ममेत्य् उक्तवतो मङ्किर् विनिपत्य स पादयोः । उवाचानन्दपूर्णाक्षम् इदं मार्गे वहन् वचः
‘माझं’ असं म्हणून मङ्की त्यांच्या पायांवर पडला, आणि आनंदाने डोळे भरून, त्या वाटेवर त्याने असं म्हटलं—
भगवन् भूरिशो भ्रान्ता दिशो दश दशावता । मया न तु पुनस् साधुर् लब्धस् संशयनाशकृत्
भगवंत, मी खूप वेळा दहा दिशांतून भटकत गेलो, पण कधीच असा साधू सापडला नाही जो माझ्या शंका दूर करू शकेल.
समस्तदेहवाराणां सारस्याद्य फलं मया । प्राप्तं यद् अस्मि त्वत्पादपद्मे भ्रमरतां गतः
सर्व जन्मांचं खरं फळ आज मला मिळालं, कारण मी तुमच्या कमळासारख्या पायांवर मधमाशीप्रमाणे एकरूप झालो आहे.
खिन्नो ऽस्मि भगवन् पश्यन् दशास् संसारदोषदाः । पुनर् जातं पुनर् नष्टं सुखदुẖखभ्रमस् सदा
भगवंत, मी फार थकलो आहे—या संसाराच्या दोषांनी भरलेल्या अनेक अवस्था पाहून. पुन्हा पुन्हा जन्म घेणं, पुन्हा पुन्हा हरवणं, सुखदुःखाच्या गोंधळात नेहमीच अडकून राहणं—या सगळ्याने मी कंटाळलो आहे.
अवश्यम्भाविपर्यन्तदुẖखत्वात् सकलान्य् अपि । सुखान्य् एवातिदुẖखानि वरं दुẖखान्य् अतो मुने
हे मुनी, सगळ्या सुखांचा शेवट दुःखातच होतो, म्हणून मोठमोठी सुखेसुद्धा मोठ्या दुःखासारखीच आहेत. त्यामुळे दुःखच जास्त बरे.
दृढदुẖखवद् अन्तत्वाद् दुẖखयन्ति सुखानि माम् । तथा नाम यथा दुẖखम् एव मे सुखतां गतम्
सुखं नेहमी संपतं, म्हणून ते मला दुःखासारखंच त्रास देतं. म्हणूनच माझ्यासाठी दुःखच आता सुखासारखं झालं आहे.
वयो दशनलोमाङ्गैस् सह जर्जरतां गतम् । उच्चैḫपदे पातपरा बुद्धिर् नाध्यवसायिनी
माझं वय, दात, केस आणि अंग सगळं थकलं आहे. माझं मन उंचावरून खाली पडावं तसं अस्थिर झालं आहे, त्यामुळे मी काही ठाम ठरवू शकत नाही.
प्रसुवानं कुसङ्कल्पान् गहनं न प्रकाशते । मनḫ पिप्पलपद्मूलैर् इव कुग्रामकोटरम्
माझ्या मनात वाईट विचार सतत येतात, त्यामुळे ते उजळत नाही. ते जणू पिंपळ आणि कमळाच्या मुळांनी भरलेल्या अंधाऱ्या गावाच्या गुहेसारखं आहे.
वासनागर्धवृद्ध्यैति श्वश् श्वḫ पापीयसीं स्थितिम् । कण्टकद्रुमवल्लीव करालकुटिला मतिः
वासनांची वाढ जसजशी होते, तसतशी मनाची अवस्था दिवसागणिक अधिकच खालावते; मन काटेरी झाडावर वळणावळणाने वाढणाऱ्या वेलीसारखे, कठीण आणि वाकडे होते.
आयुर् आयासशालिन्या यामिन्येव तमोऽन्धया । अक्षीवानागतालोकं क्षीणं सन्ततचिन्तया
हे आयुष्य सतत कष्टांनी भरलेले असते, जणू काळोख्या रात्रीसारखे; डोळ्यांना पुढे येणारे उजेड दिसत नाही, आणि अखंड काळजीमुळे ते अगदी थकून गेलेले असते.
न कञ्चिद् रसम् आदत्ते नष्टैवापि न नश्यति । न पुष्पिता न फलिता तृष्णा शुष्कलतेव नः
तृष्णा कोरड्या वेलीसारखी आहे; ती कुठलाही रस घेत नाही, आणि हरवली तरीही संपत नाही. ती फुलत नाही, फळत नाही, आपल्याला काहीच मिळवत नाही.
कर्म मर्मणि निर्मग्नं वासनाख्यम् अशर्मणे । जीवितं जन्मने जीर्णं नैवोत्तीर्णो भवार्णवः
कर्माच्या गाभ्यात बुडालेलं, वासना नावाचं हे जीवन सुख देत नाही; जन्मामागून जन्म घेऊन ते थकून जातं, पण तरीही संसाराच्या समुद्रातून बाहेर पडता येत नाही.
दिनानुदिनम् उच्छूना भोगाशा भयदायिनी । पूर्णापूर्णात्मनि क्षीणा श्वभ्रकण्टकवृक्षवत्
रोजच्या रोज भोगाची आशा, जी भीती देणारी आहे, कधी पूर्ण तर कधी रिकाम्या मनात झाडाच्या काटेरी बुंध्यासारखी हळूहळू कमी होत जाते.
चिन्ताज्वरविकारिण्या लक्ष्म्याẖ खलु महापदः । सम्पन् नाम कृतं सापि विप्रलम्भेन जृम्भते
चिंतेच्या तापाने त्रस्त झालेलं धन हे खरंतर मोठं दुर्दैवच आहे; समृद्धी असं नाव दिलं तरी, ती नेहमीच अपूर्णतेनेच वाढते.
अन्तस्स्फुरितरत्नेहं भासुरं चान्धकोटरम् । कल्लोलकलिलं शून्यं चेतश् शुष्काब्धिदुर्भगम्
माझ्या मनात जरी अंतरंग रत्नं असली, तरी ते तेजस्वी असूनही काळोख्या गुहेसारखं आहे; लाटांनी अस्वस्थ झालेलं, ते रिकामं आणि वाळलेल्या समुद्रासारखं ओलांडायला कठीण आहे.
माम् इन्द्रियार्थैकपरं न स्पृशन्ति विवेकिनः । सकण्टकम् अमेध्यस्थं श्लेष्मातकम् इव द्रुमम्
इंद्रियांच्या विषयांमध्येच गुंतलेल्यांना जे आकर्षक वाटतात, ते विवेकी माणसांना स्पर्शही करत नाहीत; जणू काटेरी, घाणीत उगवलेल्या चिकट झाडासारखे ते टाळले जातात.
असद् एव महारम्भं वल्गदर्जुनवातवत् । मनो रमणम् अप्राप्तं शून्यं दुẖखाय वल्गति
जसा मोठा वारा उडतो आणि धूळ उडवतो, पण त्याला काहीच मिळत नाही, तसंच मनाला आनंद मिळत नाही, तेव्हा ते रिकाम्या जागेत उगाचच धावते आणि शेवटी दुःखच मिळते.
शास्त्रसज्जनसम्पर्कचन्द्रतारकधारिणी । अहम्भावोल्लसद्यक्षा क्षीणा नाज्ञानयामिनी
शास्त्रांचा आणि सज्जनांच्या संगाचा चंद्र-तारा मिरवणारा अहंकाराचा तेजस्वी यक्ष आता मावळला आहे; अज्ञानाची रात्र संपली आहे.
अज्ञानध्वान्तमत्तेभसिंहẖ कर्मतृणानलः । उदितो न विवेकार्को वासनारजनीक्षयः
अज्ञानाच्या अंधाराचा, मद्यधुंद हत्ती-सिंहाचा आणि कर्माच्या गवताला जाळणाऱ्या अग्नीचा नाश करणारा विवेकाचा सूर्य अजून उगवलेला नाही; वासनांचा रंग अजून गेला नाही.
अवस्तु वस्तुवद् बुद्धं मत्तश् चित्तमतङ्गजः । इन्द्रियाणि निकृन्तन्ति न जाने किं भविष्यति
मदातूर मनाचा हत्ती, खरे आणि खोटे यात गोंधळून, जागृत बुद्धीवर हल्ला करतो; इंद्रिये त्याला छाटतात, आणि याचा पुढे काय होईल हे मला माहीत नाही.
शास्त्रदृष्टिर् अपि प्राज्ञैर् आश्रिता तरणाय या । साप्य् अदृष्टिर् इवान्ध्याय वासनावेशकारिणी
शास्त्राचा आधार घेऊन ज्ञानी लोक जेव्हा संसारसागर पार करण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा वासनांच्या जोरावर तीच शास्त्रदृष्टी देखील अंधारासारखी अपयशी ठरते.
तद् एवम् अतिसम्मोहे यत् कार्यम् इह दारुणे । उदर्कश्रेयसे तात तन् मे कथय पृच्छते
म्हणून, या भयंकर भ्रमाच्या अवस्थेत चांगला परिणाम मिळवण्यासाठी काय करावे? बाबा, मी तुला विचारतो आहे, मला ते सांग.
शाम्यन्ति मोहमिहिकाश् शरदीव साधौ प्राप्ते भवन्ति विमलाश् च तथाखिलाशाः । सत्येति वाग् भवतु साधुजनोपगीता मद्बोधनेन भवता भवशान्तिदेन
जसा शरद ऋतूत आकाशातील धुके नाहीसे होते, तसा मोहाचा पडदा संताच्या येण्याने नाहीसा होतो आणि सर्व इच्छा शुद्ध होतात. सज्जनांनी ज्याचे गुणगान केले आहे, अशी तुझी वाणी सत्य ठरो; कारण तुझ्या ज्ञानामुळे लोकांना जन्ममरणाच्या दुःखातून शांती मिळते.
संवेदनं भावनं च वासना कलनेति च । अनर्थायेह शब्दार्थो विगतार्थो विजृम्भते
इथे 'अनुभूती', 'चिंतन' आणि 'वाटचाल' असे शब्द निरर्थकपणे वापरले जातात; कारण त्यांचा खरा अर्थ आता उरलेला नाही.
वेदनं भावनं विद्धि सर्वदोषसमाश्रयम् । अस्मिन्न् एवापदस् सन्ति लता मधुरसे यथा
जाणून ठेव, वेदना आणि कल्पना या सर्व दोषांचं मूळ आहेत; जसं गोड वेलीतही कधी कधी अपाय निर्माण होतो, तसं या वेदना-कल्पनांमध्येही संकटं येतात.
संसारमार्गे गहने वासनावेशवाहिनः । उपयाति विचित्रोच्चैर् वृत्तवृत्तान्तसन्ततिः
या जगाच्या गहन वाटेवर, वासनांच्या ओढीमुळे, विविध घडामोडींची मालिका कधी उंचावते, कधी खाली येते, आणि सतत पुढे सरकत राहते.
विवेकिनो वासनया सह संसारसम्भ्रमः । क्षीयते माधवस्यान्ते शनैर् वनम् इवारसम्
ज्याच्याकडे विवेक आहे, त्याच्यासाठी वासना आणि संसाराचा गोंधळ हळूहळू कमी होत जातो, जसं वसंताच्या शेवटी वणव्यात गोडवा राहत नाही.
अस्यास् संसृतिसल्लक्या वासनोत्सेधकारिणी । कदल्या घनजालिन्या रसलेखेव माधवी
ही संसाराची वेल, वासनांचा नाश करणारी गोष्ट, केळीच्या दाट घडात उरलेल्या रसाच्या ओळीप्रमाणे, माधवी वेलीप्रमाणे असते.
संसाराब्धितयोदेति वासनात्मा रसश् चितौ । यथा वनतयान्तस्स्थो मधुमासरसẖ क्षितौ
संसाराच्या अथांग सागरात वासनांचा रस चेतनेत उमटतो, जसा वसंत ऋतूचा मधुर रस जंगलाच्या आतल्या भागात असतो.
चिन्मात्राद् अमलाच् छून्याद् ऋते किञ्चिन् न विद्यते । नान्यत् क्वचिद् अपर्यन्ते खे शून्यत्वेतरद् यथा
शुद्ध, निर्मळ चेतना आणि रिकामेपण यांशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही; अनंत आकाशात, जशी पूर्ण पोकळी असते, तशीच दुसरी कोणतीही गोष्ट कुठेही नाही.