भगवन् को ऽसि पूर्णात्मा महात्मा कथम् आत्मवान् । पश्यन्न् अनाकुलो लोकं ग्रामयात्राम् इवाध्वगः
भगवंत, तुम्ही कोण आहात? पूर्ण आत्मा, महान आत्मा, स्वतःवर पूर्ण ताबा असलेले, जगाकडे शांतपणे पाहणारे — जणू एखादा प्रवासी गावातील मिरवणूक पाहतो तसं.
किं त्वया पीतम् अमृतं किं त्वं सम्राड् विराड् अथ । सर्वार्थरिक्तो ऽपि चिरं सुपूर्ण इव राजसे
तुम्ही अमृत पिलात का? की तुम्ही सर्वांचा राजा, सम्राट आहात? काहीही मालकी नसतानाही, तुम्ही फार काळापासून पूर्ण समाधानी आणि आनंदी राहता, असं वाटतं.
शून्यो ऽसि परिपूर्णो ऽसि घूर्णसीव स्थिरो ऽसि च । न सर्वम् असि सर्वं च न किञ्चित् किञ्चिद् एव वा
तुम्ही रिकामे आहात, पण पूर्णही आहात; तुम्ही हलता, पण स्थिरही आहात. तुम्ही सर्व काही नाही, पण सर्व काहीही आहात; काहीच नाही, पण काहीतरी आहात.
उपशान्तं च कान्तं च दीप्तम् अप्रतिघाति च । निभृतं चोर्जितं चेदं रूपं किम् इति ते मुने
मुनी, तुमचं रूप इतकं शांत, सुंदर, तेजस्वी आणि कुठेही अडथळा न येणारं, एकीकडे शांत पण दुसरीकडे सामर्थ्यवान — असं का आहे?
भूसंस्थो ऽपि समस्तानां लोकानाम् उपरीव खे । संस्थितो ऽसि निरास्थो ऽसि घनास्थो ऽसि च लक्ष्यसे
तू जरी पृथ्वीवर स्थिर आहेस, तरी सर्व लोकांपेक्षा वर आकाशात दिसतोस; तू स्थिर आहेस, कोणत्याही गोष्टीला बांधलेला नाहीस, घट्ट आहेस आणि सर्वांना दिसतोस.
प्रसृतं च पदार्थेषु न पदार्थात्म चास्ति च । तवेन्दोर् इव शुद्धस्य मनो ऽमृतमयं स्थितम्
तुझं अस्तित्व सर्व वस्तूंमध्ये पसरलेलं असलं तरी, तू त्या वस्तूंच्या मूळ स्वरूपात नाहीस; तुझं मन चंद्रासारखं निर्मळ आणि अमृतमय आहे.
कलावान् अकलङ्को ऽन्तश्शीतलो भासुरस् समः । रसायनपरापूर्णḫ पूर्णेन्दुर् इव राजसे
तुझ्यात कलाही आहे, डाग नाही, आतून शांत आहेस, तेजस्वी आहेस, सर्वांसाठी सारखा आहेस; सर्वोच्च अमृतानं पूर्ण झालेला, तू पूर्ण चंद्रासारखा चमकतोस.
त्वदिच्छायत्तसदसद्भावं पश्यामि ते चिति । संसारमण्डलम् इदं स्थितं फलम् इवाङ्कुरे
तुझ्या इच्छेवर या जगातल्या सर्व गोष्टींचं अस्तित्व आणि नास्तित्व अवलंबून आहे, हे चैतन्य; हा संसाराचा गोळा अंकुरावरच्या फळासारखा तुझ्या इच्छेवर उभा आहे.
अहं तावद् अयं विप्रश् शाण्डिल्यकुलसम्भवः । मङ्किर् नाम महाभाग तीर्थयात्राप्रसङ्गतः
मी या शांडिल्य कुळात जन्मलेला ब्राह्मण आहे, माझं नाव मंकीर आहे, आणि मी तीर्थयात्रेला निघालो आहे, हे महाभाग.
गत्वा सुदूरम् अध्वानं दृष्ट्वा तीर्थानि सम्प्रति । चिरकालेन सदनम् आत्मीयं गन्तुम् उद्यतः
मी खूप दूर प्रवास केला, अनेक तीर्थस्थळं पाहिली, आणि आता खूप दिवसांनी माझ्या घरी परत जाण्याचा विचार करतो आहे.
न च मे गन्तुम् उद्योगो विरक्तमनसो गृहम् । दृष्ट्वा तडित्प्रकाशानि भूतानि भुवनोदरे
पण माझं मन आता घराकडे वळत नाही, कारण या जगाच्या पोटात वीजेसारखी चमकणारी जीवसृष्टी मी पाहिली आणि माझं मन तटस्थ झालं आहे.
भगवन् मह्यम् आत्मानं कथयेहानुकम्पया । गम्भीराणि प्रसन्नानि साधुचेतस्सरांसि हि
भगवंत, कृपेनं मला आत्म्याबद्दल सांगावं, कारण सज्जनांच्या मनाचा प्रवाह खोल आणि निर्मळ असतो.
दर्शनाद् एव मित्रत्वं कुर्वतां महतां पुरः । कमलानीव भूतानि विकसन्त्य् आश्वसन्ति च
महान लोकांच्या केवळ दर्शनानेच, मैत्री जपणाऱ्यांची मनं उमलतात आणि त्यांना दिलासा मिळतो, जणू काही कमळांची फुलं उघडल्यासारखी.
ममेमं च मनोमोहं संसारभ्रमसम्भवम् । मन्ये हातुं समर्थस् त्वं सत्त्वबोधानुकम्पनैः
माझ्या मनातील हा मोह, जो संसाराच्या गोंधळातून निर्माण झाला आहे, तो दूर करण्याची क्षमता तुझ्यात आहे, कारण तुझ्या करुणा आणि जागृतीमुळे.
वसिष्ठो ऽस्मि महाबुद्धे मुनिर् अस्मि नभोगृहः । केनाप्य् अर्थेन राजर्षेर् इमं मार्गम् उपस्थितः
मी वसिष्ठ आहे, हे महाज्ञानी, आकाशात निवास करणारा एक ऋषी; कोणत्या तरी कारणाने या राजर्षीच्या मार्गावर मी आलो आहे.
मा गा विषादं पन्थानम् आगतो ऽसि मनीषिणाम् । प्रायḫ प्राप्तो ऽसि संसारसागरस्यापरं तटम्
निराशेच्या वाटेवर जाऊ नकोस; तू ज्ञानी लोकांच्या मार्गावर आला आहेस. खरंतर, तू संसाराच्या समुद्राच्या पलीकडील काठाजवळ पोहोचला आहेस.
वैराग्यविभवोदारा मतिर् उक्तिर् अपीदृशी । आकृतिश् शान्तरूपा च न भवत्य् अमहात्मनः
वैराग्याची श्रीमंती, उन्नत विचार, शांत वाणी आणि प्रसन्न रूप अशा गुणांनी युक्त असलेली स्थिती, सामान्य मनाच्या माणसात निर्माण होत नाही.
मणिर् मधुरकाषेण यथैति विमलात्मताम् । तथा कषायपाकेन चित्तम् एति विवेकिताम्
जसा एखादा रत्न मऊ घासण्याने निर्मळ होतं, तसंच अंतःकरण शुद्धीच्या प्रक्रियेतून मनाला विवेक प्राप्त होतो.
किं ज्ञातुम् इच्छसि कथं संसारं हातुम् इच्छसि । उपदिष्टम् अहं मन्ये सम्पादयसि कर्मभिः
तुला काय जाणून घ्यायचं आहे? संसार सोडायचा आहे का? मी असं मानतो की, शिकवलेलं तू कृतीने नक्की साध्य करशील.
विमलवासन उन्नतमानसḫ परिविविक्तमतिर् जनचेतसाम् । पदम् अशोकम् अलं खलु युज्यसे जगति नेतुम् इतीदम् इहोच्यते
शुद्ध वासना, उन्नत मन आणि लोकांच्या विचारांपासून निवृत्त असा तुझा मनोभाव असल्यामुळे, या जगाला दुःखरहित अवस्थेकडे नेण्यास तू नक्कीच योग्य आहेस, असं इथे सांगितलं आहे.
ममेत्य् उक्तवतो मङ्किर् विनिपत्य स पादयोः । उवाचानन्दपूर्णाक्षम् इदं मार्गे वहन् वचः
‘माझं’ असं म्हणून मङ्की त्यांच्या पायांवर पडला, आणि आनंदाने डोळे भरून, त्या वाटेवर त्याने असं म्हटलं—
भगवन् भूरिशो भ्रान्ता दिशो दश दशावता । मया न तु पुनस् साधुर् लब्धस् संशयनाशकृत्
भगवंत, मी खूप वेळा दहा दिशांतून भटकत गेलो, पण कधीच असा साधू सापडला नाही जो माझ्या शंका दूर करू शकेल.
समस्तदेहवाराणां सारस्याद्य फलं मया । प्राप्तं यद् अस्मि त्वत्पादपद्मे भ्रमरतां गतः
सर्व जन्मांचं खरं फळ आज मला मिळालं, कारण मी तुमच्या कमळासारख्या पायांवर मधमाशीप्रमाणे एकरूप झालो आहे.
खिन्नो ऽस्मि भगवन् पश्यन् दशास् संसारदोषदाः । पुनर् जातं पुनर् नष्टं सुखदुẖखभ्रमस् सदा
भगवंत, मी फार थकलो आहे—या संसाराच्या दोषांनी भरलेल्या अनेक अवस्था पाहून. पुन्हा पुन्हा जन्म घेणं, पुन्हा पुन्हा हरवणं, सुखदुःखाच्या गोंधळात नेहमीच अडकून राहणं—या सगळ्याने मी कंटाळलो आहे.
अवश्यम्भाविपर्यन्तदुẖखत्वात् सकलान्य् अपि । सुखान्य् एवातिदुẖखानि वरं दुẖखान्य् अतो मुने
हे मुनी, सगळ्या सुखांचा शेवट दुःखातच होतो, म्हणून मोठमोठी सुखेसुद्धा मोठ्या दुःखासारखीच आहेत. त्यामुळे दुःखच जास्त बरे.
दृढदुẖखवद् अन्तत्वाद् दुẖखयन्ति सुखानि माम् । तथा नाम यथा दुẖखम् एव मे सुखतां गतम्
सुखं नेहमी संपतं, म्हणून ते मला दुःखासारखंच त्रास देतं. म्हणूनच माझ्यासाठी दुःखच आता सुखासारखं झालं आहे.
वयो दशनलोमाङ्गैस् सह जर्जरतां गतम् । उच्चैḫपदे पातपरा बुद्धिर् नाध्यवसायिनी
माझं वय, दात, केस आणि अंग सगळं थकलं आहे. माझं मन उंचावरून खाली पडावं तसं अस्थिर झालं आहे, त्यामुळे मी काही ठाम ठरवू शकत नाही.
प्रसुवानं कुसङ्कल्पान् गहनं न प्रकाशते । मनḫ पिप्पलपद्मूलैर् इव कुग्रामकोटरम्
माझ्या मनात वाईट विचार सतत येतात, त्यामुळे ते उजळत नाही. ते जणू पिंपळ आणि कमळाच्या मुळांनी भरलेल्या अंधाऱ्या गावाच्या गुहेसारखं आहे.
वासनागर्धवृद्ध्यैति श्वश् श्वḫ पापीयसीं स्थितिम् । कण्टकद्रुमवल्लीव करालकुटिला मतिः
वासनांची वाढ जसजशी होते, तसतशी मनाची अवस्था दिवसागणिक अधिकच खालावते; मन काटेरी झाडावर वळणावळणाने वाढणाऱ्या वेलीसारखे, कठीण आणि वाकडे होते.
आयुर् आयासशालिन्या यामिन्येव तमोऽन्धया । अक्षीवानागतालोकं क्षीणं सन्ततचिन्तया
हे आयुष्य सतत कष्टांनी भरलेले असते, जणू काळोख्या रात्रीसारखे; डोळ्यांना पुढे येणारे उजेड दिसत नाही, आणि अखंड काळजीमुळे ते अगदी थकून गेलेले असते.