येषां न विद्यते सर्गस् स्वप्नपुंसाम् इवासताम् । स सर्गḫ पुरुषास् ते च मृगतृष्णाम्बुवीचिवत्
ज्यांच्या मनात सृष्टीच अस्तित्वात नाही, जसे स्वप्नातले माणसे किंवा जे खरेच नाहीत, त्यांच्यासाठी ती सृष्टी आणि ते लोक मृगजळातल्या पाण्याच्या लाटांसारखेच आहेत.
असताम् एव सद्भावम् इव चैषाम् उपेयुषाम् । न वयं निर्णयं विद्मो वन्ध्यापुत्रगिराम् इव
जे फक्त अस्तित्वासारखे भासतात, पण प्रत्यक्षात नाहीत, त्यांच्याबद्दल काही ठरवता येत नाही, जसे वंध्येच्या मुलाच्या बोलण्यासारखे.
परिपूर्णार्णवप्रख्या काप्य् अपूर्वैव पूर्णता । तज्ज्ञानां द्रष्टृदृश्यांशदृष्टौ न हि पतन्ति ते
पूर्ण समुद्रासारखी एक अनोखी परिपूर्णता असते; ती ज्यांना कळते, ते पाहणारा आणि पाहिलेलं यांच्यातील भेद ओळखूनही त्या स्थितीतून कधीच खाली पडत नाहीत.
अचला इव निर्वाता दीपा इव शमाम्ब्व् इव । साचारा वा निराचारास् तिष्ठन्ति स्वस्थम् एव ते
ते लोक वाऱ्याशिवाय स्थिर दिव्यासारखे, शांत पाण्यासारखे, चालू असले तरी किंवा शांत बसले तरी, कायम स्वतःमध्ये स्थिर राहतात.
आपूर्णैकार्णवप्रख्या काप्य् अन्तḫपूर्णतोदिता । अन्तश्शीतलता ज्ञप्तिर् ज्ञस्यापूर्वैव लक्ष्यते
आतूनच उगवणारी, अजून पूर्ण न भरलेल्या अथांग समुद्रासारखी एक जाणीव असते. आतून ती शीतलतेसारखी वाटते आणि ती ज्ञानाची अनुभूती अगदी नवीन, पूर्वी कधीही न मिळालेली असते.
वासनैवेह पुरुषḫ प्रेक्षिता सा न विद्यते । तां च न प्रेक्षते कश्चित् ततस् संसार आततः
इथे फक्त मनातल्या सवयीच माणूस म्हणून दिसतात, पण त्या खऱ्या अस्तित्वात नाहीत. आणि कुणीही त्या खरंच पाहू शकत नाही; म्हणूनच संसाराचा फेर चालूच राहतो.
अनालोकनसिद्धं यत् तद् आलोकान् न विद्यते । कृष्णाह्यनुपलम्भो ऽत्र दृष्टान्तस् स्पष्टचेष्टितः
जे निरीक्षणाशिवाय सिद्ध होतं, ते निरीक्षणातून सापडत नाही. काळ्या वस्तूच्या अंधाराचा दाखला इथे अगदी स्पष्टपणे दिला आहे.
भूतानि देहमांसादि तच् चासद्विभ्रमो जडः । बुद्ध्यहङ्कारचेतांसि तन्मयान्य् एव नेतरत्
पंचमहाभूतं, शरीर, मांस वगैरे सगळं केवळ अस्तित्व नसलेल्या, जड भ्रमासारखं आहे. बुद्धी, अहंकार आणि मन हे सुद्धा त्याच्याच बनावटीचे आहेत, दुसऱ्या कशाचेही नाहीत.
भूतादिमयतां त्यक्त्वा बुद्ध्यहङ्कारचेतसाम् । अत्यन्तं स्थितिर् अभ्येति यदि तन् मुक्ततोदिता
बुद्धी, अहंकार आणि मन जेव्हा भूतादी पदार्थांशी असलेली आपली ओळख सोडतात, तेव्हा त्यांना पूर्णपणे स्थिरता मिळते. अशी स्थिती आली, की खरी मुक्ती प्रकट होते.
चिच् छिष्टा चेत्यनिष्ठत्वात् तादृश्य् एवात्र कास्तिता । तस्मात् केव कुतẖ कुत्र वासना किंस्वरूपिणी
फक्त चैतन्य उरते, पण ते कोणत्याही वस्तूवर टिकून राहत नाही, म्हणून त्याचे अस्तित्व इथे असेच असते. मग, कोण, कुठून, आणि वासनांचे स्वरूप नेमके काय आहे?
यस्य चैष भ्रमस् सो ऽसन् प्रेक्षयासन् न लभ्यते । मृगतृष्णाम्बुवत् तेन संसारẖ कस्य कẖ कुतः
ज्याच्या मनात हा भ्रम आहे, तो पाहूनही सापडत नाही आणि खरा देखील नाही. मृगजळातल्या पाण्यासारखा हा संसार, कोणासाठी, काय, आणि कुठून आहे?
तद् एवं तर्हि कस्य स्याद् इति चिन्तोदयो हि यः । पुनस् स एव संसारविभ्रमस् सम्प्रवर्तते
मग असं वाटतं, 'हे नेमकं कोणासाठी आहे?' अशी विचारधारा सुरू होते आणि पुन्हा तोच संसाराचा गोंधळ सुरू राहतो.
तस्मात् सर्वम् अनाश्रित्य व्योमवत् समम् आस्यताम् । अपुनस्स्मरणं श्रेय इह विस्मरणं परम्
म्हणून काहीच आधार न धरता, आकाशासारखा सारखा राहा. इथे पुन्हा पुन्हा आठवण ठेवणे चांगले नाही; विसरून जाणे हेच खरे श्रेष्ठ.
नेह द्रष्टा न भोक्तास्ति नास्तिता न च नास्तिता । यथास्थितम् इदं शान्तम् एकं स्पन्दि सदाब्धिवत्
इथे पाहणारा नाही, भोगणारा नाही, अस्तित्वही नाही आणि नास्तित्वही नाही. हे जसं आहे तसं शांत, एकरूप आहे, आणि समुद्रासारखं हलकं हलकं स्पंदन करतं.
सर्वं दृश्यं जगद् ब्रह्म सद् इत्य् अवगते स्फुटम् । जलशोषाद् इवोदेति बिम्बिबिम्बक्षये शिवम्
सगळं हे जग म्हणजेच ब्रह्म आहे हे स्पष्टपणे उमगल्यावर, जसं पाणी वाळून जातं तसं, मूळ आणि प्रतिबिंब दोन्ही नाहीसं झाल्यावर फक्त शुभत्व उरतं.
शान्तता व्यवहारो वा रागद्वेषविवर्जितः । विश्रान्तस्य परे तत्त्वे दृश्यते समदर्शिनः
शांती असो किंवा व्यवहार असो, जेव्हा राग-द्वेष नसतो, आणि जो परम सत्यात विसावलेला असतो, सर्वत्र समता पाहतो, त्याच्यात हे दिसून येतं.
अथ वा शान्ततैवास्य निर्वाणस्यावशिष्यते । निर्वासनẖ किल मुनिẖ कथं व्यवहरत्व् असौ
किंवा, ज्याला मुक्ती मिळाली आहे त्याच्याकडे फक्त शांतता उरते; कारण ज्याच्या मनात कुठलाही संस्कार नाही, असा ऋषी कसा काय व्यवहार करील?
यावत् त्व् अस्य न निर्वाणं परिपोषम् उपागतम् । तावद् व्यवहरत्य् अस्तरागद्वेषभयोदयः
पण जोपर्यंत त्याची मुक्ती पूर्णपणे परिपक्व होत नाही, तोपर्यंत इच्छा, द्वेष किंवा भीती न उगवता तो व्यवहार करत राहतो.
वीतरागभयक्रोधो निर्वाणश् शान्तमानसः । शिलेवाप्य् अशिलीभूतो मुनिर् आत्मनि तिष्ठति
ज्याच्या मनात इच्छा, भीती आणि राग नाही, ज्याचे मन शांत आहे, असा ऋषी स्वतःमध्येच स्थिर असतो, जणू काही दगड दगडासारखा झाला आहे.
कोशे ऽस्ति पद्मबीजस्य यथा सर्वाब्जिनी तथा । अनन्या स्वप्नविभ्रान्तिर् आत्मन्य् अस्ति न बाह्यता
जसं कमळाच्या बियाच्या कवचात संपूर्ण कमळ असतं, तसं स्वप्नाचं भ्रम देखील फक्त आत्म्यातच असतं, बाहेर कुठेच नसतं.
बाह्यताभावनाद् बाह्यम् आत्मैवात्मत्वभावनात् । भवतीदं परे तत्त्वे भावनं तत् तद् एव हि
बाह्यतेचा विचार केला तर बाह्य गोष्टी दिसतात, आणि आत्म्याचा विचार केला तर फक्त आत्माच प्रकट होतो. अंतिम सत्यात, ज्या गोष्टीचा विचार केला जातो, तीच गोष्ट प्रत्यक्ष होते.
यान्तस्स्वप्नादिविभ्रान्तिस् सैवेयं बाह्यतोदिता । मनाग् अप्य् अन्यता नात्र द्विभाण्डपयसोर् इव
जशी स्वप्नात किंवा भ्रमात जी कल्पना मनात येते, तीच बाहेरही दिसते; यात जरासुद्धा फरक नाही, जसा दोन पाण्याच्या घड्यांमध्ये काहीच फरक नसतो.
स्थैर्यास्थैर्ये तथैवात्र भ्रान्तिमात्रमये तते । आधाराधेयते ते द्वे यथा जलतरङ्गते
या केवळ भ्रमाच्या जगात स्थिरता आणि अस्थिरता हे दोन्ही फक्त भास आहेत; त्यांचं आधार-आधेय नातं पाणी आणि त्याच्या लाटेसारखंच आहे.
स्वप्नादाव् आत्मनो ऽन्यत्वज्ञानाद् अन्यत्ववेदनम् । अनन्यभावबोधे तु तद् अनन्यन् न चोदयि
स्वप्नात किंवा अशा अवस्थांमध्ये, स्वतःपासून वेगळेपणाचं ज्ञान असल्यामुळे वेगळेपण जाणवतं; पण जेव्हा एकत्वाची जाणीव होते, तेव्हा ते वेगळेपण उरत नाही.
कलनारहितं शान्तं यद् रूपं परमात्मनः । भवत्य् असौ तत् तद्भावाद् अतद्भावान् न तद् भवेत्
कल्पनाशून्य आणि शांत असलेले जे परमात्म्याचे स्वरूप आहे, ते त्याच्याशी एकरूप झाल्यावर प्रकट होते; आणि त्याच्याशी एकरूप न झाल्यास ते दिसून येत नाही.
स्वप्नादिज्ञानसंशान्तौ यद् रूपं शुद्धम् ऐश्वरम् । न तद् अस्ति न तन् नास्ति न वाग्गोचरम् एति तत्
स्वप्न वगैरे ज्ञान शांत झाल्यावर, जे शुद्ध आणि सर्वश्रेष्ठ स्वरूप उरते, ते ना अस्तित्वात आहे, ना नाही, आणि ते शब्दांच्या पलीकडे आहे.
आत्यन्तिके भ्रान्तिलये मुक्त एवावगच्छति । स्वरूपं नोपदेशस्य विषयो विदुषो ऽपि तत्
पूर्णपणे भ्रम नाहीसा झाल्यावर, मनुष्य मुक्त होतो आणि स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखतो; हे शिकवण्याच्या किंवा अगदी ज्ञानी लोकांच्या सांगण्याच्या कक्षेत येत नाही.
शान्तं निरस्तभयमानविषादलोभमोहात्म देहमननेन्द्रियचित्तजाड्यम् । त्यक्त्वाहम् अक्षयम् अपास्तसमस्तभेदं निर्वाणम् एकम् अजम् आसितम् एव युक्तम्
शांत, निर्भय, अहंकाररहित, दुःखरहित, लोभ आणि मोह नसलेले शरीर, मन, इंद्रिये आणि बुद्धी सोडून, मी सर्व भेद दूर झालेल्या, नाश न होणाऱ्या, अजन्मा आणि एकमेव निर्वाणातच कायम स्थिर आहे.
यदा चितिḫ प्रसरति तदाहन्ताजगद्भ्रमः । असद् एवाभ्युदेतीव स्पन्दाद् अप्स्व् इव दामता
जेव्हा चैतन्य विस्तारते, तेव्हा 'मी'पण आणि जगाचा भास निर्माण होतो; तो खरा नसला तरी, पाण्यावरच्या लाटांसारखा तो दिसतो.
उदितो ऽपि न खेदाय ब्रह्मरूपत्ववेदनात् । परमाय त्व् अनर्थाय जगच्छब्दार्थभावनात्
तो भास जरी निर्माण झाला, तरी ब्रह्मस्वरूपाची जाणीव असल्यामुळे त्याने त्रास होत नाही; पण जेव्हा एखादा जगाला खरं मानतो, तेव्हा मोठा गोंधळ निर्माण होतो.