भृशं यं सुजनप्रायं लोकास् साधुं प्रचक्षते । स विशिष्टस् स साधुस् स्यात् तं प्रयत्नेन संश्रयेत्
ज्याला चांगले लोक साधू म्हणतात, तो खरोखरच श्रेष्ठ आणि साधू असतो; अशा व्यक्तीचा संग जाणीवपूर्वक करावा.
अध्यात्मविद्या विद्यानां प्रधानं तत्कथाश्रयम् । शास्त्रं सच्छास्त्रम् इत्य् आहुर् मुच्यते तद्विचारवान्
सर्व विद्यांमध्ये आत्मविद्या ही श्रेष्ठ आहे आणि तिच्यावर आधारलेलं शास्त्र हेच खरं शास्त्र मानलं जातं; जो त्याचा विचार करतो तो मुक्त होतो.
सच्छास्त्रसत्सङ्गमजैर् विवेकैस् तथा विनश्यन्ति बलान् मलानि । यथा जलानां कतकानुषङ्गाद् यथा जडानाम् अभयोपयोगात्
जसं पाण्यातील घाण कटका वापरून दूर होते, आणि जड लोकांना औषधांनी आराम मिळतो, तसं चांगल्या शास्त्रांचा अभ्यास आणि सत्पुरुषांचा संग यामुळे विवेक निर्माण होतो आणि मनातील दोष नाहीसे होतात.
य एष देवः कथितो यस्मिञ् ज्ञाते विमुच्यते । वद क्वासौ स्थितो देवः कथम् एनम् अहं लभे
हा जो देव सांगितला, ज्याला ओळखल्यावर माणूस मुक्त होतो, तो देव कुठे आहे आणि मी त्याला कसा मिळवू शकतो, असं मला सांग.
य एष देवः कथितो नैष दूरे ऽवतिष्ठते । शरीरे संस्थितो नित्यं चिन्मात्रम् इति विश्रुतः
हा सांगितलेला देव कुठे दूर नाही, तो नेहमी शरीरातच असतो आणि शुद्ध चैतन्य म्हणून ओळखला जातो.
एष सर्वम् इदं विश्वं न विश्वं त्व् एष सर्वगः । विद्यते ह्य् एष एवैको न तु विश्वाभिधास्ति दृक्
हेच सर्व विश्व आहे, पण हे सर्वत्र असलेलं विश्व नाही. खरं तर, हेच एकटं अस्तित्वात आहे; 'विश्व' नावाचा वेगळा पाहणारा कोणी नाही.
चिन्मात्रम् एष शशिभृच् चिन्मात्रं गरुडध्वजः । चिन्मात्रम् एव तपनश् चिन्मात्रं कमलोद्भवः
हे सर्व शुद्ध चैतन्य आहे — चंद्रधारी, गरुडध्वज, सूर्य आणि कमलातून जन्मलेला — हे सगळे केवळ शुद्ध चैतन्यच आहेत.
बाला अपि वदन्त्य् एतद् यदि चेतनमात्रकम् । जगद् इत्य् एव कैवात्र नाम स्याद् उपदेशता
लहान मुलं देखील म्हणतात की हे जग फक्त चैतन्य आहे; असं असेल तर यात शिकवण्यासारखं काय उरलं, आणि याला नाव तरी काय द्यावं?
चिन्मात्रं चेतनं विश्वम् इति यज् ज्ञातवान् असि । न किञ्चिद् एतद् विज्ञातं भवता भवतारणम्
तू समजून घेतलं आहेस की हे विश्व फक्त शुद्ध चैतन्य आहे; पण तरीही तुला खरं ज्ञान मिळालेलं नाही, जे जन्ममृत्यूच्या फेरातून सोडवू शकेल.
चेतनं नाम संसारो जीव एष पशुस् स्मृतः । एतस्माद् एव निर्यान्ति जरामरणवीचयः
‘चैतन्य’ असं ज्या गोष्टीला म्हणतात, तेच हा संसार आहे; हा जीव म्हणजे प्राणीच आहे, आणि ह्याच्यापासूनच म्हातारपण व मृत्यूच्या लाटा उठतात.
पशुर् अज्ञो ह्य् अमूर्तो ऽपि दुःखस्यैवैष भाजनम् । चेतनत्वाच् चेततीदम् अत्यनर्थस् स्वयं स्थितः
जाणिवेचा अभाव असला, तरी अज्ञान प्राणी हा नेहमी दुःखाचा पात्र असतो. कारण त्याला जाणीव आहे म्हणून तो हे दुःख अनुभवतो आणि मोठ्या संकटात अडकून राहतो.
चेत्यनिर्मुक्तता या स्याद् अचेत्योन्मुखताथवा । अस्य सा भरितावस्था तां ज्ञात्वा नानुशोचति
जेव्हा मन कोणत्याही विषयांपासून मोकळं होतं किंवा विषयांच्या अभावाकडे वळतं, तेव्हाच ती पूर्णत्वाची अवस्था असते; हे समजल्यावर माणूस दुःखी राहत नाही.
भिद्यते हृदयग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्सीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परापरे
जेव्हा श्रेष्ठ आणि अश्रेष्ठ यांचं खऱ्या अर्थानं दर्शन होतं, तेव्हा हृदयातील गाठी तुटतात, सर्व शंका नाहीशा होतात आणि त्याची कर्मेही संपतात.
तस्य चेत्योन्मुखत्वं तु चेत्यासम्भवनं विना । रोद्धुं न शक्यं दृश्यं तु चेत्यं शाम्यतु वै कथम्
ज्या पर्यंत विषयांची शक्यता आहे, तोपर्यंत मनाची विषयांकडे ओढ थांबवता येत नाही; आणि जेव्हा पर्यायच नाहीसा होतो, तेव्हाच हे दृश्य थांबू शकतं.
साधुसङ्गमसच्छास्त्रैस् संसारार्णवतारकः । दृश्यते परमात्मा यस् स ब्रह्मन् वद कीदृशः
सज्जनांची संगत आणि खरी शास्त्रं यांच्यामुळे जो परमात्मा या संसाराच्या महासागरातून पार नेतो, तो परमात्मा कसा आहे, हे मला सांग, हे ब्रह्मन्.
यद् एतच् चेतनं जीवो विशीर्णो जन्मजङ्गले । एतम् आत्मानम् इच्छन्ति ये ते ऽज्ञाः पण्डिता अपि
हीच चेतना, म्हणजे जीव, जन्माच्या गोंधळात विखुरलेली असते. ज्यांना हाच आत्मा वाटतो, ते कितीही शहाणे असले तरी अज्ञानीच आहेत.
जीव एवेह संसारश् चेतनाद् दुःखसन्ततेः । अस्मिञ् ज्ञाते नाविज्ञातं किञ्चिद् भवति कुत्रचित्
इथे जीव म्हणजेच संसार आहे; चेतनेतून आणि दुःखांच्या ओघातून तो जन्मतो. हे जेव्हा कळतं, तेव्हा कुठेही काहीही अज्ञात राहत नाही.
ज्ञायते परमात्मा चेद् राम तद् दुःखसन्ततिः । क्षयम् एति विषावेशशान्ताव् इव विषूचिका
हे राम, परमात्मा जेव्हा ओळखला जातो, तेव्हा दुःखांची साखळी संपते, जशी विष उतरवल्यावर विषूचीका थांबते.
रूपं कथय मे ब्रह्मन् यथावत् परमात्मनः । यस्मिन् दृष्टे नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति
हे ब्रह्मन्, मला त्या परमात्म्याचं खरं स्वरूप सांग, ज्याचं दर्शन झाल्यावर माणूस सगळ्या मोहातून पार जाऊ शकतो.
देशाद् देशान्तरं दूरं प्राप्तायास् संविदो वपुः । निमेषेणैव यन् मध्ये तद् रूपं परमात्मनः
ज्या वेळी चेतना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या दूरवरच्या ठिकाणी क्षणात पोहोचते, त्या वेळी मिळणारं स्वरूप हेच परमात्म्याचं खरं रूप आहे.
अत्यन्ताभाव एवास्ति संसारस्य जगत्स्थितेः । यस्मिन् बोधमहाम्भोधौ तद् रूपं परमात्मनः
संसार आणि जग टिकून राहण्याची स्थिती म्हणजे पूर्णतः नसणं आहे; आणि जे त्या जागृतीच्या महासागरात आहे, तेच परमात्म्याचं स्वरूप आहे.
द्रष्टृदृश्यक्रमो यत्र स्थितो ऽप्य् अस्तम् अलं गतः । यद् अनाकाशम् आकाशस् तद् रूपं परमात्मनः
जिथे पाहणारा आणि दिसणाऱ्या यांचा क्रम असूनही पूर्णपणे नाहीसा होतो, आणि जे अवकाश नसूनही अवकाशासारखं आहे, तेच परमात्म्याचं स्वरूप आहे.
अशून्यम् इव यच् छून्यं यस्मिञ् शून्यं जगत् स्थितम् । सर्गौघे सति यच् छून्यं तद् रूपं परमात्मनः
जे रिकामं नाही, पण रिकामं वाटतं, ज्यामध्ये हे विश्व, जे स्वतः रिकामं आहे, ते टिकून आहे; सृष्टींच्या गर्दीतही जे रिकामंच राहतं, त्याचं स्वरूप म्हणजे परमात्मा.
यन् महाचिन्मयम् अपि बृहत्पाषाणवत् स्थितम् । जडं त्व् अजडम् एवान्तस् तद् रूपं परमात्मनः
जे पूर्ण चैतन्याचं असलं तरी मोठ्या दगडासारखं स्थिर आहे; जे बाहेरून जड दिसतं, पण आतून नेहमी जागरूक आहे, त्याचं स्वरूप म्हणजे परमात्मा.
सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं येन सम्प्राप्य सङ्गमम् । स्वरूपसत्ताम् आप्नोति तद् रूपं परमात्मनः
जे सर्व बाहेर आणि आतून व्यापून एकत्र करतं, आणि स्वतःचं खरे अस्तित्व मिळवतं, त्याचं स्वरूप म्हणजे परमात्मा.
प्रकाशस्य यथालोको यथा शून्यत्वम् अम्बरे । तथेदं संस्थितं यत्र तद् रूपं परमात्मनः
जसं प्रकाशाचं तेज असतं, जसं आकाशात रिकामेपण असतं, तसंच सर्व काही ज्यामध्ये स्थिर आहे, त्याचं स्वरूप म्हणजे परमात्मा.
सर्वतः परमात्मैष कथं नामावबुध्यते । इयतो ऽस्य जगन्नाम्नो दृश्यस्यासम्भवः कुतः
ही सर्वत्र असलेली परमात्मा ओळखली कशी जात नाही? कारण या एकट्यापासूनच हे जग आणि दिसणाऱ्या सर्व गोष्टींचा जन्म होतो.
भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अत्यन्ताभावसम्बोधे यदि रूढिर् अलं भवेत्
जर पूर्णपणे काहीच अस्तित्व नाही हे स्पष्टपणे उमगल्यावरही, हे जग म्हणजे मृगजळ किंवा आकाशाचा रंग यासारखे, काही ठामपणे टिकून राहू शकते असेल, तर तसेच राहू दे.
तज् ज्ञातं ब्रह्मणो रूपं भवेन् नान्येन कर्मणा । दृश्यात्यन्ताभावतस् तु ऋते नान्या शुभा गतिः
ब्रह्माचे खरे स्वरूप केवळ ज्ञानानेच कळते, इतर कोणत्याही कृतीने नाही; आणि दिसणाऱ्या गोष्टींच्या पूर्ण अभावाशिवाय दुसरा कोणताही शुभ मार्ग नाही.
अत्यन्ताभावसम्पत्तौ दृश्यस्यास्य यथास्थितेः । शिष्यते परमार्थो ऽसौ बुध्यते ज्ञायते ततः
दिसणाऱ्या सगळ्या गोष्टींचा पूर्णपणे अभाव जसा आहे तसा उमगला, की अंतिम सत्य उरते; तेव्हा ते समजते आणि प्रत्यक्ष अनुभवले जाते.