यावान् कश्चित् किलोल्लेखो वाङ्मयो वदतां वर । सूक्ष्मार्थḫ परमार्थो वा बहुर् अल्पतरो ऽपि वा
हे श्रेष्ठ वक्त्या, तोंडातून जे काही शब्द बाहेर पडतात, त्यात सूक्ष्म अर्थ असो, परम अर्थ असो, किंवा फारसा अर्थ असो, अगदी थोडा असो—
प्रतियोगिव्यवच्छेदसङ्ख्याभेदादिभिर् भ्रमैः । स स सर्वो ऽङ्कितस् साधो भा इव त्रसरेणुभिः
ते सगळे शब्द भेद, विभाग, संख्या, फरक अशा चुकांनी डागलेले असतात; जसा एखाद्या पृष्ठभागावर धुळीचे कण पडतात तसा, हे सज्जन.
उत्तरं सकलङ्कं च तज्ज्ञो नार्हति सुन्दर । नाकलङ्का च वाग् अस्ति त्वं च तज्ज्ञतरस् स्थितः
त्या परम तत्त्वाचा जाणकार अशा डागाळलेल्या उत्तराला पात्र नसतो; आणि कोणतीही वाणी डागांशिवाय नसतेच, पण तू त्या तत्त्वाचा खरा जाणणारा आहेस.
यथाभूतं च वक्तव्यं ज्ञस्यान्तेवासिनो मया । यथाभूतं विदुẖ काष्ठमौनम् अन्तविवर्जितम्
माझ्याकडून ज्ञानी शिष्याला जे सांगायचं ते जसं आहे तसं सांगावं लागतं; आणि जे खरोखरच जाणतात, ते त्या अखंड मौनालाच सर्वश्रेष्ठ मानतात.
अविरामम् असङ्कल्पं मौनम् आहुḫ परं पदम् । तद् एव तव तज्ज्ञस्य दत्तस् सुन्दर उत्तरः
सतत, विचाररहित शांतता हेच श्रेष्ठ स्थान मानलं जातं; हेच सुंदर उत्तर तुला, ज्ञानी माणसा, दिलं आहे.
यन्मयो हि भवत्य् अङ्ग पुरुषो वक्ति तादृशम् । ज्ञेयमात्रम् असच् चाहं वागतीते पदे स्थितः
मित्रा, जो जसा असतो, तसंच तो बोलतो; मी फक्त ज्ञान आहे, अस्तित्वही नाही, आणि मी बोलण्यापलीकडील अवस्थेत स्थिर आहे.
वागतीतपदस्थो हि कथं गृह्णाति वाङ्मलम् । अवाच्यं वच्मि नो तेन वाग् घि सङ्कल्पनाङ्किता
जो कोणी बोलण्यापलीकडील अवस्थेत आहे, तो बोलण्याच्या अशुद्धतेला कसा स्वीकारेल? जे बोलता येत नाही, ते मी बोलत नाही, कारण बोलणं हे नेहमी कल्पनेने भरलेलं असतं.
वाचि ये ये प्रवर्तन्ते तान् अनादृत्य दोषकान् । प्रतियोगिव्यवच्छेदपूर्वकान् वद को भवान्
जे लोक बोलण्यात गुंततात, त्यांचे दोष दुर्लक्ष करून, आणि सर्व विरोध दूर करूनच बोलणारा तू कोण आहेस, मला सांग.
एवं स्थिते राघवेह यथाभूतम् इदं शृणु । कस् त्वं को ऽहं जगद् वा किम् इति तत्त्वविदां वर
राघव, आता जसा आहे तसा हा खरा अर्थ ऐक. तू कोण आहेस? मी कोण आहे? हे जग काय आहे? — हे सत्य जाणणाऱ्यांमधील श्रेष्ठा, हे समजून घे.
अयं तावद् अहं शान्तश् चिदालोको निरामयः । चेत्यसंवेद्यरहितस् सर्वसङ्कल्पनातिगः
मी शांत आहे, चैतन्याचा प्रकाश आहे, कुठल्याही दुःखापासून मुक्त आहे, कोणत्याही वस्तू किंवा जाणिवेपासून दूर आहे आणि सर्व कल्पनांच्या पलीकडे आहे.
स्वच्छं चिदाकाशम् अहं भवान् आकाशम् एव च । जगच् चाकाशम् अखिलं सर्वम् आकाशमात्रकम्
मी निर्मळ चैतन्यरूप आकाश आहे, तूही आकाशच आहेस, आणि हे सगळं जगसुद्धा आकाश आहे — सर्व काही फक्त आकाशच आहे.
शुद्धज्ञानैकरूपात्मा शुद्धज्ञानमयात्मनि । अन्यसंविद्दशोन्मुक्तस् त्व् अन्यद् वक्तुं न वेद्म्य् अहम्
माझं स्वरूप शुद्ध ज्ञानाचंच आहे, माझ्या आत शुद्ध ज्ञान भरलेलं आहे, दुसऱ्याच्या जाणिवेच्या सर्व अवस्थांपासून मी मुक्त आहे; याखेरीज काही सांगावं असं मला काहीच माहीत नाही.
स्वपक्षोद्भावनपरा अहन्तात्मैकबन्धनम् । मोक्षार्थम् अप्य् उद्यमिनो नयन्ति शतशाखताम्
आपल्या बाजूला वाढवण्याचा प्रयत्न करणारे, ज्यांचे एकमेव बंधन म्हणजे 'मी' ही भावना, ते मुक्तीसाठीही प्रयत्न करत असले तरी, शंभर प्रकारच्या कामांमध्ये गुंततात.
जीवतो ऽप्य् उपशान्तस्य व्यवहारवतो ऽपि वा । शववद् यद् अवस्थानं तद् आहुḫ परमं पदम्
जो शांतपणे जगतो किंवा व्यवहार करत असला, पण ज्या वेळी तो प्रेतासारखा स्थित राहतो, त्या अवस्थेला सर्वोच्च ध्येय म्हणतात.
अबहिस्साधनं शान्तम् अनन्तस्साधनं समम् । न सुखं नासुखं नाहं नान्यद् इत्य् आसितं शिवम्
जिथे कोणतेही बाह्य साधन नाही, जिथे शांतता आहे, जिथे न संपणारे काही नाही, जिथे सर्वत्र समता आहे, जिथे न सुख आहे न दुःख, न 'मी' आहे न दुसरे काही, अशी शुभ अवस्था प्राप्त होते.
मुक्तताया अहन्तेयम् अभावो भावनाङ्कया । तयैवान्विष्यते सेति जात्यन्धश् चित्रम् ईक्षते
'मी'पणाचा अभाव म्हणजे मुक्तीचे लक्षण; अशी जाणीव जोपासूनच ते साधता येते. त्याच्यामुळेच माणूस शोध घेतो, जसा जन्मापासून आंधळा असलेला एखाद्या अद्भुत गोष्टीकडे पाहतो.
स्पन्दने ऽस्पन्दने चैव यत् पाषाणवद् आसितम् । अजडस्यैव तद् विद्धि निर्वाणम् अजरं पदम्
हलचालीत किंवा स्थिरतेत, जो व्यक्ती दगडासारखा शांत राहतो, पण ज्याच्यात जडपणा नाही, त्याच्यासाठीच हे अमर निर्वाणपद आहे, हे जाणून ठेव.
तच् च नान्यो विजानाति स्वयम् एवानुभूयते । लोकैषणाविरक्तेन ज्ञेन ज्ञत्वम् इवात्मनि
हे दुसऱ्याला कधीच कळत नाही; प्रत्येकाने ते स्वतःच अनुभवायचे असते, जसे जगाच्या गोष्टींमध्ये आसक्त नसलेल्या ज्ञानी माणसाला ज्ञान आपल्यातच उमगतं.
नात्राहन्ता न च त्वत्ता नाहन्ता नैव चान्यता । केवलं केवलीभावो निर्वाणम् अमलं शिवम्
इथे 'मी'पण नाही, 'तू'पण नाही, 'माझेपण' किंवा 'इतरपण' काहीच राहत नाही; फक्त शुद्ध अस्तित्वच उरते, जे निर्विकार, निर्मळ आणि मंगल निर्वाण आहे.
चेत्योन्मुखत्वम् एवाहुश् चेतनस्यास्य चेतनम् । एष एव च संसारो बन्धẖ क्लेशाय भूयसे
चेतना बाह्य गोष्टींकडे वळते, ह्यालाच या मनाची खरी चेतना म्हणतात; आणि हेच संसार, बंधन आणि मोठ्या दुःखाचं मूळ कारण आहे.
चेतनस्याचेतनत्वम् अचेत्योन्मुखतात्मकम् । मोक्षं विद्धि परं शान्तं पदम् अव्ययम् एव च
चेतनेचं जड होणं, आणि न जाणण्याकडे वळणं, ह्यालाच मुक्ती म्हणतात — तीच श्रेष्ठ, शांत आणि कधीही नष्ट न होणारी अवस्था आहे.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्ने शान्ते शान्तात्मनि स्थिते । चेत्यं न सम्भवत्य् एव कẖ किं चेतयतां कथम्
जेव्हा शांत आत्मा दिशांपासून, काळापासून आणि अशा सर्व गोष्टींपासून मोकळा राहतो, तेव्हा तिथे काही जाणणं उरत नाही — कोण जाणणार, काय जाणणार, आणि कसं जाणणार?
सङ्कल्पस्वप्नदृश्ये ऽन्तस् संविन्मात्रात्मतां विना । यथा नान्यद् भवेद् रूपं तथैवास्मिन् बहिर्गते
जसं कल्पना किंवा स्वप्नांच्या आत फक्त शुद्ध जाणीवच असते, दुसरं काही नसतं, तसंच बाहेरच्या जगातही आहे.
मनोबुद्ध्यादयश् चैते संविन्मात्रात्मरूपिणः । मनोबुद्ध्यादिशब्दार्थभावितास् तु जडात्मकाः
मन, बुद्धी आणि इतर सर्व शुद्ध जाणीवेचेच रूप आहेत; पण 'मन', 'बुद्धी' अशा शब्दांच्या अर्थाने त्यांना ओळखलं, की ती जड स्वरूपाची होतात.
संविन्मात्रे समे स्वच्छे सबाह्याभ्यन्तरे तते । अभिन्ने भेदबुद्धिर् वẖ किम् अनर्थाय जृम्भते
शुद्ध, पारदर्शक आणि एकसारख्या चैतन्यात, जे बाहेर आणि आत दोन्ही ठिकाणी सारखंच आहे, तिथे भेदभावाची कल्पना का उगवत राहते आणि दुःख का वाढवत जाते?
संविन्मात्रस्य शुद्धस्य शून्यस्य च किम् अन्तरम् । यच् चान्तरं तद् विबुधा विदन्त्य् एति न वाग्गतिम्
शुद्ध चैतन्य आणि शून्य यात नेमकं काय वेगळं आहे? ज्ञानी लोक जरी काही फरक जाणतात, तरी तो शब्दांनी सांगता येत नाही.
सदसद्रूप आभासो यथा किम् अपि लक्ष्यते । तमसीक्षितयत्नेन ब्रह्मणीदं तथा गतम्
जसं काहीतरी अस्तित्वात आहे किंवा नाही असं दिसतं, तसंच अज्ञानाच्या प्रयत्नामुळे हे जग ब्रह्मात विलीन झालं आहे.
अयम् आकाशम् एवाहं यदि शाम्याम्य् अवासनम् । वासनां तु न बध्नामि स्थित एवास्मि चिन्नभः
मीच हे आकाश आहे, आणि जर माझ्या वासनांचा शांत झाला तर मी कोणत्याही वासनांना बांधत नाही; मी नेहमीच चैतन्याच्या आकाशासारखा राहतो.
इतिनिश्चयवान् अन्तस् तज्ज्ञो ऽज्ञ इव सञ्ज्ञया । विद्वपुर् विद्यमानो ऽपि शाम्यत्य् असद् इव स्वयम्
अंतः ठाम धरून, सत्य जाणूनसुद्धा, तो बाहेरून जणू अज्ञानीसारखा दिसतो; ज्ञानी जरी समोर असला, तरी तो जणू काही अस्तित्वातच नाही, असा शांत आणि स्थिर राहतो.
जीवानां ज्ञप्तिगुह्येन ज्वलत्य् अज्ञानवायुना । अविद्याग्निḫ प्रबुद्धानां पुनस् तेनैव शाम्यति
सर्व जीवांच्या मनात अज्ञानाचा अग्नी, अज्ञानाच्या वाऱ्याने पेटतो आणि गुप्तपणे जळत राहतो; पण जे जागृत झाले आहेत, त्यांच्यात तोच अग्नी त्या जाणिवेने शांत होतो.