प्रसरन्ति यतश् चित्रास् संसारासारदृष्टयः । अक्षयामृतसम्पूर्णाद् अम्भोदाद् इव वृष्टयः
ज्यापासून या जगातील रंगीबेरंगी दृश्यांची उत्पत्ती होते, जणू काही कधीही न संपणाऱ्या अमृताने भरलेल्या मेघातून पडणारा पाऊस.
आविर्भावतिरोभावमय्यस् त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त्य् अविरतं यस्मिन् घृणाव् इव मरीचयः
ज्यात प्रकट होणे आणि अदृश्य होणे अशा स्वरूपाच्या त्रैलोक्याच्या लाटा, सूर्यप्रकाशातील किरणांसारख्या, अखंड चमकत राहतात.
नाशरूपो ऽविनाशात्मा यो ऽन्तस्स्थस् सर्ववस्तुषु । गुप्तो यो व्यतिरिक्तो ऽपि सर्वभावेषु संस्थितः
जो नाशाचा स्वरूपाचा असूनही स्वतः नाशरहित आहे, सर्व वस्तूंमध्ये आतून वास करतो, लपलेला असूनही सर्वत्र वेगळा आणि प्रत्येकात असलेला आहे.
प्रकृतिव्रततिर् व्योम्नि जाता ब्रह्माण्डसत्फला । चित्तमूलेन्द्रियदला येन नृत्यति वायुना
जी निसर्गरूप वेल आकाशात उगवली आहे, ब्रह्मांडाचा फळ देणारी, जिची पाने म्हणजे मन आणि इंद्रिये, आणि जी वाऱ्याच्या झुळकीने नाचते.
यश् चिन्मणिः प्रकचति प्रतिदेहसमुद्गकम् । यस्मिन्न् इन्दौ स्फुरन्त्य् एता जगज्जालमरीचयः
ती चेतनेची मौल्यवान रत्न ज्योती प्रत्येक देहातून प्रकट होते; ज्या ठिकाणी, जणू चंद्रातील किरणांसारख्या, या जगाच्या जाळ्याच्या लहरी चमकत राहतात.
प्रशान्तचिद्घने यस्मिन् स्फुरन्त्य् अमृतवर्षिणि । धाराजलानि भूतानि दृष्टयस् तडितस् स्फुटाः
ज्या शांत आणि एकरूप चेतनेच्या प्रकाशात, अमृतासारखा वर्षाव होत असतो, तिथे पंचमहाभूतांचे प्रवाह वाहतात आणि ज्ञानाच्या चमकदार लहरी वीजेसारख्या चमकतात.
चमत्कुर्वन्ति वस्तूनि यदालोकनया मिथः । असज् जातम् असद् येन येन सत् सत्त्वम् आगतम्
ज्याच्या प्रकाशामुळे सर्व वस्तू एकमेकांत झळाळतात; त्याच्यामुळे असत्य असत्यच जन्माला येते आणि सत्याला खरी अस्तित्वाची प्राप्ती होते.
चलतीदम् अनिच्छस्य कायायो यस्य सन्निधौ । जडं परमरत्नस्य शान्तम् आत्मनि तिष्ठतः
त्या परम रत्नाच्या सान्निध्यात, जे आत्म्यात शांतपणे आणि स्थिरपणे वास करते, हे शरीर कोणतीही इच्छा न ठेवता आपोआपच चालत राहते.
नियतिर् देशकालौ च चलनं स्पन्दनं क्रियाः । इति येन गतं सत्तां सर्वसत्त्वाभिगामिना
ज्याच्यामुळे नियती, देश, काळ, हालचाल, कंप, आणि सर्व कृती येतात आणि जातात, आणि जी सर्व जीवांपर्यंत पोहोचते.
शुद्धसंविन्मयत्वाद् यः खं भवेद् व्योमवित्तया । पदार्थवित्तयार्थत्वम् अवतिष्ठत्य् अनिष्ठितः
ती शुद्ध चेतनेच्या स्वरूपामुळे, आकाशाची ओळख मिळाल्यावर आकाशासारखी होते; आणि पदार्थांची ओळख मिळाल्यावर ती पदार्थांच्या अवस्थेत राहते, पण कुठेही स्थिर राहत नाही.
कुर्वन्न् अपीव जगतां महताम् अनन्तस्पन्दं न किञ्चन करोति कदाचनापि । स्वात्मन्य् अनस्तमयसंविदि निर्विकारे त्यक्तोदयस्थितिमतिस् स्थित एक एव
ती जरी या महान जगांचा अनंत व्यवहार करत असली, तरी प्रत्यक्षात कधीच काही करत नाही; कारण ती स्वतःच्या कधीही न संपणाऱ्या, बदल न होणाऱ्या जाणीवेतच स्थिर असते, आणि उदय किंवा स्थिती यांचा सर्व विचार सोडून एकटीच राहते.
अस्य देवातिदेवस्य परस्य परमात्मनः । ज्ञानाद् एव परा सिद्धिर् न त्व् अनुष्ठानखेददा
या देवांचा देव, परमात्मा, याला खरी सिद्धी फक्त ज्ञानामुळे मिळते; कर्मकांडाच्या श्रमाने नव्हे.
अत्र ज्ञानम् अनुष्ठानं न त्व् अन्यद् उपयुज्यते । मृगतृष्णाजलभ्रान्तिशान्तिवेदनरूपि तत्
इथे फक्त ज्ञान आणि त्याचा प्रत्यक्ष उपयोग हाच उपयुक्त आहे; दुसरं काहीच लागत नाही. जसं मृगजळात पाणी आहे असं वाटण्याची भ्रम दूर झाली की मनाला शांतता मिळते, तसंच हे आहे.
न चैष दूरे नाकाशे नालभ्यो विषमो न च । स्वानन्दभासरूपो ऽसौ स्वदेहाद् एव लभ्यते
हे कुठे दूर नाही, आकाशात नाही, किंवा मिळायला कठीणही नाही. हे आपल्या स्वतःच्या आनंदाचं तेज आहे, आणि ते आपल्या शरीरातच सापडतं.
किञ्चिन् नोपकरोत्य् अत्र तपोदानव्रतादिकम् । स्वभावमात्रविश्रान्तिम् ऋते नात्रास्ति साधनम्
इथे तप, दान, व्रत वगैरे काहीच उपयोगाचं नाही. आपल्या मूळ स्वभावात विसावा घेणं, ह्याशिवाय दुसरं कोणतंही साधन नाही.
शास्त्रसत्सङ्गसद्योगिपरतैवात्र केवलम् । साधनं बोधनं मोहजालस्य यद् अकृत्रिमम्
शास्त्र, सत्पुरुषांचा संग आणि सच्च्या योग्यांचं मार्गदर्शन हेच इथे साधन आणि प्रकाश आहे; जे काही नैसर्गिकपणे मोहाचा जाळा दूर करतं, तेच खरं साधन आहे.
अयं स देव इत्य् एव सम्परिज्ञानमात्रतः । जन्तोर् न जायते दुःखं जीवन्मुक्तत्वम् एति च
फक्त 'हा तोच देव आहे' अशी खरी ओळख झाली की, त्या जीवाला दुःख उरत नाही आणि तो जिवंतपणीच मुक्त होतो.
सम्परिज्ञातमात्रेण किलानेनात्मनात्मनि । पुनर् दोषा न बाधन्ते मरणाद्याः कदाचन
स्वतःच्या स्वतःत ओळख झाल्यावर, मृत्यूसारख्या दोषांचा त्रास पुन्हा कधीच होत नाही.
देवदेवो महान् एष कुतो दूराद् अवाप्यते । तपसा केन तीव्रेण क्लेशेन कियताथवा
हा देवांचा देव, हा महान देव, दूर कुठून कसा मिळणार? किती कठोर तप, किती कष्ट, किंवा किती प्रयत्नांनी तो मिळेल?
स्वपौरुषप्रयत्नेन विवेकेन विकासिना । स देवो ज्ञायते राम न तपस्स्नानकर्मभिः
राम, तो देव स्वतःच्या प्रयत्नाने, वाढत्या विवेकाने ओळखता येतो; तप, स्नान किंवा कर्मांनी नाही.
रागद्वेषतमःक्रोधमदमात्सर्यवर्जनम् । विना राम तपोदानं क्लेश एव न वास्तवम्
हे राम, जर माणसाने आसक्ती, द्वेष, अज्ञान, राग, गर्व आणि मत्सर हे सोडले नाहीत, तर तप किंवा दान केल्याने केवळ त्रासच होतो, खरे समाधान मिळत नाही.
रागाद्युपहते चित्ते वञ्चयित्वा परं धनम् । यद् अर्ज्यते ततो दानाद् यस्यार्थस् तस्य तत्फलम्
जेव्हा मनात आसक्ती वगैरे भरलेली असते आणि दुसऱ्याची संपत्ती फसवणुकीने मिळवली जाते, तेव्हा त्या संपत्तीमधून केलेले दान खरेतर ज्याचे धन आहे त्यालाच फळ देते.
रागाद्युपहते चित्ते व्रतादि क्रियते च यत् । स दम्भः प्रोच्यते तस्य फलम् अस्ति मनाङ् न वा
मनात आसक्ती वगैरे असताना जर कोणी व्रत किंवा इतर धार्मिक कृती केली, तर ते केवळ ढोंगच ठरते; त्याचे फळ अगदीच थोडे किंवा काहीच मिळत नाही.
तस्मात् पुरुषयत्नेन मुख्यम् औषधम् आहरेत् । सच्छास्त्रसज्जनासङ्गं संसृतिव्याधिनाशनम्
म्हणून प्रत्येकाने स्वतःच्या प्रयत्नाने सर्वात उत्तम उपाय घ्यावा — तो म्हणजे खरी शास्त्रे आणि सज्जनांची संगत, जी संसाररूपी आजार नष्ट करते.
अत्रैकं पौरुषं यत्नं वर्जयित्वेतरा गतिः । सर्वदुःखक्षयप्राप्तौ न काचिद् उपपद्यते
इथे स्वतःचा प्रयत्न सोडून दुसरा कोणताही मार्ग सर्व दुःख संपवण्यासाठी योग्य नाही.
शृणु तत् पौरुषं कीदृग् आत्मज्ञानस्य लब्धये । येन शाम्यन्त्य् अशेषेण रागद्वेषविषूचिकाः
ऐक, आत्मज्ञान मिळवण्यासाठी कसा प्रयत्न करावा लागतो, ज्यामुळे आसक्ती आणि द्वेष या सगळ्या तापांचा पूर्णपणे नाश होतो.
यथासम्भवया वृत्त्या लोकशास्त्राविरुद्धया । सन्तोषसन्तुष्टमना भोगगर्धं परित्यजन्
ज्या साधनांनी शक्य आहे, आणि जे लोकरीती किंवा शास्त्र यांना विरोध करत नाही, अशा रीतीने समाधानाने व आनंदी मनाने भोगाची हाव सोडावी.
यथासम्भवम् उद्योगाद् अनुद्विग्नतया स्वया । साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरतां प्रथमं श्रयेत्
जितका प्रयत्न शक्य आहे तितका करून, मन शांत ठेवून, प्रथम सत्पुरुषांचा संग आणि सत्य शास्त्रांचा अभ्यास याकडे वळावे.
यथाप्राप्तार्थसन्तुष्टो यो गर्हितम् उपेक्षते । साधुसङ्गमसच्छास्त्ररतश् शीघ्रं स मुच्यते
ज्याला जे मिळतं त्यात समाधान असतं, जो निंदनीय गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, आणि जो सज्जनांची संगत व चांगल्या शास्त्रांमध्ये आनंद मानतो, तो लवकरच मुक्त होतो.
विचारणापरिज्ञातस्वभावस्य महामतेः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः
जो मोठ्या बुद्धीचा आहे पण विचार करून वस्तूंचं खरं स्वरूप ओळखलेलं नाही, त्याच्यासाठी ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र आणि शंकर यांच्याही प्रति दया ठेवावी.