चिद्व्योमानन्त एवास्मि नेयत्तास्ति ममात्मनः । इत्य् एवं परमं वस्तु वस्तुतस् स्तुत्यम् अस्तु ते
मी खरंच चैतन्याच्या आकाशासारखा अनंत आहे; माझ्या आत्म्याला कोणतीही मर्यादा नाही. म्हणून, खरी स्तुतीस पात्र असलेली ही परम वस्तु, तुझ्या कडून नेहमीच गौरवली जावी.
एवंनिश्चयवान् राम त्वम् एवासि निरञ्जनः । ध्याता ध्येयं तथा ध्यानं सत्यं वापि न किञ्चन
अशा ठाम समजुतीने, हे राम, तू खरंच निष्कलंक आहेस; इथे ध्यान करणारा, ध्यानाचा विषय, किंवा ध्यान स्वतः, असं काहीच उरत नाही, आणि या व्यतिरिक्त दुसरं काहीही सत्य राहत नाही.
द्रष्टा दृश्यं दर्शनं च चित एता विभूतयः । अतस् तत् संविदो नान्यद् अध्येयं ध्येयम् अस्ति वा
पाहणारा, जे दिसतं आणि पाहण्याची क्रिया—हे सगळं चैतन्याच्या शक्तीच आहेत; म्हणून त्या जागृतीशिवाय दुसरं काहीच जाणण्यास किंवा ध्यान करण्यास उरत नाही.
उद्यति प्रतिपच्चन्द्रे वहति प्रलयानिले । आत्मतत्त्वं समं सोम्यं न क्षुभ्यति न शाम्यति
जसा वाढता किंवा कमी होणारा चंद्र उगवतो आणि संहाराचा वारा वाहतो, तसंच आत्म्याचं खरं स्वरूप कायम शांत आणि सम असतं; ते कधी अस्वस्थ होत नाही, ना कधी पूर्णपणे शांत होतं.
यथा नौयायिनस् स्थाणुतरुशैलादिचोपनम् । यथा शुक्तौ रजतधीस् तथा देहादि चेतसः
जसं बोट चालताना झाडं, डोंगर, इतर स्थिर वस्तू हलतायत असं वाटतं, किंवा शिंपल्यात चांदीचं भास होतं, तसंच मनातून देह वगैरे गोष्टींची कल्पना होते.
यथा देहादि चित्तस्य तथा देहस्य चित्तकम् । तथैव जीवḫ परमे द्वैतम् ऐक्यम् अतẖ कुतः
जसं देह आणि इतर गोष्टी मनातून निर्माण होतात, तसंच मनही देहामुळेच आहे. त्याचप्रमाणे जीव आणि परमात्मा वेगळे नाहीत—मग द्वैत किंवा अद्वैत कसलं?
सर्वम् एवम् इदं शान्तं ब्रह्म बृंहितवेदनम् । न किञ्चिज् जगदाद्य् अस्ति भ्रान्तिर् अन्या न विद्यते
हे सगळं अगदी शांत आहे, हेच ब्रह्माचं व्यापक ज्ञान आहे. जग किंवा त्याचा आरंभ असं काहीच खरं अस्तित्वात नाही—इतर कुठलीही भ्रांती उरलेली नाही.
न विद्यते यथा व्योम्नि वनं स्नेहश् च सैकते । विद्युच् छशाङ्कबिम्बे वा तथा देहादि चेतसि
जसं आकाशात जंगल नसतं, वाळूत ओलावा नसतो, किंवा चंद्राच्या प्रतिबिंबात वीज नसते, तसंच देह वगैरे गोष्टी मनात खरंच अस्तित्वात नसतात.
अविद्यमाने एवास्मिन् मा बिभीहि जगद्भ्रमे । एतद् एव परं सत्यं विद्धि सत्यविदां वर
हे सत्य जाणणाऱ्यांपैकी श्रेष्ठ, या जगाच्या भ्रमाला, जो खरा नाही, घाबरू नकोस. हेच एक खरे सत्य समज.
जगद् अस्ति न मे वेति यासीद् भ्रान्तिस् तवाद्य सा । शान्ता मदुपदेशेन किम् अन्यद् बन्धकारणम्
‘हे जग आहे की नाही’ असा जो तुझा आजपर्यंतचा संभ्रम होता, तो माझ्या सांगण्याने शांत झाला आहे. आता बंधनाचे दुसरे कारण काय उरले?
स्थाल्युदञ्चनकुम्भादि यथा मृण्मात्रकं तथा । चित्तमात्रं जगद् इदं क्षीणं तच् च विचारणात्
जसा भांडे, डाव, घागर हे मातीचेच असतात, तसाच हा सर्व जग म्हणजे मनच आहे. विचार केल्यावर ते नाहीसे होते.
आपत्सु सम्पत्सु भवाभवेषु शान्तैषणाहर्षविषादसंवित् । साम्याद् अहम्भावविदा विमुक्तो यथास्थितं तिष्ठ विलीय वास्स्व
संकटात, समृद्धीत, अस्तित्वात किंवा अनस्तित्वात, इच्छा, आनंद आणि दुःख यांच्याप्रती शांत राहून, समत्वाने ‘मी’पणाचा त्याग करून मुक्त हो. मग जसे आहेस तसेच राहा किंवा स्वतःत विलीन हो.
यथास्थितं वस्त्व् अवगम्य सम्यक् स्थितो ऽसि चेद् वा स्वकुलाम्बरेन्दो । तद् धर्षशोकैषणदूषणादि विमुच्य वाश्रित्य यथेच्छम् आस्स्व
तू जर वस्तूंचं खरं स्वरूप पूर्णपणे समजून घेतलं असेल आणि त्या समजुतीत स्थिर राहिलास, किंवा आपल्या घराण्यात, वस्त्रात किंवा चंद्रात विसावला असलास, तर अभिमान, दुःख आणि इच्छा यांचे डाग सोडून, त्यावर आधार ठेव आणि जशी इच्छा असेल तशी शांतपणे राहा.
बीजाङ्कुराणां पुरुषकर्मणां जन्मकारिणाम् । दैवशब्दार्थयुक्तानां तत्त्वं वद विभो पुनः
हे महाबळवान, बीज, अंकुर, माणसाची कर्मं आणि जन्माची कारणं, ज्यांना 'दैव' या शब्दाचा अर्थ लागू होतो, त्यांचं खरं स्वरूप पुन्हा सांग.
दैवकर्मादिपर्यायं घटादिघटनावधि । संवित्स्पन्दनम् एवेदं लोके पुरुषतां गतम्
दैव, कर्म आणि त्यांचे पर्याय, मडकं वगैरे तयार होईपर्यंत, हे सगळं या जगात ज्या चेतनेच्या लहरींनी माणूसपण धारण केलं आहे, त्याचं स्पंदन आहे.
संवित्स्पन्दाद् ऋते पुंस्त्वं कर्म वा कीदृशं भवेत् । घटावटपटाद्यात्म ह्य् एतेनैव जगत् कृतम्
चेतनेच्या स्पंदनाशिवाय माणूसपण किंवा कोणतंही कर्म कसं असू शकेल? जसं मडकं, मातीचा गोळा, कापड हे स्वतःहून निर्माण होतात, तसंच हे जग याच्यामुळे घडलेलं आहे.
प्रवर्तते जगल्लक्ष्मीस् संवित्स्पन्दात् सवासनात् । निवर्तते हि संसारस् संवित्स्पन्दाद् अवासनात्
जगातील समृद्धी ही चैतन्याच्या हालचालीमुळे आणि मनातील इच्छांमुळे निर्माण होते; आणि जेव्हा चैतन्यातील हालचाल इच्छांशिवाय होते, तेव्हा संसाराचा फेरही थांबतो.
अवासनं हि संवित्तेस् स्पन्दम् अस्पन्दनं विदुः । स स्पन्दो ऽप्य् अप्सु न स्पन्दो येनावर्तादि नोह्यते
चैतन्यात इच्छांचा अभाव असणे म्हणजे हालचाल नसणे असे समजावे; आणि ज्या हालचालीमुळे पाण्यात काही गती दिसत नाही, ती खरी हालचालच नाही.
मनाग् अपि न भेदो ऽस्ति संवित्स्पन्दमयात्मनोः । कल्पनांशाद् ऋते राम सृष्टौ पुरुषकर्मणोः
हे राम, चैतन्याच्या हालचालीने बनलेल्या आत्मा आणि स्वतः आत्मा यांच्यात कल्पनेखेरीज किंवा सृष्टीच्या आणि माणसाच्या कृतीखेरीज किंचितही फरक नाही.
जलवीच्योर् यथा द्वित्वं सङ्कल्पोत्थं न वास्तवम् । तथेह चित्परिस्पन्दरूपयोर् जन्तुकर्मणोः
पाण्याला आणि त्याच्या लाटांना जशी द्वैता केवळ कल्पनेतून वाटते, प्रत्यक्षात नसते, तसेच चैतन्याच्या हालचालीच्या रूपांना आणि जीवांच्या कृतींनाही येथे खरेपणाचे स्वरूप नाही.
कर्मैव पुरुषो राम पुरुषस्यैव कर्मता । एते ह्य् अभिन्ने विद्धि त्वं यथा तुहिनशीतते
हे राम, कृती म्हणजेच मनुष्य आहे आणि मनुष्य म्हणजेच कृती आहे. हे दोन्ही वेगळे नाहीत, जसे बर्फ आणि गारवा वेगळे नसतात.
हिमं यत् तद् यथा शैत्यं यच् छैत्यं तद् यथा हिमम् । यत् कर्मासौ तथा जन्तुर् यो जन्तुẖ कर्म तत् तथा
जसे बर्फ म्हणजे गारवा आणि गारवा म्हणजे बर्फ, तसेच कृती म्हणजेच जीव आणि जीव म्हणजेच कृती आहे.
संवित्स्पन्दरसस्यैते दैवकर्मनरादयः । पर्यायशब्दा न पुनḫ पृथक् कर्मादयस् स्थिताः
दैव, कृती आणि मनुष्य हे सगळे केवळ चेतनेच्या लहरीचे वेगवेगळे नाव आहेत; प्रत्यक्षात हे वेगळे काही नाहीत.
स्पन्दात् संविज् जगद्बीजम् अस्पन्दाद् यात्य् अबीजताम् । अङ्कुरश् च तद् एवान्तस्स्थितत्वाद् अङ्कुरश्रियः
चेतनेच्या लहरीतून जगाचा बीज निर्माण होते; आणि ती लहर नसेल तर बीजही राहत नाही. अंकुर देखील त्याचाच भाग आहे आणि अंकुराची शोभा त्याच्यातच आहे.
चित्त्वं च क्वचिद् अस्पन्दं क्वचित् स्पन्दि स्वभावतः । अनन्तम् एकार्णववद् अदिक्कालक्रमं स्थितम्
मन कधी शांत असतं, तर कधी त्याच्या स्वभावानं हलतं; ते अनंत आहे, एकाच महासागरासारखं, आणि त्याला दिशा, काळ किंवा क्रम लागत नाही.
संवित्स्पन्दो वासनावान् इह बीजम् अकारणम् । भूत्वा कारणताम् एति देहादेर् अङ्कुरावलेः
ज्या चेतनेचा स्पंदन आहे, त्यात वासनांचा अंश असतो, हेच इथे कारण नसलेलं बीज आहे; तेच पुढे कारण बनून देह वगैरेच्या अंकुरांची मालिका निर्माण करतं.
तृणवल्लीलतागुल्मबीजाङ्कुरगतेर् अपि । बीजं संवित्स्पन्द एव तस्य बीजं न विद्यते
गवत, वेल, झुडूप यांच्या बीज-अंकुराच्या प्रवासातही, खऱ्या अर्थानं बीज म्हणजे चेतनेचं स्पंदनच आहे; त्याला दुसरं कुठलंही बीज नाही.
न बीजाङ्कुरयोर् भेदो विद्यते ऽग्न्यौष्ण्ययोर् इव । बीजम् एवाङ्कुरं विद्धि विद्धि कर्मैव मानवम्
बीज आणि अंकुर यांच्यात काही वेगळेपण नाही, जसं अग्नी आणि उष्णता यांच्यात नाही; बीजच अंकुर आहे असं समज, आणि कृतीच माणूस आहे असंही समज.
संवित् स्फुरन्ती भूकोशे करोति स्थावराङ्कुरम् । स्थूलान् सूक्ष्मान् मृदून् क्रूरान् पयो बुद्बुदकान् इव
जाणीव पृथ्वीच्या पोटात चमकत असते आणि तिथून ती स्थिर अशी अंकुरे निर्माण करते — काही जाड, काही सूक्ष्म, काही मऊ, काही कठीण — अगदी पाण्यातल्या फुग्यांसारखी.
विदा विना धराकोशाद् अत्यन्तपरिपेलवात् । अङ्कुरान् वज्रसारांश् च क उल्लासयितुं क्षमः
पृथ्वीच्या पोटाशिवाय, तिच्या अत्यंत नाजूकपणामुळे, कोणाला अशा अंकुरांना — मग ते कोमल असोत किंवा कठीण असोत — उगवायला सामर्थ्य आहे?