स चेत् तव मखे विघ्नं करोति किल दुर्मतिः । तत् सङ्ग्रामे न शक्तास् स्मो वयं तस्य दुरात्मनः
जर तो दुष्ट बुद्धीचा रावण तुझ्या यज्ञात अडथळा आणला, तर त्या दुष्टाचा सामना युद्धात आपल्याला करता येणार नाही.
काले काले पृथग् ब्रह्मन् भूरिवीर्यविभूतयः । भूतेष्व् अभ्युदयं यान्ति प्रलीयन्ते च कालतः
ब्रह्मण, काळानुसार वेगवेगळ्या वेळी मोठ्या सामर्थ्याचे आणि शक्तीचे लोक जन्माला येतात आणि पुन्हा काळाच्या ओघात नाहीसे होतात.
अद्यास्मिंस् ते वयं काले रावणादिषु शत्रुषु । न समर्थाः पुरस् स्थातुं नियतेर् एष निश्चयः
या सध्याच्या काळात रावणासारख्या शत्रूंपुढे आपण उभं राहू शकत नाही; हे नशीबाचं ठरलेलं आहे.
तस्मात् प्रसादं धर्मज्ञ कुरु त्वं मम पुत्रके । मम चैवाल्पभाग्यस्य भवान् ह्य् असमदैवतम्
म्हणून, धर्म जाणणाऱ्या, माझ्या मुलावर आणि माझ्या या कमी भाग्याच्या अवस्थेत माझ्यावर कृपा कर; कारण तूच आमच्यासाठी सर्वश्रेष्ठ देवता आहेस.
देवदानवगन्धर्वा यक्षप्लवगपन्नगाः । न शक्ता रावणं योद्धुं किं पुनः पुरुषा युधि
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, वानर किंवा सर्प देखील रावणाशी लढू शकत नाहीत; मग माणसांनी युद्धात काय करावं?
महावीर्यवतां वीर्यम् आदत्ते स सुधाभुजाम् । तेन सार्धं न शक्तास् स्मस् संयुगे तस्य वा वरैः
तो मोठ्या पराक्रम असणाऱ्यांचं आणि अमृत पिणाऱ्यांचंही बळ घेतो; म्हणून वर मिळाले तरी आपण त्याच्याशी युद्धात तग धरू शकत नाही.
अयम् अन्यतमः कालः पेलवीकृतसज्जनः । राघवो ऽपि गतो दैन्यं यत्र वार्द्धकजर्जरः
हा दुसरा काळ असा आहे की ज्याने चांगल्या माणसांना दुर्बल करून टाकले आहे; अगदी रामसुद्धा म्हातारपणामुळे थकून निराश झाला आहे.
अथ वा लवणं ब्रह्मन् यज्ञघ्नं तं मधोस् सुतम् । कथय त्वं सुरप्रख्य क्वेव मोक्ष्यामि पुत्रकम्
किंवा, हे ब्रह्मन्, तू मला मधूचा मुलगा, देवांसारखा प्रसिद्ध असलेला, यज्ञांचा नाश करणारा लवण याची गोष्ट सांग. मी माझ्या मुलाला कुठे सोडू?
अथ नेच्छसि चेद् ब्रह्मंस् तद् विधेयो ऽहम् एव ते । अन्यथा तु न पश्यामि शाश्वतं जयम् आत्मनः
पण, हे ब्रह्मन्, जर तुला हे नको असेल, तर मी तुझ्या इच्छेला पूर्णपणे मान्य आहे; नाहीतर मला स्वतःसाठी कुठेही कायमचा विजय दिसत नाही.
इत्य् उक्त्वा मृदुवचनं भयाकुलो ऽसाव् आलोले मुनिमतसंशये निमग्नः । नाज्ञासीत् कणम् अपि निश्चयं महात्मा प्रोद्वीचाव् इव जलधौ समुह्यमानः
अशा कोमल शब्दांनी बोलून, तो भयाने भरून गेला आणि ऋषींच्या मनातील शंका-गोंधळात बुडून गेला; मोठ्या आत्म्याला जसा समुद्राच्या लाटांमध्ये हेलकावे येतात, तसा तो क्षणभरही ठाम निर्णय घेऊ शकला नाही.
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् । समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवाच महीपतिम्
राजाच्या प्रेमळ आणि भावनांनी भरलेल्या शब्दांनी, कौशिक ऋषी थोडा रागावून म्हणाले.
करिष्यामीति संश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुम् इच्छसि । सत्त्ववान् केसरी भूत्वा मृगताम् अभिवाञ्छसि
‘मी करीन’ असे वचन दिल्यावर आता ते सोडायचे ठरवतोस; सिंहासारखा धैर्यवान असूनही, हरणासारखे वागायचे मनात आहे.
राघवानाम् अयुक्तो ऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः । न कदाचन जायन्ते शीतांशौ कृष्णरश्मयः
राघवांच्या कुळात असा उलटफेर शोभत नाही; जसा चंद्राच्या शीतल किरणांत कधीच काळेपणा नसतो.
यदि त्वं न क्षमो राजन् गमिष्यामि यथागतः । हीनप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः
राजा, जर तुला हे शक्य नसेल तर मी जसा आलो तसा परत जाईन; काकुत्स्थ कुळातील राजा, अपूर्ण वचन ठेवूनही, आप्तांसोबत सुखात रहा.
तस्मिन् कोपपरीते ऽथ विश्वामित्रे महात्मनि । चचाल वसुधा कृत्स्ना सुराश् च भयम् आविशन्
त्या महान आत्म्याने, म्हणजे विश्वामित्रांनी, जेव्हा रागाने भरून गेले, तेव्हा संपूर्ण पृथ्वी हलली आणि देवांना भीतीने ग्रासले.
क्रोधाभिभूतं विज्ञाय जगन्मित्रं महामुनिम् । धृतिमान् सुव्रतो धीमान् वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत्
जगाचा मित्र असलेल्या त्या महान ऋषीला रागाने व्यापलेले पाहून, धीरगंभीर, सदाचारी आणि बुद्धिमान वसिष्ठांनी असे शब्द सांगितले.
इक्ष्वाकूणां कुले जातस् साक्षाद् धर्म इवापरः । भवान् दशरथश् श्रीमांस् त्रैलोक्ये गुणभूषितः
इक्ष्वाकूंच्या वंशात जन्मलेले, प्रत्यक्ष धर्मासारखे, श्रीमंत दशरथ, तुम्ही तिन्ही लोकांत गुणांनी शोभून आहात.
नीतिमान् सुव्रतो भूत्वा न धर्मं हातुम् अर्हसि । मुनेस् त्रिभुवनेशस्य वचनं कर्तुम् अर्हसि
नीतीमान आणि व्रतस्थ राहून, तुम्ही धर्म सोडू नये; या तिन्ही लोकांचे स्वामी असलेल्या ऋषींचे वचन पाळावे.
त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मेण यशसा युतः । स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व न धर्मं हातुम् अर्हसि
तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेला, धर्मामुळे कीर्ती मिळवलेला, तू आपला कर्तव्य सोडू नकोस; आपला धर्म कधीही टाकू नकोस.
करिष्यामीति संश्रुत्य तत् ते राजन्न् अकुर्वतः । इष्टापूर्तः पतेद् धर्मस् तस्माद् रामं विसर्जय
राजा, 'मी हे करीन' असे वचन दिल्यावर जर तू ते पूर्ण केले नाहीस, तर तुझ्या सर्व यज्ञ-दानाचे पुण्य नष्ट होईल; म्हणून रामाला पाठव.
गुप्तं पुरुषसिंहेन ज्वलनेनामृतं यथा । कृतास्त्रम् अकृतास्त्रं वा नैनं द्रक्ष्यन्ति राक्षसाः
माणसांत सिंह असलेल्या त्याच्या रक्षणाखाली, जसा अमृताला अग्नी जपतो, तसा तो शस्त्र असो वा नसो, राक्षस त्याला पाहू शकणार नाहीत.
इक्ष्वाकुवंशजातो ऽपि स्वयं दशरथो ऽपि सन् । न पालयसि चेद् वाक्यं को ऽपरः पालयिष्यति
इक्ष्वाकू कुळात जन्मलेला आणि स्वतः दशरथ असूनही, जर तू आपले वचन पाळले नाहीस, तर दुसरा कोण पाळणार?
युष्मदादिप्रणीतेन व्यवहारेण जन्तवः । मर्यादां न विमुञ्चन्ति तां न हातुम् इहार्हसि
तुमच्या वागणुकीने ठरवलेल्या मर्यादा जीवजंतू सोडत नाहीत; म्हणून ती मर्यादा इथे तुम्हीही सोडू नये.
एष विग्रहवान् धर्म एष वीर्यवतां वरः । एष बुद्ध्याधिको लोके तपसां च परायणः
हा म्हणजे साक्षात धर्म आहे, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ आहे; जगात बुद्धीने सर्वोच्च आहे आणि तप करणाऱ्यांमध्येही श्रेष्ठ आहे.
एषो ऽस्त्रं विविधं वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । नैतद् अन्यः पुमान् वेत्ति न च वेत्स्यति कश्चन
हा तीनही लोकांमध्ये, जिथे जिवंत आणि निर्जीव सर्व काही आहे, अनेक अस्त्रांचे ज्ञान ठेवतो; हे ज्ञान दुसऱ्या कोणालाही नाही आणि कधीच होणारही नाही.
न च देवर्षयः केचिन् नामरा न च राक्षसाः । न नागयक्षगन्धर्वा अनेन सदृशा नृप
राजा, कोणतेही देवऋषी, अमर, राक्षस, नाग, यक्ष किंवा गंधर्व याच्या बरोबरीचे नाहीत.
अस्त्रम् अस्मै भृशाश्वेन परैः परमदुर्जयम् । कौशिकाय पुरा दत्तं यदा राज्यं समन्वशात्
भृशाश्वाने जेव्हा राज्य मिळवलं, तेव्हा त्याने एक अतिशय दुर्जय शस्त्र त्याला पूर्वी दिलं होतं, जे इतर कोणालाही सहज जिंकता येत नव्हतं.
ते हि पुत्राः भृशाश्वस्य प्रजापतिसुतोपमाः । एनम् अन्वचरन् वीरा दीप्तिमन्तो महौजसः
भृशाश्वाचे पुत्र, जे प्रजापतीच्या मुलांसारखे होते, हे सर्व वीर, तेजस्वी आणि मोठ्या सामर्थ्याचे होते; ते त्याच्या मागे गेले.
जया च सुप्रभा चैव दाक्षायण्यौ सुमध्यमे । तयोस् तु यान्य् अपत्यानि शतं परमदुर्जयम्
जय आणि सुप्रभा या दोघी दक्षाच्या कन्या, सुडौल कटीच्या; या दोघींच्या शंभर संतती होत्या, ज्या अत्यंत दुर्जय होत्या.
पञ्चाशतस् सुताञ् जज्ञे जया लब्धवरा पुरा । वधायासुरसैन्यानां ते ऽक्षयाः कामरूपिणः
जयेला पूर्वी वर मिळाला होता, त्यामुळे तिने पन्नास पुत्रांना जन्म दिला; ते सर्व अमर आणि इच्छेनुसार कोणतंही रूप घेणारे होते, आणि असुरांच्या सैन्याचा नाश करण्यासाठी जन्मले होते.