विहरन् भूतलं गच्छंस् त्वत्पितामहपत्तनम् । प्राप्तो ऽस्मि काम् अप्य् आदीर्घाम् अरण्यानीं महातपाम्
मी पृथ्वीवर फिरत तुझ्या आजोबांच्या शहराकडे जात असताना, एक मोठं, प्राचीन आणि कठोर तपश्चर्येचं जंगल मला सापडलं.
पांसुप्रतर्दगहनां प्रकचत्तप्तसैकताम् । अदृष्टपारपर्यन्तां क्वचिद् ग्रामकलाञ्छिताम्
ते जंगल धुळीच्या गडद लाटांनी भरलेलं होतं, वाळू तापून तळपत होती, त्याला कुठेच शेवट दिसत नव्हता, आणि मधूनमधून एखाद्या लहान गावाचं चिन्ह दिसायचं.
अक्षुब्धखानिलालोकजलभूशान्तिशालिनीम् । ततां शून्यां महारम्भां ब्रह्मसत्ताम् इवामलाम्
तिथे वारा, प्रकाश, पाणी आणि माती सर्वत्र शांतता होती; ते विस्तीर्ण, ओसाड आणि भव्य होतं, अगदी ब्रह्माच्या शुद्ध स्वरूपासारखं.
अविद्याम् इव सम्मोहमृगतृष्णागतभ्रमाम् । जाड्यदाम् आततां शून्यां दिग्दाहमिहिकाकुलाम्
ते जंगल अज्ञानासारखं वाटत होतं—गोंधळ उडवणारं, मृगजळासारख्या भ्रमांनी भरलेलं, जडपणाने व्यापलेलं, रिकामं, सर्व दिशांनी तापलेलं आणि धुक्याने वेढलेलं.
अथ तस्याम् अरण्यान्यां यावत् प्रविहराम्य् अहम् । तावत् पश्यामि पुरतो वदन्तं पथिकं श्रमात्
मग त्या दुसऱ्या जंगलात मी फिरत असताना, समोर एक थकलेला प्रवासी मोठ्याने बोलताना मला दिसला.
अहो नु परिखेदाय प्रौढप्रायातपो रविः । परितापाय पापो ऽयं दुर्जनेनेव सङ्गमः
अरेरे, हा सूर्य आता फारच प्रखर झाला आहे, त्यामुळे फक्त थकवा येतो; त्याची उष्णता म्हणजे जणू काही वाईट माणसांच्या संगतीसारखी यातना आहे.
सङ्गलन्तीव मर्माणि स्फुरतीवाग्निर् आतपे । सङ्कुचत्पल्लवापीडास् ताम्यन्ति वनराजयः
सूर्याच्या तापामुळे जणू काही शरीराच्या आतपर्यंत वेदना पोहोचतात, जणू काही उन्हातच आग भडकते आहे; जंगलातील झाडांची पाने सुकली आहेत आणि साऱ्या वनराईला त्रास होत आहे.
तावत् तद् एतम् अग्रस्थं ग्रामकं प्रविशाम्य् अहम् । श्रमम् अत्रापनीयाशु वहाम्य् अध्वानम् आशुगः
मग मी समोर असलेल्या त्या छोट्या गावात शिरलो, तिथे थोडा दम घेतला आणि लगेचच पुन्हा प्रवास सुरू केला.
इति सञ्चिन्त्य सो ऽग्रस्थं किरातग्रामकं यदा । प्रवेष्टुम् इच्छति तदा मया प्रोक्त इदं वचः
असा विचार करून, तो जेव्हा त्या शिकाऱ्यांच्या ताब्यात असलेल्या गावात जायला निघाला, तेव्हा मी त्याला असे शब्द सांगितले.
अपरिज्ञात नीराग मार्गमित्र शुभाकृते । मरुमार्गमहारण्यपान्थ स्वागतम् अस्तु ते
ओळखीचा नाहीस, आसक्ती नाही, वाटेचा मित्र, चांगले करणारा, वाळवंटातला प्रवासी, तुला स्वागत आहे.
चिरं मनुष्यदेशे ऽस्मिन् निर्जनग्रामधन्वनि । नागराध्वग विश्रान्तिं विश्रान्तो ऽपि न लप्स्यसे
या माणसांच्या देशात, या ओसाड गावात आणि वाळवंटात, तू शहरातून आलेला प्रवासी, कितीही विश्रांती घेतलीस तरी खरी विश्रांती तुला मिळणार नाही.
श्रमो विश्रमणेनैव वर्धते पामरास्पदे । तृड् वै लवणपानेन भूय एवाभिवर्धते
सामान्य लोकांच्या ठिकाणी विश्रांती घेतली, तर थकवा अजून वाढतो; जशी खारट पाणी प्यायलं, तर तहान अजूनच वाढते.
एते ग्रामैकशरणाḫ पल्लवस्पन्दभीरवः । अयथायथसञ्चारा हरिणा इव जन्तवः
हे जीव एकाच गावात आसरा शोधतात, पान हलताना देखील घाबरतात, आणि हरिणांसारखे योग्य-अयोग्य मार्गाने भटकत राहतात.
न स्फुरन्ति विचारेषु न ज्वलन्त्य् अनुभूतिषु । न त्रसन्ति दुराचाराद् अश्मयन्त्रमया इव
हे लोक विचार करताना हलत नाहीत, अनुभव घेताना तेजस्वी होत नाहीत, वाईट वागणुकीमुळे घाबरत नाहीत, जणू काही दगड किंवा यंत्रासारखे आहेत.
कामार्थरागविद्वेषपरिनिष्ठितपौरुषाः । कर्मण्य् आपातमधुरे रमन्ते दग्धबुद्धयः
हे लोक काम, धन, आसक्ति आणि द्वेष यामध्येच स्थिर झाले आहेत; त्यांची बुद्धी जळून गेलेली आहे, आणि सुरुवातीला गोड वाटणाऱ्या कर्मातच रममाण होतात.
आभिजात्योन्नतोदारा शीतला रसशालिनी । नेह विश्वसिति प्रज्ञा मेघमाला मराव् इव
इथे उच्च जन्म, मोठेपणा, शीतलता आणि रस भरपूर आहे; तरीही, जशी वाळवंटातली ढगांची रांग विश्वासार्ह वाटत नाही, तशीच इथे प्रज्ञा विश्वास ठेवत नाही.
वरम् अन्धगुहाहित्वं शिलान्तẖ कीटता वरम् । वरं मरौ पङ्गुमृगो न ग्राम्यजनसङ्गमः
अंधाऱ्या गुहेत राहणं, दगडाच्या आत किडा होणं, किंवा वाळवंटात लंगडा हरण होणं — हे सगळं गावातील लोकांच्या संगतीपेक्षा केव्हाही चांगलं आहे.
निमेषास्वादमधुराẖ क्षणान्तरविरागिणः । मारणैकान्तनिरता ग्राम्या विषकणा इव
गावातील लोकांची संगत क्षणभर गोड वाटते, पण लगेचच ते उदासीन होतात; ते नेहमीच दुसऱ्याचं नुकसान करण्याच्या विचारात असतात, जणू विषबाणांसारखे.
वान्ति भस्मकणाकीर्णा जीर्णास् संशीर्णसद्मसु । तृणपर्णवनव्यग्रा ग्राम्यावकरवायवः
गावातल्या वाऱ्यांमध्ये गवत, पानं आणि जंगलातील कचरा उडत असतो; ते वारे जिथे तिथे राख विखुरलेल्या, मोडकळीस आलेल्या घरांतून वाहतात.
एवम् उक्तेन तेनाहम् इदम् उक्तस् तदानघ । मद्वाक्येन समाश्वस्य स्नातेनेवामृताम्भसा
त्याने असं सांगितल्यावर, हे निष्पापा, मी त्याला उत्तर दिलं; माझ्या शब्दांनी त्याला असा दिलासा मिळाला, जणू तो अमृताच्या पाण्यात स्नान केल्यासारखा ताजातवाना झाला.
भगवन् को ऽसि पूर्णात्मा महात्मा कथम् आत्मवान् । पश्यन्न् अनाकुलो लोकं ग्रामयात्राम् इवाध्वगः
भगवंत, तुम्ही कोण आहात? पूर्ण आत्मा, महान आत्मा, स्वतःवर पूर्ण ताबा असलेले, जगाकडे शांतपणे पाहणारे — जणू एखादा प्रवासी गावातील मिरवणूक पाहतो तसं.
किं त्वया पीतम् अमृतं किं त्वं सम्राड् विराड् अथ । सर्वार्थरिक्तो ऽपि चिरं सुपूर्ण इव राजसे
तुम्ही अमृत पिलात का? की तुम्ही सर्वांचा राजा, सम्राट आहात? काहीही मालकी नसतानाही, तुम्ही फार काळापासून पूर्ण समाधानी आणि आनंदी राहता, असं वाटतं.
शून्यो ऽसि परिपूर्णो ऽसि घूर्णसीव स्थिरो ऽसि च । न सर्वम् असि सर्वं च न किञ्चित् किञ्चिद् एव वा
तुम्ही रिकामे आहात, पण पूर्णही आहात; तुम्ही हलता, पण स्थिरही आहात. तुम्ही सर्व काही नाही, पण सर्व काहीही आहात; काहीच नाही, पण काहीतरी आहात.
उपशान्तं च कान्तं च दीप्तम् अप्रतिघाति च । निभृतं चोर्जितं चेदं रूपं किम् इति ते मुने
मुनी, तुमचं रूप इतकं शांत, सुंदर, तेजस्वी आणि कुठेही अडथळा न येणारं, एकीकडे शांत पण दुसरीकडे सामर्थ्यवान — असं का आहे?
भूसंस्थो ऽपि समस्तानां लोकानाम् उपरीव खे । संस्थितो ऽसि निरास्थो ऽसि घनास्थो ऽसि च लक्ष्यसे
तू जरी पृथ्वीवर स्थिर आहेस, तरी सर्व लोकांपेक्षा वर आकाशात दिसतोस; तू स्थिर आहेस, कोणत्याही गोष्टीला बांधलेला नाहीस, घट्ट आहेस आणि सर्वांना दिसतोस.
प्रसृतं च पदार्थेषु न पदार्थात्म चास्ति च । तवेन्दोर् इव शुद्धस्य मनो ऽमृतमयं स्थितम्
तुझं अस्तित्व सर्व वस्तूंमध्ये पसरलेलं असलं तरी, तू त्या वस्तूंच्या मूळ स्वरूपात नाहीस; तुझं मन चंद्रासारखं निर्मळ आणि अमृतमय आहे.
कलावान् अकलङ्को ऽन्तश्शीतलो भासुरस् समः । रसायनपरापूर्णḫ पूर्णेन्दुर् इव राजसे
तुझ्यात कलाही आहे, डाग नाही, आतून शांत आहेस, तेजस्वी आहेस, सर्वांसाठी सारखा आहेस; सर्वोच्च अमृतानं पूर्ण झालेला, तू पूर्ण चंद्रासारखा चमकतोस.
त्वदिच्छायत्तसदसद्भावं पश्यामि ते चिति । संसारमण्डलम् इदं स्थितं फलम् इवाङ्कुरे
तुझ्या इच्छेवर या जगातल्या सर्व गोष्टींचं अस्तित्व आणि नास्तित्व अवलंबून आहे, हे चैतन्य; हा संसाराचा गोळा अंकुरावरच्या फळासारखा तुझ्या इच्छेवर उभा आहे.
अहं तावद् अयं विप्रश् शाण्डिल्यकुलसम्भवः । मङ्किर् नाम महाभाग तीर्थयात्राप्रसङ्गतः
मी या शांडिल्य कुळात जन्मलेला ब्राह्मण आहे, माझं नाव मंकीर आहे, आणि मी तीर्थयात्रेला निघालो आहे, हे महाभाग.
गत्वा सुदूरम् अध्वानं दृष्ट्वा तीर्थानि सम्प्रति । चिरकालेन सदनम् आत्मीयं गन्तुम् उद्यतः
मी खूप दूर प्रवास केला, अनेक तीर्थस्थळं पाहिली, आणि आता खूप दिवसांनी माझ्या घरी परत जाण्याचा विचार करतो आहे.