असतश् शशशृङ्गादेर् मृगतृष्णाम्भसो ऽथ वा । आलोकनाद् अलभ्यस्य कीदृक् स्याद् अथ कारणम्
जसं शशकाचं शिंग किंवा मृगजळातलं पाणी कधीच मिळू शकत नाही, तसंच जे कधीच दिसत नाही, अशा गोष्टीसाठी काही कारण असूच शकत नाही.
असतश् शशशृङ्गादेẖ कारणं मार्गयन्ति ये । वन्ध्यापुत्रस्य पौत्रस्य स्कन्धम् आसादयन्ति ते
जे लोक नसलेल्या गोष्टीचं कारण शोधतात, जसं शशकाचं शिंग, ते वंध्येच्या नातवाच्या खांद्याला धरायला जातात, तसं आहे.
असत्यप्रतिभासानाम् एतद् एवाशु कारणम् । यद् अनालोकनं नाम समालोकाक्षयक्षयम्
नसलेल्या भासांच्या मागचं खरं कारण हेच आहे की, जिथे काहीच दिसत नाही, तिथे पाहण्याची शक्तीच संपली आहे.
परमात्मायते जीवो ऽबुध्यमानस् त्व् अचेतनम् । चेतनं बुध्यमानस् तु जीव एवावतिष्ठते
जीव हा परात्म्यासारखा भासतो; पण जेव्हा त्याला काहीच कळत नाही, तेव्हा तो जड असतो, आणि जेव्हा तो जाणतो, तेव्हा तोच जीव म्हणून राहतो.
परमात्मैव जीवो ऽयं बुध्यमानस् त्व् अचेतनम् । आम्र एव रसापत्तेḫ प्रयाति सहकारताम्
हा जीव म्हणजेच परमतत्त्व आहे, आणि बुद्धी जड आहे; जसा आंब्याचा रस काढल्यावर उरलेला भाग लिंबासारखा होतो.
चेतनं बुध्यमानस् तु जीव एवावतिष्ठते । जीवो जीवति जीर्णेषु जातिजन्मसु जर्जरः
बुद्धी चेतन असली तरी, प्रत्यक्षात तिथे फक्त जीवच असतो; हा जीव शरीरं जीर्ण होऊन पुन्हा जन्म घेत असतानाही सतत जगत राहतो.
ये परां दृष्टिम् आयाता दृश्यश्रीपारदर्शिनः । न विद्यमानम् अप्य् अस्ति तेषां वेदनम् आततम्
जे लोक सर्वोच्च दृष्टीला पोहोचले आहेत, जे बाह्य सौंदर्याच्या पलीकडे पाहतात, त्यांना जे अस्तित्वातच नाही ते कधीच जाणवत नाही.
ये परां दृष्टिम् आयाता विद्धि तेषाम् अपाम् इव । अरूपालोकमननं स्पन्दम् अस्पन्दनं सदा
सर्वोच्च दृष्टी प्राप्त झालेल्यांची मननशक्ती पाण्यासारखी असते—रूपरहित, आणि नेहमीच हालचाल व स्थैर्य यांना एकसारखे पाहणारी.
ये परां दृष्टिम् आयाता विद्धि तेषाम् अपाम् इव । स्पन्दम् अस्पन्दनं सर्वम् अवेदनवशाद् इह
ज्यांनी श्रेष्ठ दृष्टी मिळवली आहे, त्यांच्यासाठी इथे सर्व काही — पाण्यासारखं — हलणं आणि स्थिर राहणं, हे जाणिवेच्या अभावामुळेच होतं, असं समज.
अरूपालोकमननं वेष्टितोन्मुक्तदामवत् । बुद्धाẖ कर्मसु चेष्टन्ते वृक्षपत्त्रेष्व् इवानिलाः
त्यांची मननशक्ती कुठलंच रूप धारण करत नाही, जणू काही गुंडाळी सुटून गेलेल्या दोऱ्यासारखी असते; आणि जे जागृत झाले आहेत, ते जगात अगदी झाडाच्या पानांतून वारा जसा हलतो तसं वागत असतात.
ये परां दृष्टिम् आयातास् संसृतेḫ पारदर्शिनः । न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव
ज्यांनी श्रेष्ठ दृष्टी मिळवली आहे आणि संसाराचा खरा स्वरूप पाहिलं आहे, ते कधीच कर्माची स्तुती करत नाहीत, जसं नदीचं पाणी प्यायल्यावर कुणी विहिरीचं कौतुक करत नाही.
ये बद्धवासना मूढाẖ कर्म शंसन्ति ते ऽनघ । श्रुतिस्मृत्युदितं तेन विनाधोऽधḫ पतन्ति ते
जे इच्छांच्या ओझ्याखाली आणि अज्ञानात गुंतलेले आहेत, तेच कर्माची स्तुती करतात, हे पापरहित; आणि जे शास्त्रांनी सांगितलेलं न पाळता वागतात, ते सतत अधोगतीला जातात.
इन्द्रियाणि पतन्त्य् अर्थं धृष्टगृध्रा इवामिषम् । तानि संयम्य मनसा युक्त आसीत तत्परः
इंद्रिये आपल्या विषयांकडे जसा गिधाड मांसाकडे लालचीन आणि धीटपणे धावते, तशीच धाव घेतात. म्हणून मनाने ती इंद्रिये आवरून, मनुष्याने एकाग्र राहावे आणि त्या परम हेतूला धरून बसावे.
नासन्निवेशं हेमास्ति नासर्गं ब्रह्म विद्यते । किं तु सर्गादिशब्दार्थमुक्तं युक्तम् अतश् शिवम्
'नसणे' नावाचं सोन्यासारखं कुठलंही स्थान नाही, आणि 'ब्रह्म' सृष्टीपासून वेगळं असं काही नाही. सृष्टी वगैरे शब्द योग्य अर्थानेच वापरले गेले आहेत—हीच खरी मंगलमय सत्यता आहे.
एकान्धकारे सम्पन्ने व्यवहारो युगक्षये । निर्विभागो निराभासो यथा ब्रह्मघने तथा
युगाच्या शेवटी जेव्हा पूर्ण अंधार पसरतो, तेव्हा सर्व व्यवहार थांबतात, तिथे काहीच भेद किंवा रूप उरत नाही—जसं ब्रह्माच्या अखंड स्वरूपात असतं.
अभ्रोदरे ऽभ्रभागानां स्पन्दास्पन्दमयी यथा । स्वसंविदात्मिका सत्ता भूतानाम् ईश्वरे तथा
जसं मेघाच्या पोटात मेघाचे भाग कधी हालचालीत, कधी स्थिर असतात, तसंच सर्व सत्त्वांची अस्तित्वही परमेश्वरात स्वतःच्या जाणिवेच्या स्वरूपात असते.
जलस्यान्तर् जलांशानां द्वैताद्वैतमयो यथा । स्वसंविदात्मा स्वस्पन्दस् तथा ब्रह्मणि भूतदृक्
जसं पाण्यातल्या पाण्याच्या तुकड्यांमध्ये द्वैत आणि अद्वैत दोन्ही असतं, तसंच ब्रह्मध्ये सर्व सत्त्वांची जाणीव ही स्वतःचीच ओळख आणि त्याचं स्पंदन असतं.
यथाम्बरे ऽम्बरांशानां द्वैताद्वैतैकतात्मनि । स्वसंविदात्मिका सत्ता भूतानाम् ईश्वरे तथा
जसं आकाशातल्या आकाशाच्या भागांमध्ये द्वैत आणि अद्वैत एकत्र असतं, तसंच ईश्वरामध्ये सर्व सत्त्वांचं अस्तित्व हे स्वतःची जाणीव असतं.
अनन्यावयवव्याप्तिर् यथावयविनि स्थिता । अनन्या सृष्टिर् आभाति तथानवयवे शिवे
जसं अवयव एकमेकांपासून वेगळे नसतानाही संपूर्ण शरीरात व्यापलेले असतात, तसंच अविभाज्य शिवामध्ये ही सृष्टी वेगळी वाटत नाही.
जगतो ऽन्तर् अहंरूपम् अहंरूपान्तरे जगत् । स्थितम् अन्योऽन्यवलितं कदलीदलपीठवत्
जगात 'मी' असं रूप आहे आणि 'मी' या रूपात जग आहे; हे दोन्ही एकमेकांत गुंतलेले, केळीच्या देठाच्या पापुद्र्यासारखे एकमेकांत मिसळलेले आहेत.
रूपालोकमनस्कारै रन्ध्रैर् बहिर् इव स्थिताम् । सृष्टिं पश्यति जीवो ऽन्तस् सरसीम् इव पर्वतः
रूप, दृष्टी आणि मनाच्या खिडक्यांतून जीवाला सृष्टी जणू काही बाहेर आहे असं वाटतं, जसं एखाद्या पर्वताला आपल्या आतल्या तळ्याचं दर्शन होतं.
जीवो जगत्तयात्मानं पश्यत्य् अयम् अकारणम् । हेमेव कटकादित्वं तद् अपश्यन् न पश्यति
हा जीव कोणताही खरा कारण नसताना स्वतःला जग म्हणून पाहतो; जसं सोनं स्वतःला ओळखत नाही आणि स्वतःला कधी कडे, कधी इतर दागिना समजतो.
जीवन्तो ऽपि न जीवन्ति म्रियन्ते न मृता अपि । सन्तो ऽपि न च सन्तीव परावरविदश् शुभाः
हे जे परमार्थ जाणणारे शुभ जीव आहेत, ते जरी जिवंत असले तरी खऱ्या अर्थाने जगत नाहीत; आणि जरी मृत असले तरी खऱ्या अर्थाने मरत नाहीत; जरी अस्तित्वात असले तरी नसल्यासारखेच वाटतात.
प्रबुद्धस् सर्वकर्माणि कुर्वन्न् अपि न पश्यति । गृहकर्माणि गेहस्थो गोष्ठभाण्डमना इव
जो जागृत झाला आहे, तो सर्व कामं करत असला तरी स्वतःला कर्ता समजत नाही; जसं घरात राहणारा गृहस्थ घरकाम करत असताना त्याचं मन गुरांच्या आणि त्यांच्या वस्तूंच्या विचारात असतं.
विराड् हृदि यथा चन्द्रḫ प्रतिदेहं तथा स्थितः । जीवो हिमकणाकारस् स्थूले स्थूलो लघौ लघुः
जसा पूर्ण चंद्र प्रत्येकाच्या हृदयात दिसतो, तसा विराट सर्वत्र आहे. जीव म्हणजे दवबिंदू, तो जाड वस्तूमध्ये जाड आणि सूक्ष्मात सूक्ष्म असतो.
अहमात्मा त्रिकोणत्वम् उपगच्छति कल्पनात् । असद् एव सदाभासं मन्यते चेतनाद् वपुः
स्वतःची कल्पना करून आत्मा त्रिकोणाचा आकार घेतो; चेतना खरे नसतानाही देहाला खरे समजते आणि तो देह धारण करतो.
कर्मकोशे त्रिकोणे तु शुक्रसारो ऽवतिष्ठते । देहे जीवो ऽहम् इत्य् आत्मा स्वामोदẖ कुसुमे यथा
कर्माच्या त्रिकोणात जीवनाचा सार म्हणजे तेज वास करतो; देहात 'मी आहे' असे समजणारा जीव जसा फुलातला सुगंध तसाच राहतो.
अहम् इत्य् एव शुक्रस्था संविद् आपादमस्तकम् । विसरत्य् अखिले ज्योत्स्ना यथा ब्रह्माण्डमण्डपे
'मी आहे' या भावनेने शुक्रात स्थिरावलेली जाणीव डोक्यापासून पायापर्यंत पसरते, जशी चांदण्याची शीतलता अख्ख्या विश्वात पसरते.
अक्षरन्ध्रप्रणालेन विवृतं वेदनोदकम् । व्याप्नोति त्रिजगद् धूमो वियन् मेघतया यथा
सुषुम्ना नाडीतून जेव्हा जाणिवेचं पाणी उघडलं जातं, तेव्हा ते धूर जसा आकाशात मेघासारखा सर्वत्र पसरतो, तसं ते त्रैलोक्यात पसरतं.
देहे यद्य् अप्य् अशेषे ऽस्मिन् बहिर् अन्तश् च वेदनम् । विद्यते तत् तथाप्य् अत्र शुक्रे ऽस्ति घनवासनम्
या देहात, आत आणि बाहेर, सर्वत्र जाणिवा असल्या तरी, या ठिकाणी, म्हणजे शुक्रात, ती घट्टपणे वसलेली असते.