अजडानां यद् अज्ञानं स्थाणूनाम् इव शाम्यताम् । तम् आहुर् मोक्षम् अक्षुब्धम् आसितं यद् अपक्षयम्
जे सुज्ञ आहेत, त्यांच्यातील अज्ञान जेंव्हा निर्जीव वस्तूंप्रमाणे शांत होते, तेव्हा त्याला मुक्ती म्हणतात—ती शांत, स्थिर आणि कधीही कमी न होणारी असते.
ज्ञत्वेनाज्ञत्वम् आसाद्य मुनिर् भवति मानवः । अज्ञत्वाद् अज्ञताम् एत्य प्रयाति पशुवृक्षताम्
ज्ञानाने अज्ञानावर मात केल्यावर मनुष्य ऋषी होतो; पण अज्ञानातून पुन्हा अज्ञानात गेल्यास, तो प्राणी किंवा झाडासारखा बनतो.
अहं ब्रह्म जगच् चेदम् इत्य् अविद्यामयो भ्रमः । असत्यḫ प्रेक्षया ध्वान्तं दीपेनेव न लभ्यते
‘मी ब्रह्म आहे, हे जग खरं आहे’ असा समज अज्ञानातूनच निर्माण होतो; जसं दिव्याच्या प्रकाशात अंधार सापडत नाही, तसं प्रत्यक्ष अनुभवाने हा भ्रम मिळत नाही.
समग्रकरणग्रामो ऽप्य् असङ्कल्पो विवेदनः । न किञ्चिद् अप्य् अनुभवत्य् अन्तर् बाह्ये च शान्तधीः
सर्व इंद्रिये शाबूत असतानाही, ज्याच्या मनात कोणताही विचार किंवा भेदभाव नसतो, अशा शांतचित्त व्यक्तीला आत किंवा बाहेर काहीच अनुभव येत नाही.
सुषुप्तत्व इव स्वप्नस् समाधौ प्रविलीयते । दृश्यं सर्वं ज्ञबोधे ऽन्तḫ पुनẖ खात्मैव लक्ष्यते
जसं स्वप्न गाढ झोपेत विरघळून जातं, तसं समाधीत सर्व दृश्य वस्तू विलीन होतात; शेवटी ज्ञानात फक्त आकाशासारखं आत्माच उरतो.
तलवत्त्वं यथा व्योम्नि तथा पृथ्व्यादिता शिवे । भ्रान्तिमात्राद् ऋते नान्या यथा व्योम तथा शिवः
जसं तळ असणं आकाशात आहे, तसं पृथ्वी वगैरे सर्व शिवामध्ये आहेत; भ्रमाशिवाय दुसरं काही नाही—जसं आकाश, तसंच शिव.
वासनाभिर् उपेतो ऽपि समस्ताभिर् अवासनः । भवत्य् असाव् असत् सर्वम् इदम् इत्य् एव यस्य धीः
जरी त्याच्याकडे सगळ्या वासनांचा संग्रह असला, तरी ज्याच्या मनात 'हे सर्व खोटं आहे' अशी ठाम समज आहे, त्याच्यासाठी त्या वासना खरंतर अस्तित्वातच नाहीत.
सङ्कल्पैष्यद्भूतभव्यस्वप्नमायेन्द्रजालजाः । यद्वत् संसृतयस् तद्वद् दृष्टे ऽप्य् आस्था किम् अत्र वः
जसं मनातल्या कल्पना, भूतकाळ, भविष्यकाळ, स्वप्न, माया किंवा जादू या सगळ्या फक्त मनातच असतात, तसंच हे संसारचक्रही आहे; मग प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या गोष्टींवरही तुम्ही काय विश्वास ठेवणार?
न दुẖखम् अस्ति न सुखं न पुण्यं न च पातकम् । न किञ्चित् कस्यचिन् नष्टं कर्तुर् भोक्तुर् असम्भवात्
इथे ना दुःख आहे, ना सुख; ना पुण्य आहे, ना पाप. कारण करणारा किंवा भोगणारा कोणीच नसल्यामुळे, कुणाचं काहीच हरवत नाही.
सर्वं शून्यं निरालम्बं ममताप्रत्ययो ऽप्य् अयम् । द्विचन्द्रस्वप्नपुरवद् यस्यासौ सो ऽपि नास्ति नः
सगळं काही रिकामं आहे, कुठेच आधार नाही; 'माझं' असं वाटणं देखील स्वप्नातल्या शहरासारखं किंवा दोन चंद्र दिसावेत तसं आहे. ज्याच्यासाठी हे खरं आहे, तो आमच्यासाठी अस्तित्वातच नाही.
केवलो व्यवहारस्थẖ काष्ठमौनरतो ऽथ वा । काष्ठपाषाणवत् तिष्ठन् ब्रह्मताम् अधिगच्छति
कोणीतरी फक्त व्यवहारात गुंतलेला असो, किंवा लाकडासारख्या मौनात मग्न असो, लाकूड किंवा दगडासारखा स्थिर उभा असो, तो ब्रह्माची अवस्था नक्कीच प्राप्त करतो.
शान्तत्वे चित्रत्वे नानानानात्मनीह चैव शिवे । अवयविनो ऽवयवत्वे त्व् इव युक्तिर् विद्यते नान्या
शांततेत, विविधतेत, या अनेक रूपांत आणि शुभत्वात, संपूर्ण आणि त्याचे भाग यांच्यातील नात्याचीच समज आहे; याशिवाय दुसरी कोणतीही तर्कशुद्धता नाही.
अर्थगतेस् स्वत्वस्य च भावस्य च नैव सम्भवाद् अमले । एतस्मिन् सर्वगते ब्रह्मणि नास्ति स्वभावोक्तिः
शुद्ध आणि सर्वत्र व्यापलेल्या ब्रह्मात, मालकी किंवा कोणत्याही विशिष्ट स्वरूपाची शक्यता नसल्यामुळे, त्याच्या स्वतःच्या गुणधर्माची काहीच चर्चा होत नाही.
न च नास्तितोपलम्भात् संवित्तेर् अस्तिता च नैवाजे । ग्राह्यग्राहकदृष्टेर् असम्भवाद् अस्ति किञ्चिद् अपि
नसणे हेही कधीच समजू शकत नाही, म्हणून अस्तित्वही नाही; कारण जाणणारा आणि जाणले जाणारे यांचा भेदच शक्य नाही, म्हणून काहीच अस्तित्वात नाही.
समम् अमलम् अहार्यम् आर्यजुष्टं शिवम् अजम् अक्षयम् आसितं समं यत् । तद् अवितथपदं तथास्स्व शान्तं पिब चल भुङ्क्ष्व भवान् अयं हि नास्ति
जे सम, निर्मळ, न पकडता येणारे, सज्जनांनी मानलेले, मंगल, न जन्मलेले, नाश न होणारे आणि नेहमी सारखेच असते—त्या सत्य, शांत अवस्थेतच राहा. मग प्यावे, फिरावे, आनंद घ्यावा, कारण या होण्या-न होण्याचा काही अर्थ नाही.
अहन्तैव पराविद्या निर्वाणपदरोधिनी । तयैवान्विष्यते मूढैस् तद् इत्य् उन्मत्तचेष्टितम्
माझेपण हेच खरे अज्ञान आहे, जे मुक्तीच्या मार्गात अडथळा आणते. या माझेपणामुळेच मूढ लोक 'हेच ते' असे म्हणत, वेड्यांसारखी वागतात.
अहन्तैवालम् अज्ञानाम् अज्ञत्वस्य निदर्शनम् । न हि तज्ज्ञस्य शान्तस्य ममाहम् इति विद्यते
माझेपण हेच अज्ञ लोकांसाठी पुरेसे आहे, आणि तेच अज्ञानाचे खरे चिन्ह आहे. पण ज्याला खरे ज्ञान झाले आहे, जो शांत आहे, त्याला 'माझे' किंवा 'मी' असे काही वाटत नाही.
अहन्तामलम् उत्सृज्य निर्वाणẖ खम् इवामलम् । सदेहम् अपदेहं वा ज्ञस् तिष्ठति गतज्वरम्
माझेपणाचा दोष सोडून दिल्यावर, जसा आकाश निर्मळ असतो तशी मुक्ती होते. मग ज्ञानी माणूस, शरीरासह असो वा शरीराशिवाय, सगळ्या चिंता सोडून शांतपणे राहतो.
न तथा शरदाकाशम् न तथा स्तिमितो ऽर्णवः । पूर्णेन्दुमध्यं न तथा यथा ज्ञḫ परिराजते
शरद ऋतूतील आकाश, शांत समुद्र किंवा पूर्ण चंद्रसुद्धा जसा तेजस्वी वाटत नाही, तसा ज्ञानी माणूस जसा प्रकाशतो तसा दुसरा कोणीच नाही.
चित्रे सङ्गरसैन्यस्य युद्धस्याक्षुब्धता यथा । तथैका समता ज्ञस्य व्यवहारवतो ऽपि च
जसा चित्रातल्या युद्धात सर्वत्र शांतता असते, तशीच ज्ञानी माणसाच्या मनात, तो व्यवहार करत असतानाही, एक अनोखी समता असते.
निर्वाणैकतया ज्ञस्य वासनैव न वासना । लेखा दामोपमास् त्व् अब्धेर् ऊर्म्यादि न जलेतरत्
ज्याचं अस्तित्वच मुक्ती आहे अशा ज्ञानी माणसाच्या मनातल्या वासनाही वासना राहत नाहीत; त्या जशा पाण्यावरच्या रेषा किंवा समुद्रातल्या लाटा, तशाच त्या पाण्यापासून वेगळ्या नसतात.
तरत्तरङ्गो जलधिर् जलम् एव यथाखिलम् । दृश्योच्छूनम् अपि ब्रह्म तथा ब्रह्मैव नेतरत्
जसा समुद्र आणि त्याच्या लाटा सगळं काही पाणीच असतं, तसंच या जगात दिसणारं सगळं ब्रह्मच आहे, दुसरं काहीही नाही.
अन्तरस्तङ्गतो ऽक्षुब्धो बहिरस्तङ्गतश् शमी । विद्यते चोदितो यश् च स मुक्त इति कथ्यते
ज्याच्या मनातील अस्वस्थता शांत झाली आहे, ज्याचे बाह्य वर्तनही शांत आहे आणि जो कोणत्याही जबरदस्तीशिवाय कृती करतो, त्याला मुक्त म्हणतात.
अहन्त्वसर्गरूपेण संवित् संविन्मये परे । स्फुरत्य् अम्भो ऽम्भसीवातो नानातेयं किमात्मिका
‘मी’पण आणि सृष्टी या रूपाने चेतना, शुद्ध ज्ञानस्वरूप परमात्म्यात प्रकट होते, जशी पाणी आणि वारा पाण्यातच दिसतात. ही विविधता खऱ्या अर्थाने काय आहे?
धूमस्य स्फुरतो व्योम्नि यथागाजगजादयः । व्यूहा धूमान् न ते भिन्नास् तथा सर्गाḫ परे पदे
जसे धुरामध्ये आकाशात उंट, हत्ती यांसारख्या आकृती दिसतात, पण त्या धुरापासून वेगळ्या नसतात, तसेच परम अवस्थेत सृष्टी निर्माण होते, पण ती त्यापासून वेगळी नसते.
संविद्भ्रान्तिविचारेण भ्रान्त्यलाभविलासिना । विजयध्वं विषादं मा गताज्ञास् तज्ज्ञतास्ति वः
चेतनेच्या भ्रांत विचारांचे, जे भ्रमाच्या लाभ-हानीत रममाण असतात, परीक्षण करून दुःखावर विजय मिळवा. निराश होऊ नका, कारण ती खरी ओळख तुमच्याकडे आहे.
अङ्कुरो ऽनुभवत्य् अन्तर् वृक्षं पुष्पं फलं यथा । तथा जगदहन्त्वे ज्ञẖ खात्मा खात्म खम् अप्य् अखम्
जसा एखाद्या कोंबात आतल्या आत झाड, फुलं आणि फळं दडलेली असतात, तसंच या जगाच्या 'मी'पणात जाणणारा, आकाश, आकाशाचं स्वरूप, आणि अगदी आकाशरहितपणाही अनुभवता येतो.
रूपालोकमनस्सत्ता जलार्चिष्ष्व् इव दण्डताः । सत्यो ऽपि न च सन्त्य् एता भ्रान्तेश् चित्ताचला इव
रूप, प्रकाश, मन आणि अस्तित्व — हे खरं असलं तरी प्रत्यक्षात ते नाहीतच; जसं पाण्याच्या ज्वाळेला सरळपणा नसतो, तसंच हे सगळं भ्रमाचं खेळ आहे, जसं स्वप्नात मन हलतं तसं.
यथासुखं यथारम्भं यथानाशं यथोदयम् । यथादेशं यथाकालम् अजराश् शान्तम् आस्यताम्
जसं सोयीचं वाटेल, जसं सुरुवात झाली, जसं संपेल, जसं उगवेल, जसं योग्य वाटेल आणि जसा वेळ येईल, तसं वय न लागलेल्या शांततेत बसावं.
इष्टानिष्टोपलम्भेषु शान्तं व्यवहरन्न् अपि । शववन् नान्यताम् अन्तर् निर्वाणो ऽनुभवत्य् अलम्
आवडत्या आणि न आवडत्या गोष्टींमध्ये शांतपणे वागत असतानाही, माणूस आतून काहीच वेगळेपण न अनुभवता, जसा एखादा मृतदेह असतो तसा, पूर्णपणे निर्वाणाचा अनुभव घेतो.