समागमेषु कान्तानां चोत्सवेषूदयेषु च । आनन्दं भज सोम्यात्मा वासनाक्रान्तमूढवत्
आपल्या प्रियजनांच्या संगतीत, सणसमारंभात किंवा आनंदाच्या वेळी, ओ सौम्यस्वभावा, जणू आतल्या सवयींनी झाकून गेलेला आहेस, अशा प्रकारे, आनंद अनुभव.
भूतानि मृत्युकार्येषु सङ्ग्रामादिषु निर्दयम् । दहानलस् तृणानीव वासनाक्रान्तमूढवत्
कोणाच्याही मृत्यूच्या वेळी, युद्धात किंवा अशा प्रसंगी, जणू आतल्या सवयींनी झाकून गेलेला आहेस, अशा प्रकारे, अग्नी जसा गवत जाळतो तसा, निःसंवेदना वाग.
क्रमागतेष्व् अखिन्नो ऽर्थं बकवच् चिन्तयार्जय । अर्थोपार्जनकार्येषु वासनाक्रान्तमूढवत्
आपल्या उद्दिष्टाकडे टप्प्याटप्प्याने, बगळ्यासारखा, थकवा न येता प्रयत्न करत जा आणि आवश्यक ते मिळवण्यासाठी मेहनत कर. पण काही मिळवताना मन वाईट सवयींनी आणि अज्ञानाने भरलेल्यासारखं होऊ नकोस.
बलाद् विदलयाशेषान् अरीन् अरिनिसूदन । वातो रिक्तान् इवाम्भोदान् वासनाक्रान्तमूढवत्
हे शत्रूंचा संहार करणारा, सर्व शत्रूंना जोराने नष्ट कर, जसं वारा रिकाम्या ढगांना उडवून लावतो. पण हे करताना मन वाईट सवयींनी आणि अज्ञानाने भरलेल्यासारखं होऊ नकोस.
जनेषु करुणार्हेषु दीनेषु करुणां कुरु । आत्माराममना मौनी वासनाक्रान्तमूढवत्
लोकांमध्ये जे दयेला पात्र आहेत आणि जे दुःखी आहेत, त्यांच्यावर दया कर. पण मनाने आतून समाधानी आणि शांत राहा, वाईट सवयींनी आणि अज्ञानाने भरलेल्यासारखं होऊ नकोस.
मुदितो भव हर्षेषु दुẖखेषु भव दुẖखितः । करुणां कुरु दीनेषु वीरेषु भव वीर्यवान्
आनंद मिळाल्यावर आनंदी हो, दुःखात दुःखी हो. जे दुःखी आहेत त्यांच्यावर दया कर, आणि शूरांमध्ये स्वतः शूर राहा.
अन्तर्मुखस् सदानन्दस् स्वात्मारामतयान्वितः । यत् करोषि शमोदारस् तत्र कर्तासि नानघ
जो नेहमी अंतर्मुख असतो, आपल्या आत्म्यात रमतो आणि सदैव आनंदी असतो, तो जे काही शांत आणि उदार मनाने करतो, त्यात खरा कर्ता तोच असतो, हे पापरहित.
आत्मभावनया साधो नित्यम् अन्तर्मुखस्थितेः । वज्रधारापि ते राम पतिता याति कुण्ठताम्
हे सज्जना, नेहमी आत्मचिंतन करून अंतर्मुख राहिल्यामुळे, अगदी वज्राचा वर्षाव जरी तुझ्यावर झाला तरी, तो राम, तोही परिणामकारक राहत नाही.
सङ्कल्पकलनोन्मुक्ते स्वसंविन्मात्रकोटरे । यस् तिष्ठत्य् आत्मनि स्वैरम् आत्मारामो महेश्वरः
जो मनाच्या कल्पना आणि विचारांपासून मुक्त होऊन, आपल्या स्वतःच्या चैतन्याच्या गुहेत मोकळेपणाने वास करतो, स्वतःमध्ये रमतो, तोच खरा महेश्वर आहे.
न तं भिन्दन्ति शस्त्राणि न दहन्ति हुताशनाः । न क्लेदयन्ति वारीणि शोषयन्ति न मारुताः
त्याला शस्त्र भेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी ओल करू शकत नाही आणि वारा सुकवूही शकत नाही.
सुस्तम्भम् अलम् आलिङ्ग्य स्वात्मानम् अजरामरम् । तिष्ठावष्टब्धधीरात्मा सुस्तम्भम् इव मन्दिरम्
आपल्या स्वतःच्या, ज्या कधीही म्हाताऱ्या किंवा मरणाऱ्या नाहीत अशा आत्म्याला घट्ट मिठी मारा आणि मंदीरातील मजबूत खांबासारखे, अढळ मनाने उभे रहा.
जगद्वृक्षपदार्थौघपुष्पामोदश्रियं पराम् । संविदं संविदन् स्वच्छाम् आस्स्वान्तर्मुखम् अच्युतः
हे अचल आत्मा, या जगाच्या वृक्षातील फुलांचा सुगंध आणि तेज जिच्यात आहे, अशी निर्मळ आणि श्रेष्ठ चैतन्य जाणून, मनाने आतल्या आत स्थिर रहा.
अन्तर्मुखतया नित्यं कार्यम् आहरतां बहिः । जीवताम् अपि नोदेति वासना दृषदाम् इव
जे नेहमी मनाने आत वळून बाहेरची कामे करतात, त्यांच्या मनात, जिवंत असतानाही, दगडांप्रमाणेच इच्छा उत्पन्न होत नाहीत.
पुनḫप्रसरणोन्मुक्तम् अन्तस्सुप्तं मनẖ कुरु । कुर्वन् सर्वाणि कर्माणि कूर्माङ्गवद् अवृत्तिमान्
आपले मन बाहेर पसरू न देता, आत शांत ठेव. सर्व कर्मे करत असतानाही, कासवाने आपले पाय आत घेतल्यासारखे, मनाने नेहमीच मागे रहा.
अन्तर्वृत्तिविहीनेन बहिर्वृत्तिमतेव च । सुप्तप्रबुद्धप्रायेण कार्यम् आचर चेतसा
ज्याच्या मनात आतल्या हालचाली नाहीत, पण बाहेरून तो जणू काही काम करतोय असं दिसतं, अशा माणसाने झोपेत असतो तसा, कधी कधी जागा होतो तसा, असं भान ठेवून आपली कामं करावीत.
बालमूकादिविज्ञानवद् अन्तस्त्यक्तवासनम् । भवतẖ कुर्वतẖ कार्यं खवच् चित्तं न लिप्यते
लहान मुलाच्या किंवा मूकाच्या जाणीवेसारखी, आतल्या इच्छा सोडून, जेव्हा तू आपली कामं करतोस, तेव्हा तुझं मन आकाशासारखं निर्मळ राहतं, कुठल्याच गोष्टीला चिकटत नाही.
वृत्तित्यागविलीनेन किञ्चित्प्रसरता बहिः । अन्तर् अत्यन्तसुप्तेन चेतसा तिष्ठ विज्वरम्
कर्माचा त्याग करून मन पूर्णपणे शांत झालं, आणि थोडंसं बाहेर वळलं, तरीही आतून अगदी गाढ झोपेत असल्यासारखं राहा, आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त रहा.
असङ्कल्पकलङ्कायां ज्ञानाच् चित्तक्षयोदये । शुद्धायां संविदि स्थित्वा कुरु मा कुरु वानघ
कल्पना आणि विचार यांच्या डागांशिवाय, मन नष्ट होऊन जेव्हा शुद्ध जाणीव प्रकट होते, तेव्हा त्या जाणीवेत स्थिर रहा—कर्म कर किंवा करू नको, हे पापरहित.
सुषुप्तसमया वृत्त्या जाग्रद् व्यवहरन् स्वपन् । गृहाण मा किञ्चिद् अपि मा च किञ्चित् परित्यज
गाढ झोपेत जशी मनाची स्थिती असते, तशीच ठेवून जागेपणी व्यवहार कर आणि स्वप्नही पाहा. काहीही धरू नकोस, आणि काहीही सोडू नकोस.
जाग्रत्य् अपि सुषुप्तश् चेज् जागर्षि च सुषुप्तके । जाग्रत्सुषुप्तयोर् ऐक्यात् तद् अस्य् असि निरामयः
जागेपणी जर तुझी स्थिती झोपेसारखी असेल आणि झोपेतही तू जागा असशील, तर जागरण आणि झोप यांचा एकत्व अनुभवून तू सर्व दुःखांपासून मुक्त होशील.
एवम् आद्यन्तरहितम् अभ्यासेन शनैश् शनैः । पदम् आसादयाद्वन्द्वम् अतीतं सर्ववस्तुनः
अशा प्रकारे सातत्याने सराव करत करत, हळूहळू आरंभ आणि अंत नसलेली, द्वंद्वाच्या पलीकडची आणि सर्व वस्तूंपासून मुक्त अशी अवस्था प्राप्त कर.
न च द्वैतं न चैवैक्यं जगद् इत्य् एव निश्चयी । परमाम् एहि विश्रान्तिम् आकाशविशदाशयः
हे नक्की समज, की हे जग ना द्वैत आहे ना अद्वैत. आकाशासारख्या निर्मळ मनाने सर्वोच्च विश्रांती प्राप्त कर.
यद्य् एवं मुनिशार्दूल तद् अहम्प्रत्ययात्मकः । भवान् एवेह किं तावद् वसिष्ठाख्यस् ततो वद
मुनिश्रेष्ठा, जर असंच असेल तर, 'मी' असं जे भान आहे त्याचं खऱ्या अर्थानं मूळ तुम्हीच आहात. मग इथे तुम्हाला 'वसिष्ठ' असं का म्हणतात? हे मला सांगा.
राघवे गदति त्व् एवं वसिष्ठो वदतां वरः । तूष्णीम् एव मुहूर्तार्धम् अतिष्ठत् स्पष्टचेष्टितः
राघव असं बोलल्यावर, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले वसिष्ठ थोडा वेळ अगदी शांत बसले, त्यांची हालचाल मात्र स्पष्ट दिसत होती.
तस्मिंस् तूष्णीं स्थिते किं स्याद् इति सभ्ये महाजने । पतिते संशयाम्भोधौ रामḫ पुनर् उवाच ह
वसिष्ठ शांत बसले असताना, सभेतल्या मोठ्या लोकांना काय होईल याची शंका वाटू लागली, सगळेच संभ्रमात पडले; तेव्हा राम पुन्हा बोलू लागले.
किमर्थं भगवंस् तूष्णीं भवान् अहम् इव स्थितः । न सो ऽस्ति जगति न्यायस् सतां यत्रोत्तरक्षयः
भगवंत, तुम्ही माझ्यासारखे शांत का बसलात? या जगात सज्जन लोकांनी उत्तर न देता राहणं योग्य नाही.
न मे वक्तुम् अशक्यत्वाद् उक्तिक्षय उपस्थितः । किं तु प्रश्नस्य ते ऽद्यास्य तूष्णीम् एवानघोत्तरः
माझ्या बोलण्याची शक्ती आता संपली आहे, म्हणून मी काहीही सांगू शकत नाही; पण आज तुझ्या या प्रश्नावर मी शांतच राहतो, कारण माझ्या उत्तरात काहीही दोष नाही.
द्विविधो भवति प्रष्टा तत्त्वज्ञो ऽज्ञो ऽथ वापि च । अज्ञस्याज्ञतया देयो ज्ञस्य तु ज्ञतयोत्तरः
प्रश्न विचारणारे दोन प्रकारचे असतात — एक सत्य जाणणारे आणि दुसरे अज्ञान असणारे. अज्ञाला त्याच्या अज्ञानानुसार उत्तर दिले जाते, आणि ज्ञानीला त्याच्या ज्ञानानुसार.
एतावन्तम् अभूत् कालं भवान् अज्ञाततत्पदः । भाजनं सविकल्पानाम् उत्तराणां महामते
आत्तापर्यंत तू त्या सर्वोच्च अवस्थेला ओळखले नव्हतेस; म्हणूनच, महाबुद्धिमान, तुला नेहमी भेदभाव असलेल्या उत्तरांचे पात्र मानले गेले.
तज्ज्ञस् त्वम् अधुना जातो विश्रान्तḫ परमे पदे । योग्यो न सविकल्पानाम् उत्तराणाम् असि स्फुटम्
आता तू त्या सत्याचा जाणणारा झाला आहेस आणि सर्वोच्च अवस्थेत विश्रांत झाला आहेस; त्यामुळे तुला भेदभाव असलेल्या उत्तरांची गरज उरलेली नाही, हे स्पष्ट आहे.