सुस्तम्भम् अलम् आलिङ्ग्य स्वात्मानम् अजरामरम् । तिष्ठावष्टब्धधीरात्मा सुस्तम्भम् इव मन्दिरम्
आपल्या स्वतःच्या, ज्या कधीही म्हाताऱ्या किंवा मरणाऱ्या नाहीत अशा आत्म्याला घट्ट मिठी मारा आणि मंदीरातील मजबूत खांबासारखे, अढळ मनाने उभे रहा.
जगद्वृक्षपदार्थौघपुष्पामोदश्रियं पराम् । संविदं संविदन् स्वच्छाम् आस्स्वान्तर्मुखम् अच्युतः
हे अचल आत्मा, या जगाच्या वृक्षातील फुलांचा सुगंध आणि तेज जिच्यात आहे, अशी निर्मळ आणि श्रेष्ठ चैतन्य जाणून, मनाने आतल्या आत स्थिर रहा.
अन्तर्मुखतया नित्यं कार्यम् आहरतां बहिः । जीवताम् अपि नोदेति वासना दृषदाम् इव
जे नेहमी मनाने आत वळून बाहेरची कामे करतात, त्यांच्या मनात, जिवंत असतानाही, दगडांप्रमाणेच इच्छा उत्पन्न होत नाहीत.
पुनḫप्रसरणोन्मुक्तम् अन्तस्सुप्तं मनẖ कुरु । कुर्वन् सर्वाणि कर्माणि कूर्माङ्गवद् अवृत्तिमान्
आपले मन बाहेर पसरू न देता, आत शांत ठेव. सर्व कर्मे करत असतानाही, कासवाने आपले पाय आत घेतल्यासारखे, मनाने नेहमीच मागे रहा.
अन्तर्वृत्तिविहीनेन बहिर्वृत्तिमतेव च । सुप्तप्रबुद्धप्रायेण कार्यम् आचर चेतसा
ज्याच्या मनात आतल्या हालचाली नाहीत, पण बाहेरून तो जणू काही काम करतोय असं दिसतं, अशा माणसाने झोपेत असतो तसा, कधी कधी जागा होतो तसा, असं भान ठेवून आपली कामं करावीत.
बालमूकादिविज्ञानवद् अन्तस्त्यक्तवासनम् । भवतẖ कुर्वतẖ कार्यं खवच् चित्तं न लिप्यते
लहान मुलाच्या किंवा मूकाच्या जाणीवेसारखी, आतल्या इच्छा सोडून, जेव्हा तू आपली कामं करतोस, तेव्हा तुझं मन आकाशासारखं निर्मळ राहतं, कुठल्याच गोष्टीला चिकटत नाही.
वृत्तित्यागविलीनेन किञ्चित्प्रसरता बहिः । अन्तर् अत्यन्तसुप्तेन चेतसा तिष्ठ विज्वरम्
कर्माचा त्याग करून मन पूर्णपणे शांत झालं, आणि थोडंसं बाहेर वळलं, तरीही आतून अगदी गाढ झोपेत असल्यासारखं राहा, आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त रहा.
असङ्कल्पकलङ्कायां ज्ञानाच् चित्तक्षयोदये । शुद्धायां संविदि स्थित्वा कुरु मा कुरु वानघ
कल्पना आणि विचार यांच्या डागांशिवाय, मन नष्ट होऊन जेव्हा शुद्ध जाणीव प्रकट होते, तेव्हा त्या जाणीवेत स्थिर रहा—कर्म कर किंवा करू नको, हे पापरहित.
सुषुप्तसमया वृत्त्या जाग्रद् व्यवहरन् स्वपन् । गृहाण मा किञ्चिद् अपि मा च किञ्चित् परित्यज
गाढ झोपेत जशी मनाची स्थिती असते, तशीच ठेवून जागेपणी व्यवहार कर आणि स्वप्नही पाहा. काहीही धरू नकोस, आणि काहीही सोडू नकोस.
जाग्रत्य् अपि सुषुप्तश् चेज् जागर्षि च सुषुप्तके । जाग्रत्सुषुप्तयोर् ऐक्यात् तद् अस्य् असि निरामयः
जागेपणी जर तुझी स्थिती झोपेसारखी असेल आणि झोपेतही तू जागा असशील, तर जागरण आणि झोप यांचा एकत्व अनुभवून तू सर्व दुःखांपासून मुक्त होशील.
एवम् आद्यन्तरहितम् अभ्यासेन शनैश् शनैः । पदम् आसादयाद्वन्द्वम् अतीतं सर्ववस्तुनः
अशा प्रकारे सातत्याने सराव करत करत, हळूहळू आरंभ आणि अंत नसलेली, द्वंद्वाच्या पलीकडची आणि सर्व वस्तूंपासून मुक्त अशी अवस्था प्राप्त कर.
न च द्वैतं न चैवैक्यं जगद् इत्य् एव निश्चयी । परमाम् एहि विश्रान्तिम् आकाशविशदाशयः
हे नक्की समज, की हे जग ना द्वैत आहे ना अद्वैत. आकाशासारख्या निर्मळ मनाने सर्वोच्च विश्रांती प्राप्त कर.
यद्य् एवं मुनिशार्दूल तद् अहम्प्रत्ययात्मकः । भवान् एवेह किं तावद् वसिष्ठाख्यस् ततो वद
मुनिश्रेष्ठा, जर असंच असेल तर, 'मी' असं जे भान आहे त्याचं खऱ्या अर्थानं मूळ तुम्हीच आहात. मग इथे तुम्हाला 'वसिष्ठ' असं का म्हणतात? हे मला सांगा.
राघवे गदति त्व् एवं वसिष्ठो वदतां वरः । तूष्णीम् एव मुहूर्तार्धम् अतिष्ठत् स्पष्टचेष्टितः
राघव असं बोलल्यावर, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले वसिष्ठ थोडा वेळ अगदी शांत बसले, त्यांची हालचाल मात्र स्पष्ट दिसत होती.
तस्मिंस् तूष्णीं स्थिते किं स्याद् इति सभ्ये महाजने । पतिते संशयाम्भोधौ रामḫ पुनर् उवाच ह
वसिष्ठ शांत बसले असताना, सभेतल्या मोठ्या लोकांना काय होईल याची शंका वाटू लागली, सगळेच संभ्रमात पडले; तेव्हा राम पुन्हा बोलू लागले.
किमर्थं भगवंस् तूष्णीं भवान् अहम् इव स्थितः । न सो ऽस्ति जगति न्यायस् सतां यत्रोत्तरक्षयः
भगवंत, तुम्ही माझ्यासारखे शांत का बसलात? या जगात सज्जन लोकांनी उत्तर न देता राहणं योग्य नाही.
न मे वक्तुम् अशक्यत्वाद् उक्तिक्षय उपस्थितः । किं तु प्रश्नस्य ते ऽद्यास्य तूष्णीम् एवानघोत्तरः
माझ्या बोलण्याची शक्ती आता संपली आहे, म्हणून मी काहीही सांगू शकत नाही; पण आज तुझ्या या प्रश्नावर मी शांतच राहतो, कारण माझ्या उत्तरात काहीही दोष नाही.
द्विविधो भवति प्रष्टा तत्त्वज्ञो ऽज्ञो ऽथ वापि च । अज्ञस्याज्ञतया देयो ज्ञस्य तु ज्ञतयोत्तरः
प्रश्न विचारणारे दोन प्रकारचे असतात — एक सत्य जाणणारे आणि दुसरे अज्ञान असणारे. अज्ञाला त्याच्या अज्ञानानुसार उत्तर दिले जाते, आणि ज्ञानीला त्याच्या ज्ञानानुसार.
एतावन्तम् अभूत् कालं भवान् अज्ञाततत्पदः । भाजनं सविकल्पानाम् उत्तराणां महामते
आत्तापर्यंत तू त्या सर्वोच्च अवस्थेला ओळखले नव्हतेस; म्हणूनच, महाबुद्धिमान, तुला नेहमी भेदभाव असलेल्या उत्तरांचे पात्र मानले गेले.
तज्ज्ञस् त्वम् अधुना जातो विश्रान्तḫ परमे पदे । योग्यो न सविकल्पानाम् उत्तराणाम् असि स्फुटम्
आता तू त्या सत्याचा जाणणारा झाला आहेस आणि सर्वोच्च अवस्थेत विश्रांत झाला आहेस; त्यामुळे तुला भेदभाव असलेल्या उत्तरांची गरज उरलेली नाही, हे स्पष्ट आहे.
यावान् कश्चित् किलोल्लेखो वाङ्मयो वदतां वर । सूक्ष्मार्थḫ परमार्थो वा बहुर् अल्पतरो ऽपि वा
हे श्रेष्ठ वक्त्या, तोंडातून जे काही शब्द बाहेर पडतात, त्यात सूक्ष्म अर्थ असो, परम अर्थ असो, किंवा फारसा अर्थ असो, अगदी थोडा असो—
प्रतियोगिव्यवच्छेदसङ्ख्याभेदादिभिर् भ्रमैः । स स सर्वो ऽङ्कितस् साधो भा इव त्रसरेणुभिः
ते सगळे शब्द भेद, विभाग, संख्या, फरक अशा चुकांनी डागलेले असतात; जसा एखाद्या पृष्ठभागावर धुळीचे कण पडतात तसा, हे सज्जन.
उत्तरं सकलङ्कं च तज्ज्ञो नार्हति सुन्दर । नाकलङ्का च वाग् अस्ति त्वं च तज्ज्ञतरस् स्थितः
त्या परम तत्त्वाचा जाणकार अशा डागाळलेल्या उत्तराला पात्र नसतो; आणि कोणतीही वाणी डागांशिवाय नसतेच, पण तू त्या तत्त्वाचा खरा जाणणारा आहेस.
यथाभूतं च वक्तव्यं ज्ञस्यान्तेवासिनो मया । यथाभूतं विदुẖ काष्ठमौनम् अन्तविवर्जितम्
माझ्याकडून ज्ञानी शिष्याला जे सांगायचं ते जसं आहे तसं सांगावं लागतं; आणि जे खरोखरच जाणतात, ते त्या अखंड मौनालाच सर्वश्रेष्ठ मानतात.
अविरामम् असङ्कल्पं मौनम् आहुḫ परं पदम् । तद् एव तव तज्ज्ञस्य दत्तस् सुन्दर उत्तरः
सतत, विचाररहित शांतता हेच श्रेष्ठ स्थान मानलं जातं; हेच सुंदर उत्तर तुला, ज्ञानी माणसा, दिलं आहे.
यन्मयो हि भवत्य् अङ्ग पुरुषो वक्ति तादृशम् । ज्ञेयमात्रम् असच् चाहं वागतीते पदे स्थितः
मित्रा, जो जसा असतो, तसंच तो बोलतो; मी फक्त ज्ञान आहे, अस्तित्वही नाही, आणि मी बोलण्यापलीकडील अवस्थेत स्थिर आहे.
वागतीतपदस्थो हि कथं गृह्णाति वाङ्मलम् । अवाच्यं वच्मि नो तेन वाग् घि सङ्कल्पनाङ्किता
जो कोणी बोलण्यापलीकडील अवस्थेत आहे, तो बोलण्याच्या अशुद्धतेला कसा स्वीकारेल? जे बोलता येत नाही, ते मी बोलत नाही, कारण बोलणं हे नेहमी कल्पनेने भरलेलं असतं.
वाचि ये ये प्रवर्तन्ते तान् अनादृत्य दोषकान् । प्रतियोगिव्यवच्छेदपूर्वकान् वद को भवान्
जे लोक बोलण्यात गुंततात, त्यांचे दोष दुर्लक्ष करून, आणि सर्व विरोध दूर करूनच बोलणारा तू कोण आहेस, मला सांग.
एवं स्थिते राघवेह यथाभूतम् इदं शृणु । कस् त्वं को ऽहं जगद् वा किम् इति तत्त्वविदां वर
राघव, आता जसा आहे तसा हा खरा अर्थ ऐक. तू कोण आहेस? मी कोण आहे? हे जग काय आहे? — हे सत्य जाणणाऱ्यांमधील श्रेष्ठा, हे समजून घे.
अयं तावद् अहं शान्तश् चिदालोको निरामयः । चेत्यसंवेद्यरहितस् सर्वसङ्कल्पनातिगः
मी शांत आहे, चैतन्याचा प्रकाश आहे, कुठल्याही दुःखापासून मुक्त आहे, कोणत्याही वस्तू किंवा जाणिवेपासून दूर आहे आणि सर्व कल्पनांच्या पलीकडे आहे.