत्य् अवेदनात्
जसं कल्पनेचं शहर विचार नसल्यामुळे शांत होतं, तसंच जाणिवेमधून निर्माण झालेलं जग आणि 'मी'पण, हे सगळं जाणिवेचा अभाव झाल्यावर शांत होतं.
स्वभाववर्जं शब्दार्थास् सर्व एव सहेतुकाः । स्वभावस्य तु यो हेतुर् मुक्तेस् तद् अनुभावनम्
शब्द आणि त्यांचे अर्थ, हे सर्वच आपल्याला वाटतात तसे स्वभावतः नसतात, ते कारणांमुळे निर्माण होतात. पण खरा स्वभाव कशामुळे येतो तर, तो मुक्तीच्या अनुभवामुळेच मिळतो.
न कस्यचित् पदार्थस्य स्वभावो ऽस्तीह कश्चन । महाचिदम्बुद्रवतास् सर्वा एवानुभूतयः
इथे कोणत्याही वस्तूला स्वतःचा असा काही स्वभाव नाही. सर्व अनुभव हे जणू काही विशाल चैतन्याच्या समुद्रासारखे आहेत.
महाचिदनिलस्पन्दा एता एवानुभूतयः । एतास् ता ब्रह्मगगनशून्यता इति बुध्यताम्
हे अनुभव म्हणजे त्या महान चैतन्याच्या वाऱ्याच्या हालचाली आहेत. हेच ब्रह्माच्या आकाशासारख्या रिकामेपणाचे स्वरूप आहे, असे समजावे.
वातस्पन्दाव् इवाभिन्नौ ब्रह्मसर्गौ विभिन्नता । तयोस् त्व् असत्या स्वभ्रान्तेस् स्वप्ने स्वमरणोपमा
जसा वाऱ्याचा स्पंदन वेगळा नसतो, तसाच ब्रह्माची सृष्टीही वेगळी नाही. त्यात दिसणारी वेगळेपणाची भावना ही फक्त चुकीची समजूत आहे, जशी स्वप्नात किंवा स्वतःच्या मृत्यूच्या वेळी वाटते.
भ्रान्तिस् तु तावत् तत्त्वार्थविचारो यावद् अस्फुटः । विचारे तु स्फुटे भ्रान्तिर् ब्रह्मताम् एव गच्छति
जोपर्यंत सत्याचा शोध अस्पष्ट असतो, तोपर्यंत भ्रम टिकून राहतो. पण जेव्हा शोध स्पष्ट होतो, तेव्हा तोच भ्रम ब्रह्मरूप होतो.
भ्रान्तिस् त्व् असत्यावस्त्व् एव प्रेक्षयातो न लभ्यते । शशशृङ्गवद् अत्यच्छम् अतो ब्रह्मैव शिष्यते
भ्रम हा खोटा असल्याने, नीट पाहिल्यावर तो कुठेच सापडत नाही; तो सशाच्या शिंगासारखा पूर्णपणे काल्पनिक आहे, म्हणून शेवटी फक्त ब्रह्मच उरते.
अनादिमध्यान्तम् अनन्तम् अच्छं समं शिवं शाश्वतम् एकम् एव । सर्वां जरामोहविकारभारभ्रान्तिं विमुच्याम्बरभावम् एहि
सुरुवात, मध्य आणि शेवट नसलेले, अनंत, निर्मळ, सम, मंगल, शाश्वत आणि एकच असलेले आकाशासारखे स्वरूप प्राप्त कर; सर्व वृद्धत्व, मोह आणि बदल यांचा भार सोडून दे.
प्राप्तेषु सुखदुẖखेषु यो नश्यति स नश्यति । यो न नश्यत्य् अनाशो ऽसाव् अलं शास्त्रोपदेशनैः
सुखदुःख आले की जो नष्ट होतो, तो खरोखरच नष्ट होतो; पण जो नष्ट होत नाही, तो अमर आहे, त्याला शास्त्राच्या शिकवणीची गरजच नाही.
यस्य वेच्छोदयस् तस्य सन्त्य् अवश्यं सुखादयः । ते चेत् साम्याच् चिकित्स्यन्ते पूर्वम् इच्छैव सोह्यताम्
जिथे इच्छा निर्माण होते, तिथे सुख वगैरे गोष्टी आपोआप येतातच; पण जर या सगळ्यांकडे समत्वाने पाहिलं, तर ती मूळ इच्छा आपोआप शांत होते.
अहं जगद् इति भ्रान्ती न स्त एव परे पदे । इदं शान्तम् अनालम्बं सर्वं निर्वाणम् अव्ययम्
‘मीच हे जग आहे’ अशी भ्रांती त्या उच्च अवस्थेत उरत नाही; तिथे सर्व काही शांत, आधाररहित आणि कायमचं निर्वाण असतं.
अहं ब्रह्म जगच् चेति शब्दसन्दर्भविभ्रमः । सर्वस्मिञ् शान्त आकाशे केन नामोपकल्पितः
‘मी ब्रह्म आहे’ किंवा ‘हे जग आहे’ अशा कल्पना फक्त शब्दांच्या गोंधळातूनच येतात; या शांत, असीम आकाशात कुणी कुणाला नाव देणार?
नेहास्त्य् अहं न च जगन् न च ब्रह्मादिशब्दकाः । शान्तस्यैकस्य सर्वत्वात् कर्ता भोक्तेह कẖ कुतः
इथे ‘मी’ नाही, जग नाही, किंवा ‘ब्रह्म’ वगैरे शब्दही नाहीत; एकच शांत सत्य सर्वत्र भरलेलं आहे, मग इथे कर्ता किंवा भोक्ता कोण, आणि कुठून?
उपदेशातिशायित्वात् सर्वापह्नव एव यः । कृतो ऽयं स च सत्यात्मा स एवेहावशिष्यते
उत्तम शिकवणीमुळे सर्व नकार आपोआप नाहीसे होतात; हे घडून गेल्यावर फक्त खरा आत्मा इथे उरतो.
अग्रस्थसिद्धसञ्चारो ज्ञायते नापि दारुणः । यथैकपार्श्वसंसुप्तनरस्वप्नाभ्रगर्जितम्
समोर असलेल्या सिद्ध पुरुषाची वागणूक कठीण वाटत नाही; जशी एखादा माणूस एका बाजूला झोपलेला असताना त्याच्या स्वप्नात ढगांचा गडगडाट ऐकू येत नाही.
ज्ञप्तौ नास्ति यतस् तेन सिद्धाचारो न लक्ष्यते । स्वभाव इति सर्वेण ज्ञप्तिस्थो ह्य् अनुभूयते
जाणीव नसल्यामुळे सिद्ध पुरुषाचे वर्तन कुणाला दिसत नाही; ती सर्वांना जशी आहे तशीच, जाणीवेत स्थिर असलेली, नैसर्गिक वाटते.
ज्ञप्तिर् अप्य् आत्मभूतैव सर्वं भाति हि तन्मयम् । तस्मात् साहं जगत् सर्वम् अभिन्नं परमात्मनः
जाणीव हीच आत्म्याची स्वरूप आहे आणि सर्व काही तिच्याने व्यापलेले दिसते; म्हणून मी हे संपूर्ण जग आणि सर्वोच्च आत्म्यापासून अभिन्न आहे.
ज्ञप्तिर् जगत्तया भाति सङ्कल्पस्वप्नयोर् इव । अनानावयवोदेति जलम् ऊर्मितया यथा
जाणीव जग म्हणून भासत असते, जशी कल्पनेत किंवा स्वप्नात सर्व काही दिसतं; जसं पाण्यातून लाटा उमटतात, तसंच ही जाणीव वेगवेगळ्या भागांशिवाय प्रकट होते.
एकात्मैवोदयो ज्ञप्तेर् नानाताम् इव वो गतः । अज्ञानात् सा त्व् अवस्तुत्वात् प्रेक्षिता नोपलभ्यते
ही जाणीव एकच आहे, ती तुम्हाला जशी अनेक वाटते तशी नाही; अज्ञानामुळे आणि तिच्या असत्य स्वरूपामुळे ती जणू काही दिसते, पण प्रत्यक्षात तशी जाणवत नाही.