प्राणिवीर्यरसान्तस्स्था संविज् जङ्गमम् आततम् । तनोति लतिकान्तस्स्थो रसḫ पुष्पफलं यथा
जाणीव जशी जिवांच्या जीवनरसात वसते, तशी ती सर्व सजीवांत पसरते; जशी वेलीतला रस फुलं आणि फळं निर्माण करतो.
यदि सर्वगता संविद् भवेन् नातिबलीयसी । तत् क उल्लासने शक्तस् स्याद् एवासुरभूभृताम्
जर सर्वत्र असलेली जाणीव फार सामर्थ्यवान नसती, तर अगदी सर्वात खालच्या झाडांना आणि पर्वतांनाही कोण जिवंत करू शकलं असतं?
जङ्गमानां स्थावराणाम् एतद् आद्यं हि बीजकम् । संविद्विस्फुरणामात्रम् अस्य बीजं न विद्यते
चलत्या आणि स्थिर अशा सर्व सृष्टीसाठी हेच मूळ बीज आहे—फक्त चैतन्याची लहरी; याला दुसरे कोणतेही बीज नाही.
बीजाङ्कुरविकल्पानां क्रियापुरुषकर्मणाम् । ऊर्मिवीचितरङ्गानां नाम्नि भेदो न वस्तुनि
बीज, अंकुर, कृती, करणारा, तसेच लाटा, तरंग, उसळी—यात फरक फक्त नावापुरता आहे, प्रत्यक्षात काहीही वेगळेपण नाही.
द्वित्वं नृकर्मणोर् यस्य बीजाङ्कुरधियात्तयोः । विपश्चित्पशवे तस्मै महते ऽस्तु सदा नमः
बीज-अंकुर, कृती-करणारा या द्वैताला केवळ कल्पना समजणाऱ्या त्या महानास, ज्ञानी असो वा साधा, नेहमीच नमस्कार असो.
संवित्तेर् जन्मबीजस्य यो ऽन्तस्स्थो वासनारसः । स करोत्य् अङ्कुरोल्लासं तम् असङ्गाग्निना दह
चैतन्याच्या जन्माचे बीज असणारा जो आतल्या वासनांचा रस आहे, तोच अंकुर फुलवतो; त्या वासनांना विरक्तीच्या अग्नीत जाळून टाक.
कुर्वतो ऽकुर्वतश् चैव मनसा यद् अमज्जनम् । शुभाशुभेषु कार्येषु तद् असङ्गं विदुर् बुधाः
ज्ञानी लोक सांगतात की, माणूस काही करतो किंवा करत नाही, शुभ किंवा अशुभ कर्म करत असो, पण त्याच्या मनाचा त्या गोष्टींशी काहीही संबंध राहत नाही, हेच खरं विरक्तपण आहे.
अथ वा वासनोत्साद एवासङ्ग इति स्मृतः । यया कयाचिद् युक्त्यान्तस् सम्पादय तम् एव हि
किंवा, मनातील वासनांचा नाश हाच विरक्तपणा समजला जातो; तो कोणत्याही योग्य मार्गाने साध्य करावा.
ययैव वा वेत्सि तया युक्त्या पुरुषयत्नतः । वासनां कुरु निर्मूलाम् एतद् एव परं शिवम्
तुला ज्या पद्धतीने जमतं, तशी स्वतःच्या प्रयत्नाने मनातील वासना मुळापासून काढून टाक; हेच खऱ्या अर्थाने परम कल्याण आहे.
पौरुषेण प्रयत्नेन यथा जानासि वा तथा । निवारयाहम्भावांशम् एषो ऽसौ वासनाक्षयः
स्वतःच्या प्रयत्नाने आणि जसं तुला समजतं तसं, 'मी'पणाचा अंश मनातून दूर कर; ह्यालाच वासनांचा नाश म्हणतात.
नास्त्य् एव पौरुषाद् अन्या संसारोत्तरणे गतिः । निरहम्भावरूपे ऽस्मिन् वासनाक्षयनामनि
या संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याचा दुसरा काहीही मार्ग नाही, स्वतःच्या प्रयत्नाशिवाय. 'स्व'भावाचा अभिमान नाहीसा होऊन, मनातील वासनांचा नाश झाला की, हाच खरा उपाय आहे.
आद्यैव संविद् अस्तीह सो ऽङ्कुरो बीजम् अस्ति तत् । तत् कर्म तच् च पुरुषस् तद् दैवं तच् छुभाशुभम्
इथे सुरुवातीला केवळ चैतन्यच अस्तित्वात असते; तेच अंकुर आहे, तेच बीज आहे; तेच कर्म आहे, तेच पुरुष आहे, तेच दैव आहे, आणि तेच शुभ-अशुभ आहे.
न बीजम् आदाव् अस्त्य् अन्यन् नाङ्कुरो न च वा नरः । न कर्म न च दैवादि केवलं विद् उदेति हि
सुरुवातीला दुसरे कोणतेही बीज नाही, कोणताही अंकुर नाही, ना कोणी पुरुष आहे; ना कर्म आहे, ना दैव आहे, ना काही दुसरे आहे—फक्त चैतन्यच प्रकट होते.
नो बीजम् अस्ति न किलाङ्कुरको ऽपि वास्ति नाप्य् अस्ति कर्म पुरुषश् च न वास्ति साधो । एकं तु वित्त्वम् उदितं ह्य् अनयाभिधानलक्ष्म्या नटस् सुरनरासुरशोभयेव
ना बीज आहे, ना अंकुर आहे, ना कर्म आहे, ना पुरुष आहे, हे सज्जना; फक्त चैतन्यच या नावाने प्रकट होते, जणू नट जसा देव, माणूस, किंवा राक्षस यांना शोभा आणतो तसा.
इत्य् एव निश्चयम् अनामय भावयित्वा त्यक्त्वा भृशं पुरुषकर्मविचारशङ्काम् । निर्वासनस् सकलसङ्कलनाविमुक्तस् संविद्वपुर् ननु यथाभिमतेच्छम् आस्स्व
मुक्तीचा निश्चय मनाशी घट्ट धरून, सर्व प्रकारच्या शंका आणि कर्तृत्वाची चिंता पूर्णपणे सोडून, मनातील सर्व वासनांपासून आणि कल्पनांपासून मुक्त होऊन, शुद्ध चैतन्यस्वरूपा, जसा हवे तसा शांतपणे निवांत राहा.
प्रशान्तसर्वेच्छम् अशङ्कम् अच्छचिन्मात्रसंस्थो ऽखिलकार्यकारी । आत्मैकरामḫ परिपूर्णकामो भवाभयो राम शमाभिरामः
सर्व इच्छा शांत झालेल्या, कुठलीही भीती किंवा शंका नसलेला, फक्त निर्मळ चैतन्यात स्थिर राहणारा, सर्व कृत्ये करीत असताना फक्त आत्म्यातच आनंद मानणारा, सर्व इच्छा पूर्ण झालेला, हे राम, असा शांत आणि शांतीला आनंद देणारा हो.
नित्यम् अन्तर्मुखस् तिष्ठ वीतरागो विवासनः । चिन्मात्रम् अमलं शान्तं ब्रह्म सर्वत्र भावयन्
नेहमी अंतर्मुख राहा, आसक्तीपासून आणि वासनांपासून मुक्त रहा; सर्वत्र असलेल्या शुद्ध, निर्मळ, शांत चैतन्यस्वरूप ब्रह्माचा मनाशी सतत विचार करा.
आकाशविशदप्रज्ञश् चिन्मात्रैकघनस्थितिः । समस् सोम्यस् समानन्दस् सद्ब्रह्मोद्बृंहिताशयः
आकाशासारखी निर्मळ समज, अखंड शुद्ध चैतन्यात स्थिरता, मन शांत, सौम्य आणि समत्वाने आनंदी ठेव, आणि खरी ब्रह्मज्ञानाने तुझ्या इच्छेला विस्तार मिळू दे.
शोकेष्व् आपत्सु घोरासु सङ्कटेष्व् अवटेषु च । यथाप्राप्तेषु सर्वेषु खर्वेषून्नतिमत्सु च
दुःखात, मोठ्या संकटांत, अडचणींमध्ये किंवा धोक्याच्या प्रसंगी, जशी परिस्थिती येईल तशी— ती कितीही नीच असो किंवा मोठी असो—
यथाक्रमं यथादेशं कुरु दुẖखम् अदुẖखितः । बाष्पाक्रन्दादिपर्यन्तं वासनाक्रान्तमूढवत्
त्या त्या वेळेस आणि जागेस योग्य तेच वाग, पण मनाने दुःखी होऊ नकोस. जणू काही आतल्या सवयींनी झाकून गेलेला आहेस, अशा प्रकारे, अश्रू येईपर्यंत किंवा रडावं लागलं तरीही, वाग.
समागमेषु कान्तानां चोत्सवेषूदयेषु च । आनन्दं भज सोम्यात्मा वासनाक्रान्तमूढवत्
आपल्या प्रियजनांच्या संगतीत, सणसमारंभात किंवा आनंदाच्या वेळी, ओ सौम्यस्वभावा, जणू आतल्या सवयींनी झाकून गेलेला आहेस, अशा प्रकारे, आनंद अनुभव.
भूतानि मृत्युकार्येषु सङ्ग्रामादिषु निर्दयम् । दहानलस् तृणानीव वासनाक्रान्तमूढवत्
कोणाच्याही मृत्यूच्या वेळी, युद्धात किंवा अशा प्रसंगी, जणू आतल्या सवयींनी झाकून गेलेला आहेस, अशा प्रकारे, अग्नी जसा गवत जाळतो तसा, निःसंवेदना वाग.
क्रमागतेष्व् अखिन्नो ऽर्थं बकवच् चिन्तयार्जय । अर्थोपार्जनकार्येषु वासनाक्रान्तमूढवत्
आपल्या उद्दिष्टाकडे टप्प्याटप्प्याने, बगळ्यासारखा, थकवा न येता प्रयत्न करत जा आणि आवश्यक ते मिळवण्यासाठी मेहनत कर. पण काही मिळवताना मन वाईट सवयींनी आणि अज्ञानाने भरलेल्यासारखं होऊ नकोस.
बलाद् विदलयाशेषान् अरीन् अरिनिसूदन । वातो रिक्तान् इवाम्भोदान् वासनाक्रान्तमूढवत्
हे शत्रूंचा संहार करणारा, सर्व शत्रूंना जोराने नष्ट कर, जसं वारा रिकाम्या ढगांना उडवून लावतो. पण हे करताना मन वाईट सवयींनी आणि अज्ञानाने भरलेल्यासारखं होऊ नकोस.
जनेषु करुणार्हेषु दीनेषु करुणां कुरु । आत्माराममना मौनी वासनाक्रान्तमूढवत्
लोकांमध्ये जे दयेला पात्र आहेत आणि जे दुःखी आहेत, त्यांच्यावर दया कर. पण मनाने आतून समाधानी आणि शांत राहा, वाईट सवयींनी आणि अज्ञानाने भरलेल्यासारखं होऊ नकोस.
मुदितो भव हर्षेषु दुẖखेषु भव दुẖखितः । करुणां कुरु दीनेषु वीरेषु भव वीर्यवान्
आनंद मिळाल्यावर आनंदी हो, दुःखात दुःखी हो. जे दुःखी आहेत त्यांच्यावर दया कर, आणि शूरांमध्ये स्वतः शूर राहा.
अन्तर्मुखस् सदानन्दस् स्वात्मारामतयान्वितः । यत् करोषि शमोदारस् तत्र कर्तासि नानघ
जो नेहमी अंतर्मुख असतो, आपल्या आत्म्यात रमतो आणि सदैव आनंदी असतो, तो जे काही शांत आणि उदार मनाने करतो, त्यात खरा कर्ता तोच असतो, हे पापरहित.
आत्मभावनया साधो नित्यम् अन्तर्मुखस्थितेः । वज्रधारापि ते राम पतिता याति कुण्ठताम्
हे सज्जना, नेहमी आत्मचिंतन करून अंतर्मुख राहिल्यामुळे, अगदी वज्राचा वर्षाव जरी तुझ्यावर झाला तरी, तो राम, तोही परिणामकारक राहत नाही.
सङ्कल्पकलनोन्मुक्ते स्वसंविन्मात्रकोटरे । यस् तिष्ठत्य् आत्मनि स्वैरम् आत्मारामो महेश्वरः
जो मनाच्या कल्पना आणि विचारांपासून मुक्त होऊन, आपल्या स्वतःच्या चैतन्याच्या गुहेत मोकळेपणाने वास करतो, स्वतःमध्ये रमतो, तोच खरा महेश्वर आहे.
न तं भिन्दन्ति शस्त्राणि न दहन्ति हुताशनाः । न क्लेदयन्ति वारीणि शोषयन्ति न मारुताः
त्याला शस्त्र भेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी ओल करू शकत नाही आणि वारा सुकवूही शकत नाही.