जीवस् सङ्कल्पमात्रात्मा यत्सङ्कल्पो ऽवतिष्ठते । हृदि भूत्वा स एवाशु बहिḫ प्रसरति स्फुटम्
जीव हा केवळ इच्छाशक्तीचं रूप आहे; जी इच्छा मनात ठसते, ती हृदयात स्थिर होऊन लगेच आणि स्पष्टपणे बाहेर पसरते.
यथास्थितास्यां निश्चिन्तां वर्जयित्वाम्बरोपमाम् । न कयाचिद् अपि स्थित्या शाम्यत्य् अहम् इति भ्रमः
जशी आहे तशीच, निश्चिंत आणि आकाशासारखी राहणारी व्यक्ती सोडली, तर 'मी या स्थितीत शांत आहे' असा समज हा फक्त भ्रम आहे.
चिन्ता तु चिन्त्यमानापि भावनीयाम्बरोपमा । अहम्भावोपशमने शमनेन क्रमेण ते
चिंता जरी मनात येत असली, तरी ती फक्त कल्पनेतल्या आकाशासारखी असते. 'मी'पणाचा भाव हळूहळू शांत करत गेल्यावर, ती तुझ्यात निवळून जाते.
तज्ज्ञा व्यवहरन्तीह भाव्यभावनवर्जितम् । अरूपालोकमननं मौनदारुनरा इव
त्या सत्याचा जाणणारा इथे वागत असताना, कल्पना आणि अकल्पना या दोन्हींपासून मुक्त असतो. त्याचं ध्यान निराकार असतं, जणू लाकडासारखे शांत मुनि.
अकिञ्चिद्भावनो यस् स्यात् स मुक्त इति कथ्यते । जीवन्न् आकाशविशदो बद्धस् त्व् अन्य इव स्फुटम्
ज्याच्या मनात काहीच उरलेलं नाही, त्याला मुक्त म्हणतात. तो जिवंत असतानाच आकाशासारखा निर्मळ असतो, आणि दुसरा मात्र स्पष्टपणे बांधलेला असतो.
अहम् इत्य् एव शुक्रस्था संविद् आपादमस्तकम् । विसरत्य् अखिले देहे ब्रह्माण्डे ऽर्कप्रभा यथा
'मी आहे' असा जो चेतनेचा भाव शुक्रात असतो, तो डोक्यापासून पायापर्यंत साऱ्या देहात पसरतो, जसं सूर्याचं प्रकाश ब्रह्मांडभर पसरतो.
दृङ् नेत्रं स्वदनं जिह्वा श्रुतिश् श्रोत्रं भवत्य् असौ । इत्याद्या वासनाḫ पञ्च बद्ध्वा तासु निमज्जति
दृष्टी म्हणजे डोळे, चव म्हणजे जिभ, ऐकणं म्हणजे कान, असं पाच वासनांनी स्वतःला बांधून, ती त्यातच गुंतून जाते.
विद्भावो ऽक्षतयोदेति मनो भूत्वैकदेशतः । सर्वगो ऽपि रसो भूमौ यथाङ्कुरतया मधौ
जसा मधातला रस सर्वत्र असूनही, तो पृथ्वीवर अंकुराच्या रूपानं दिसतो, तसंच मन एकाच ठिकाणी व्यक्तीभावानं प्रकट होतं.
यो भावयति भावेषु नेह रूढेष्व् अभावताम् । तस्यायत्नवतो दुẖखम् अनन्तं नोपशाम्यति
जो जाणीवपूर्वक विषयांचा विचार करतो, पण त्यात खरोखरच गुंतत नाही, त्याला सहजपणे अनंत दुःख लागत नाही.
येन केनचिद् आच्छन्नो येन केनचिद् आशितः । यत्र क्वचन शायी ज्ञस् सम्राड् इव विराजते
जो कुठल्याही वस्तूने झाकला गेला, कुठल्याही गोष्टीवर आधारलेला, कुठेही झोपलेला असला, तरी तो ज्ञानी राजासारखा तेजस्वी दिसतो.
वासनाभिर् उपेतो ऽपि समग्राभिर् अवासनः । अन्तश्शून्यो ऽप्य् अशून्यात्मा खम् इव श्वसनान्वितः
सर्व वासनांनी भरलेला असला तरी तो वासनारहितच असतो; आतून रिकामा वाटला तरी त्याचं अंतरंग रिकामं नसतं, जसं आकाशात वारा असतो तसं.
आसने शयने याने स्थितो यत्नेन बोध्यते । निद्रालुर् इव निर्वाणमनोमनननिर्वृतः
तो बसला असो, झोपला असो किंवा प्रवासात असो, त्याला जागृत व्हावं लागतं, जणू काही तो झोपाळू असूनही मुक्तीत मग्न आहे, मन आणि विचार यांच्या पलीकडे शांत आहे.
संविन्मात्रं हि पुरुषस् सर्वगो ऽपि स तिष्ठति । स्फुटं सारे शरीरस्य यथा गन्धो ऽब्जकोटरे
खरं तर, माणूस म्हणजे केवळ शुद्ध चैतन्यच आहे; तो सर्वत्र व्यापलेला असला तरी शरीराच्या सारात तो स्पष्टपणे वास धरतो, जसं कमळाच्या कुंडीत सुगंध असतो.
संविन्मात्रं विदुर् जन्तुं तस्य प्रसरणं जगत् । आत्मनिष्ठत्वम् अजगत् परमेत्य् उपदेशभूः
जंतू म्हणजे शुद्ध चैतन्य आहे असं ते जाणतात; जग म्हणजे त्याचं विस्तार आहे. आत्म्यात स्थिर राहणं, जगाच्या बंधनांपासून मुक्त होणं, हेच श्रेष्ठ मानलं जातं.
नीरसो भव भावेषु सर्वेषु विभवादिषु । पाषाणं हृदयं कृत्वा तथा भवसि भूतये
सर्व गोष्टींमध्ये, संपत्ती असो वा ऐश्वर्य असो, तू उदासीन राहा. आपले मन दगडासारखे कठोर कर आणि अशा रीतीने खऱ्या अस्तित्वासाठी जग.
साधो हृदयसौषिर्यम् असौषिर्यम् इवास्तु ते । अविद्वद्वपुषो ऽवित्त्वाद् उपलस्येव राघव
सज्जना, तुझे हृदय जणू काही त्यात कोमलता नाही अशा प्रकारे कठोर असू दे. अज्ञानी माणसाच्या शरीरासारखे, किंवा दगडासारखे, हे हृदय असावे, हे राघव.
तज्ज्ञाज्ञयोर् अशेषेषु भावाभावेषु कर्मसु । ऋते निर्वासनत्वात् तु न विशेषो ऽस्ति कश्चन
सत्य जाणणारा आणि अज्ञानी यांच्या सर्व स्थितींमध्ये, अस्तित्व आणि अनस्तित्व, सर्व कर्मांमध्ये, केवळ संस्कार नसल्यावाचून दुसरा काहीही फरक नाही.
सत्तैवैषा विदो यत् सा भवत्य् उन्मिषिता जगत् । परं तत्त्वं निमिषिता दृग् इवानामकं ततम्
हीच अस्तित्वाची जाणीव जागी झाली की ज्ञानी लोकांना जग दिसते; तीच जाणीव झाकली गेली की ती परमार्थरूप होते, जशी दृष्टीची शक्ती सर्वत्र असूनही नाव नसते.
दृश्यं विनश्यत्य् अखिलं विनष्टं जायते पुनः । यन् न नष्टं न चोत्पन्नं तत् सत् तद् भव तद् भवान्
जे काही दिसतं ते सगळं नाश पावतं, आणि जे नष्ट झालं ते पुन्हा निर्माण होतं. पण जे न कधी नष्ट होतं, न कधी निर्माण होतं, तेच खरं आहे. तू तेच हो, कारण तेच तुझं खऱ्या अर्थानं स्वरूप आहे.
भावना ज्ञप्तिनिर्मूला भावितापि न विद्यते । सलिलं मृगतृष्णेव न ददाति भवाङ्कुरम्
कल्पना ही केवळ जाणिवेवर आधारलेली असते, ती खरी अस्तित्वात नसते, जरी ती वाटली तरी. मृगजळातल्या पाण्यासारखी ती कधीच खऱ्या अर्थानं अस्तित्वाला अंकुर देत नाही.
यथाभूतार्थसन्दर्शच्छिन्नाहम् इति भावना । दृष्टापि न करोत्य् अन्तर् दग्धं बीजम् इवाङ्कुरम्
'माझं खऱ्या स्वरूपाचं ज्ञान मला नाही' अशी भावना जरी मनात आली, तरी ती मनात काहीच परिणाम घडवत नाही; जसं जळलेलं बी कधीच अंकुरत नाही.
कर्म कुर्वन्न् अकुर्वन् वा वीतरागो निरामयः । निर्मना नित्यनिर्वाणो मुनिर् आत्मनि तिष्ठति
कर्म करत असो वा न करत असो, ज्याच्या मनात आसक्ती नाही, दुःख नाही, मन शांत आहे आणि जो कायम मुक्त आहे, असा ज्ञानी पुरुष नेहमी स्वतःच्या आत्म्यात स्थिर असतो.
चित्तोपशान्तौ संशान्ताश् शान्तये भोगबन्धवः । न त्व् अभावपरिक्षीणाश् चित्तम् एषां किलाकरः
मन शांत झाल्यावर, जे खरे शांत आहेत ते भोगांच्या बंधनातून मुक्त होतात; पण केवळ अभावामुळे त्यांचे मन नाहीसे होत नाही.
अघनẖ केवलालोको बुद्धो जीवḫ परायते । स एवान्यो ऽप्य् अनन्यो ऽन्तरपराह्ण इवातपः
जागृत झालेला जिव pure प्रकाशासारखा असतो, त्याला कोणताही आकार नसतो; जिव वेगळा वाटतो, पण तो वेगळा नसतो, जणू दुपारी आत आणि बाहेर असलेला सूर्यप्रकाश एकच असतो.
एकदेशस्थितात् पुंसो दूरं यातस्य चेतसः । यद् रूपम् अकलं मध्ये तद् रूपं परमात्मनः
एखाद्या माणसाचे मन जिथे आहे तिथून दूर गेले, तेव्हा मध्ये जे निराकार स्वरूप आहे, तेच परमात्म्याचे खरे रूप आहे.
चारु चिद् व्योमकर्पूरं यच् चमत्कुरुते स्वयम् । अनन्तम् अन्तर् अव्यक्तं जगद् इत्य् एव वेत्ति तत्
जेव्हा चैतन्याच्या आकाशात सुंदर कर्पूरासारखे काहीतरी आपोआप चमकते, तेव्हा तेच अंतर्गत अनंत, अव्यक्त स्वरूपाला जग मानते.
गतभवभ्रमभासुरम् अक्षयं शमम् उपेतम् उपेक्षितदीपवत् । स्थितम् अपीह जनं जगदीश्वरा ननु नमन्ति रमन्ति मुदा च खे
ज्याच्या मनात असण्याची भ्रांती संपली आहे, जो अखंड शांततेत स्थिर झाला आहे, आणि भेदभावाच्या दिव्याकडे दुर्लक्ष करतो, असा माणूस इथेच असला तरी, जगाचे स्वामी त्याला नमस्कार करतात, त्याच्या सहवासात आनंद मानतात.
निराशवासनापास्तसमस्तभववासनः । उत्थाय गच्छ प्रकृतेर् अस्या मङ्किर् इवाङ्कतः
सर्व इच्छा आणि संसाराच्या प्रवृत्ती दूर करून, उठ आणि या निसर्गातून बाहेर पड, जसा मंकि आपल्या ठशातून निघून गेला.
मङ्किनामाभवत् पूर्वं ब्राह्मणस् संशितव्रतः । स कथं शृणु निर्वाणम् आप्तवान् मद्विबोधतः
पूर्वी मंकि नावाचा एक ब्राह्मण होता, जो आपल्या व्रतात खंबीर होता. त्याने माझ्या उपदेशामुळे कसा मुक्ती मिळवली, ते ऐक.
अहं कदाचिद् आकाशकोशाद् अवनिम् आगतः । भवत्पितामहार्थेन केनाप्य् उपनिमन्त्रितः
एकदा मी आकाशातून पृथ्वीवर आलो होतो, तुझ्या पूर्वजाच्या कार्यासाठी कोणीतरी मला बोलावले होते.