यथाभूतार्थसन्दर्शच्छिन्नाहम् इति भावना । दृष्टापि न करोत्य् अन्तर् दग्धं बीजम् इवाङ्कुरम्
'माझं खऱ्या स्वरूपाचं ज्ञान मला नाही' अशी भावना जरी मनात आली, तरी ती मनात काहीच परिणाम घडवत नाही; जसं जळलेलं बी कधीच अंकुरत नाही.
कर्म कुर्वन्न् अकुर्वन् वा वीतरागो निरामयः । निर्मना नित्यनिर्वाणो मुनिर् आत्मनि तिष्ठति
कर्म करत असो वा न करत असो, ज्याच्या मनात आसक्ती नाही, दुःख नाही, मन शांत आहे आणि जो कायम मुक्त आहे, असा ज्ञानी पुरुष नेहमी स्वतःच्या आत्म्यात स्थिर असतो.
चित्तोपशान्तौ संशान्ताश् शान्तये भोगबन्धवः । न त्व् अभावपरिक्षीणाश् चित्तम् एषां किलाकरः
मन शांत झाल्यावर, जे खरे शांत आहेत ते भोगांच्या बंधनातून मुक्त होतात; पण केवळ अभावामुळे त्यांचे मन नाहीसे होत नाही.
अघनẖ केवलालोको बुद्धो जीवḫ परायते । स एवान्यो ऽप्य् अनन्यो ऽन्तरपराह्ण इवातपः
जागृत झालेला जिव pure प्रकाशासारखा असतो, त्याला कोणताही आकार नसतो; जिव वेगळा वाटतो, पण तो वेगळा नसतो, जणू दुपारी आत आणि बाहेर असलेला सूर्यप्रकाश एकच असतो.
एकदेशस्थितात् पुंसो दूरं यातस्य चेतसः । यद् रूपम् अकलं मध्ये तद् रूपं परमात्मनः
एखाद्या माणसाचे मन जिथे आहे तिथून दूर गेले, तेव्हा मध्ये जे निराकार स्वरूप आहे, तेच परमात्म्याचे खरे रूप आहे.
चारु चिद् व्योमकर्पूरं यच् चमत्कुरुते स्वयम् । अनन्तम् अन्तर् अव्यक्तं जगद् इत्य् एव वेत्ति तत्
जेव्हा चैतन्याच्या आकाशात सुंदर कर्पूरासारखे काहीतरी आपोआप चमकते, तेव्हा तेच अंतर्गत अनंत, अव्यक्त स्वरूपाला जग मानते.
गतभवभ्रमभासुरम् अक्षयं शमम् उपेतम् उपेक्षितदीपवत् । स्थितम् अपीह जनं जगदीश्वरा ननु नमन्ति रमन्ति मुदा च खे
ज्याच्या मनात असण्याची भ्रांती संपली आहे, जो अखंड शांततेत स्थिर झाला आहे, आणि भेदभावाच्या दिव्याकडे दुर्लक्ष करतो, असा माणूस इथेच असला तरी, जगाचे स्वामी त्याला नमस्कार करतात, त्याच्या सहवासात आनंद मानतात.
निराशवासनापास्तसमस्तभववासनः । उत्थाय गच्छ प्रकृतेर् अस्या मङ्किर् इवाङ्कतः
सर्व इच्छा आणि संसाराच्या प्रवृत्ती दूर करून, उठ आणि या निसर्गातून बाहेर पड, जसा मंकि आपल्या ठशातून निघून गेला.
मङ्किनामाभवत् पूर्वं ब्राह्मणस् संशितव्रतः । स कथं शृणु निर्वाणम् आप्तवान् मद्विबोधतः
पूर्वी मंकि नावाचा एक ब्राह्मण होता, जो आपल्या व्रतात खंबीर होता. त्याने माझ्या उपदेशामुळे कसा मुक्ती मिळवली, ते ऐक.
अहं कदाचिद् आकाशकोशाद् अवनिम् आगतः । भवत्पितामहार्थेन केनाप्य् उपनिमन्त्रितः
एकदा मी आकाशातून पृथ्वीवर आलो होतो, तुझ्या पूर्वजाच्या कार्यासाठी कोणीतरी मला बोलावले होते.
विहरन् भूतलं गच्छंस् त्वत्पितामहपत्तनम् । प्राप्तो ऽस्मि काम् अप्य् आदीर्घाम् अरण्यानीं महातपाम्
मी पृथ्वीवर फिरत तुझ्या आजोबांच्या शहराकडे जात असताना, एक मोठं, प्राचीन आणि कठोर तपश्चर्येचं जंगल मला सापडलं.
पांसुप्रतर्दगहनां प्रकचत्तप्तसैकताम् । अदृष्टपारपर्यन्तां क्वचिद् ग्रामकलाञ्छिताम्
ते जंगल धुळीच्या गडद लाटांनी भरलेलं होतं, वाळू तापून तळपत होती, त्याला कुठेच शेवट दिसत नव्हता, आणि मधूनमधून एखाद्या लहान गावाचं चिन्ह दिसायचं.
अक्षुब्धखानिलालोकजलभूशान्तिशालिनीम् । ततां शून्यां महारम्भां ब्रह्मसत्ताम् इवामलाम्
तिथे वारा, प्रकाश, पाणी आणि माती सर्वत्र शांतता होती; ते विस्तीर्ण, ओसाड आणि भव्य होतं, अगदी ब्रह्माच्या शुद्ध स्वरूपासारखं.
अविद्याम् इव सम्मोहमृगतृष्णागतभ्रमाम् । जाड्यदाम् आततां शून्यां दिग्दाहमिहिकाकुलाम्
ते जंगल अज्ञानासारखं वाटत होतं—गोंधळ उडवणारं, मृगजळासारख्या भ्रमांनी भरलेलं, जडपणाने व्यापलेलं, रिकामं, सर्व दिशांनी तापलेलं आणि धुक्याने वेढलेलं.
अथ तस्याम् अरण्यान्यां यावत् प्रविहराम्य् अहम् । तावत् पश्यामि पुरतो वदन्तं पथिकं श्रमात्
मग त्या दुसऱ्या जंगलात मी फिरत असताना, समोर एक थकलेला प्रवासी मोठ्याने बोलताना मला दिसला.
अहो नु परिखेदाय प्रौढप्रायातपो रविः । परितापाय पापो ऽयं दुर्जनेनेव सङ्गमः
अरेरे, हा सूर्य आता फारच प्रखर झाला आहे, त्यामुळे फक्त थकवा येतो; त्याची उष्णता म्हणजे जणू काही वाईट माणसांच्या संगतीसारखी यातना आहे.
सङ्गलन्तीव मर्माणि स्फुरतीवाग्निर् आतपे । सङ्कुचत्पल्लवापीडास् ताम्यन्ति वनराजयः
सूर्याच्या तापामुळे जणू काही शरीराच्या आतपर्यंत वेदना पोहोचतात, जणू काही उन्हातच आग भडकते आहे; जंगलातील झाडांची पाने सुकली आहेत आणि साऱ्या वनराईला त्रास होत आहे.
तावत् तद् एतम् अग्रस्थं ग्रामकं प्रविशाम्य् अहम् । श्रमम् अत्रापनीयाशु वहाम्य् अध्वानम् आशुगः
मग मी समोर असलेल्या त्या छोट्या गावात शिरलो, तिथे थोडा दम घेतला आणि लगेचच पुन्हा प्रवास सुरू केला.
इति सञ्चिन्त्य सो ऽग्रस्थं किरातग्रामकं यदा । प्रवेष्टुम् इच्छति तदा मया प्रोक्त इदं वचः
असा विचार करून, तो जेव्हा त्या शिकाऱ्यांच्या ताब्यात असलेल्या गावात जायला निघाला, तेव्हा मी त्याला असे शब्द सांगितले.
अपरिज्ञात नीराग मार्गमित्र शुभाकृते । मरुमार्गमहारण्यपान्थ स्वागतम् अस्तु ते
ओळखीचा नाहीस, आसक्ती नाही, वाटेचा मित्र, चांगले करणारा, वाळवंटातला प्रवासी, तुला स्वागत आहे.
चिरं मनुष्यदेशे ऽस्मिन् निर्जनग्रामधन्वनि । नागराध्वग विश्रान्तिं विश्रान्तो ऽपि न लप्स्यसे
या माणसांच्या देशात, या ओसाड गावात आणि वाळवंटात, तू शहरातून आलेला प्रवासी, कितीही विश्रांती घेतलीस तरी खरी विश्रांती तुला मिळणार नाही.
श्रमो विश्रमणेनैव वर्धते पामरास्पदे । तृड् वै लवणपानेन भूय एवाभिवर्धते
सामान्य लोकांच्या ठिकाणी विश्रांती घेतली, तर थकवा अजून वाढतो; जशी खारट पाणी प्यायलं, तर तहान अजूनच वाढते.
एते ग्रामैकशरणाḫ पल्लवस्पन्दभीरवः । अयथायथसञ्चारा हरिणा इव जन्तवः
हे जीव एकाच गावात आसरा शोधतात, पान हलताना देखील घाबरतात, आणि हरिणांसारखे योग्य-अयोग्य मार्गाने भटकत राहतात.
न स्फुरन्ति विचारेषु न ज्वलन्त्य् अनुभूतिषु । न त्रसन्ति दुराचाराद् अश्मयन्त्रमया इव
हे लोक विचार करताना हलत नाहीत, अनुभव घेताना तेजस्वी होत नाहीत, वाईट वागणुकीमुळे घाबरत नाहीत, जणू काही दगड किंवा यंत्रासारखे आहेत.
कामार्थरागविद्वेषपरिनिष्ठितपौरुषाः । कर्मण्य् आपातमधुरे रमन्ते दग्धबुद्धयः
हे लोक काम, धन, आसक्ति आणि द्वेष यामध्येच स्थिर झाले आहेत; त्यांची बुद्धी जळून गेलेली आहे, आणि सुरुवातीला गोड वाटणाऱ्या कर्मातच रममाण होतात.
आभिजात्योन्नतोदारा शीतला रसशालिनी । नेह विश्वसिति प्रज्ञा मेघमाला मराव् इव
इथे उच्च जन्म, मोठेपणा, शीतलता आणि रस भरपूर आहे; तरीही, जशी वाळवंटातली ढगांची रांग विश्वासार्ह वाटत नाही, तशीच इथे प्रज्ञा विश्वास ठेवत नाही.
वरम् अन्धगुहाहित्वं शिलान्तẖ कीटता वरम् । वरं मरौ पङ्गुमृगो न ग्राम्यजनसङ्गमः
अंधाऱ्या गुहेत राहणं, दगडाच्या आत किडा होणं, किंवा वाळवंटात लंगडा हरण होणं — हे सगळं गावातील लोकांच्या संगतीपेक्षा केव्हाही चांगलं आहे.
निमेषास्वादमधुराẖ क्षणान्तरविरागिणः । मारणैकान्तनिरता ग्राम्या विषकणा इव
गावातील लोकांची संगत क्षणभर गोड वाटते, पण लगेचच ते उदासीन होतात; ते नेहमीच दुसऱ्याचं नुकसान करण्याच्या विचारात असतात, जणू विषबाणांसारखे.
वान्ति भस्मकणाकीर्णा जीर्णास् संशीर्णसद्मसु । तृणपर्णवनव्यग्रा ग्राम्यावकरवायवः
गावातल्या वाऱ्यांमध्ये गवत, पानं आणि जंगलातील कचरा उडत असतो; ते वारे जिथे तिथे राख विखुरलेल्या, मोडकळीस आलेल्या घरांतून वाहतात.
एवम् उक्तेन तेनाहम् इदम् उक्तस् तदानघ । मद्वाक्येन समाश्वस्य स्नातेनेवामृताम्भसा
त्याने असं सांगितल्यावर, हे निष्पापा, मी त्याला उत्तर दिलं; माझ्या शब्दांनी त्याला असा दिलासा मिळाला, जणू तो अमृताच्या पाण्यात स्नान केल्यासारखा ताजातवाना झाला.