आत्मज्ञानम् अनासाद्य ज्ञानान्तरलवेन ये । सन्तुष्टाẖ कष्टचेष्टेन ते स्मृता ज्ञानबन्धवः
जे लोक स्वतःचे ज्ञान न मिळवता, दुसऱ्या ज्ञानाच्या तुकड्यांमध्ये कष्टाने समाधान मानतात, त्यांना 'ज्ञानाचा मित्र' असे ओळखले जाते.
ज्ञानोदितज्ञेयविकासशान्त्या विना न सन्तुष्टधियेह भाव्यम् । त्वं ज्ञानबन्धुत्वम् उपेत्य राम रमस्व मा भोगभवामयेषु
ज्ञानामुळे जेव्हा जाणण्यासारख्या गोष्टींचा विस्तार होतो आणि मन शांत होते, तेव्हाच खरे समाधान मिळते; हे न मिळता या जगात समाधान मानू नकोस. राम, तू 'ज्ञानाचा मित्र' झालास, तर त्यातच आनंद मान आणि या जगातील सुखांमध्ये गुंतू नकोस.
आहारार्थं कर्म कुर्याद् अनिन्द्यं कुर्याद् आहारं प्राणसन्धारणार्थम् । प्राणास् सन्धार्यास् तत्त्वजिज्ञासनार्थं तत्त्वं जिज्ञास्यं येन भूयो न दुẖखम्
आपण अन्न मिळवण्यासाठी कर्म करावं, आणि दोषरहितपणे फक्त प्राण टिकवण्यासाठीच अन्न घ्यावं. प्राण टिकवायचे ते सत्य शोधण्यासाठी, आणि सत्य शोधायचं ते पुन्हा कधीही दुःख होऊ नये म्हणून.
ज्ञानेन ज्ञेयनिष्ठत्वाद् यो ऽचितं चितम् एव वा । न भुञ्जते कर्मफलं स ज्ञानीत्य् अभिधीयते
जो जाणीव आणि समजून उमजून ज्ञानात स्थिर असतो, मग ते शिकलेलं असो किंवा नैसर्गिक, तो कर्माचे फळ भोगत नाही; त्याला ज्ञानी म्हणतात.
ज्ञात्वा सम्यग् अनुष्ठानं दृश्यते यस्य कर्मसु । निर्वासनात्मकं ज्ञस्य स ज्ञानीत्य् अभिधीयते
ज्याचं सर्व वर्तन योग्य समजुतीने होतं आणि ज्याच्या कृतींमध्ये कुठलाही मागचा हेतू किंवा आसक्ती राहत नाही, त्याला ज्ञानी म्हणतात.
अन्तश्शीतलतेहासु प्राज्ञैर् यस्यावलोक्यते । अकृत्रिमैव शान्तस्य स ज्ञानीत्य् अभिधीयते
ज्याच्या आतल्या इच्छा शांत झालेल्या आहेत, आणि ज्याची ही नैसर्गिक शांतता ज्ञानी लोकांना दिसते, त्याला ज्ञानी म्हणतात.
अपुनर्जन्मने यस् स्याद् बोधस् स ज्ञानशब्दभाक् । वसनाशनदा शेषा व्यवस्था शिल्पजीविका
ज्या जागृतीमुळे पुन्हा जन्म होत नाही, तिलाच खरे ज्ञान म्हणतात; उरलेले सगळे — म्हणजे मनातील वासनांचे पाठलाग, खाणे-पिणे आणि रोजच्या उपजीविकेचे व्यवहार — हे फक्त जगण्याची कुशलता आहे.
प्रवाहापतिते कार्ये कामसङ्कल्पवर्जितः । तिष्ठत्य् आकाशहृदयो यस् स पण्डित उच्यते
ज्याचे सर्व कर्मे काळाच्या प्रवाहात आपोआप घडतात, ज्याच्या मनात इच्छा किंवा कल्पना राहत नाहीत, आणि ज्याचे हृदय आकाशासारखे विशाल आहे, तोच खरा ज्ञानी मानला जातो.
अकारणं प्रवर्तन्ते इव भावा अकारणात् । अविद्यमाना अप्य् एते विद्यमाना इव स्थिताः
सृष्टीतील गोष्टी जणू काही कारण नसताना आपोआप निर्माण होतात आणि वागताना दिसतात; त्या प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसल्या तरी खऱ्या आहेत असे भासतात.
आविर्भावतिरोभावैर् भावाभावभवाभवैः । पश्चात् कारणतां यान्ति मिथẖ कारणकर्मभिः
गोष्टींच्या प्रकट होण्या आणि अदृश्य होण्या, अस्तित्व आणि नास्तित्व यामुळे, नंतर त्या एकमेकांशी कारण-परिणामाच्या संबंधाने जोडलेल्या आहेत असे वाटते.
असतश् शशशृङ्गादेर् मृगतृष्णाम्भसो ऽथ वा । आलोकनाद् अलभ्यस्य कीदृक् स्याद् अथ कारणम्
जसं शशकाचं शिंग किंवा मृगजळातलं पाणी कधीच मिळू शकत नाही, तसंच जे कधीच दिसत नाही, अशा गोष्टीसाठी काही कारण असूच शकत नाही.
असतश् शशशृङ्गादेẖ कारणं मार्गयन्ति ये । वन्ध्यापुत्रस्य पौत्रस्य स्कन्धम् आसादयन्ति ते
जे लोक नसलेल्या गोष्टीचं कारण शोधतात, जसं शशकाचं शिंग, ते वंध्येच्या नातवाच्या खांद्याला धरायला जातात, तसं आहे.
असत्यप्रतिभासानाम् एतद् एवाशु कारणम् । यद् अनालोकनं नाम समालोकाक्षयक्षयम्
नसलेल्या भासांच्या मागचं खरं कारण हेच आहे की, जिथे काहीच दिसत नाही, तिथे पाहण्याची शक्तीच संपली आहे.
परमात्मायते जीवो ऽबुध्यमानस् त्व् अचेतनम् । चेतनं बुध्यमानस् तु जीव एवावतिष्ठते
जीव हा परात्म्यासारखा भासतो; पण जेव्हा त्याला काहीच कळत नाही, तेव्हा तो जड असतो, आणि जेव्हा तो जाणतो, तेव्हा तोच जीव म्हणून राहतो.
परमात्मैव जीवो ऽयं बुध्यमानस् त्व् अचेतनम् । आम्र एव रसापत्तेḫ प्रयाति सहकारताम्
हा जीव म्हणजेच परमतत्त्व आहे, आणि बुद्धी जड आहे; जसा आंब्याचा रस काढल्यावर उरलेला भाग लिंबासारखा होतो.
चेतनं बुध्यमानस् तु जीव एवावतिष्ठते । जीवो जीवति जीर्णेषु जातिजन्मसु जर्जरः
बुद्धी चेतन असली तरी, प्रत्यक्षात तिथे फक्त जीवच असतो; हा जीव शरीरं जीर्ण होऊन पुन्हा जन्म घेत असतानाही सतत जगत राहतो.
ये परां दृष्टिम् आयाता दृश्यश्रीपारदर्शिनः । न विद्यमानम् अप्य् अस्ति तेषां वेदनम् आततम्
जे लोक सर्वोच्च दृष्टीला पोहोचले आहेत, जे बाह्य सौंदर्याच्या पलीकडे पाहतात, त्यांना जे अस्तित्वातच नाही ते कधीच जाणवत नाही.
ये परां दृष्टिम् आयाता विद्धि तेषाम् अपाम् इव । अरूपालोकमननं स्पन्दम् अस्पन्दनं सदा
सर्वोच्च दृष्टी प्राप्त झालेल्यांची मननशक्ती पाण्यासारखी असते—रूपरहित, आणि नेहमीच हालचाल व स्थैर्य यांना एकसारखे पाहणारी.
ये परां दृष्टिम् आयाता विद्धि तेषाम् अपाम् इव । स्पन्दम् अस्पन्दनं सर्वम् अवेदनवशाद् इह
ज्यांनी श्रेष्ठ दृष्टी मिळवली आहे, त्यांच्यासाठी इथे सर्व काही — पाण्यासारखं — हलणं आणि स्थिर राहणं, हे जाणिवेच्या अभावामुळेच होतं, असं समज.
अरूपालोकमननं वेष्टितोन्मुक्तदामवत् । बुद्धाẖ कर्मसु चेष्टन्ते वृक्षपत्त्रेष्व् इवानिलाः
त्यांची मननशक्ती कुठलंच रूप धारण करत नाही, जणू काही गुंडाळी सुटून गेलेल्या दोऱ्यासारखी असते; आणि जे जागृत झाले आहेत, ते जगात अगदी झाडाच्या पानांतून वारा जसा हलतो तसं वागत असतात.
ये परां दृष्टिम् आयातास् संसृतेḫ पारदर्शिनः । न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव
ज्यांनी श्रेष्ठ दृष्टी मिळवली आहे आणि संसाराचा खरा स्वरूप पाहिलं आहे, ते कधीच कर्माची स्तुती करत नाहीत, जसं नदीचं पाणी प्यायल्यावर कुणी विहिरीचं कौतुक करत नाही.
ये बद्धवासना मूढाẖ कर्म शंसन्ति ते ऽनघ । श्रुतिस्मृत्युदितं तेन विनाधोऽधḫ पतन्ति ते
जे इच्छांच्या ओझ्याखाली आणि अज्ञानात गुंतलेले आहेत, तेच कर्माची स्तुती करतात, हे पापरहित; आणि जे शास्त्रांनी सांगितलेलं न पाळता वागतात, ते सतत अधोगतीला जातात.
इन्द्रियाणि पतन्त्य् अर्थं धृष्टगृध्रा इवामिषम् । तानि संयम्य मनसा युक्त आसीत तत्परः
इंद्रिये आपल्या विषयांकडे जसा गिधाड मांसाकडे लालचीन आणि धीटपणे धावते, तशीच धाव घेतात. म्हणून मनाने ती इंद्रिये आवरून, मनुष्याने एकाग्र राहावे आणि त्या परम हेतूला धरून बसावे.
नासन्निवेशं हेमास्ति नासर्गं ब्रह्म विद्यते । किं तु सर्गादिशब्दार्थमुक्तं युक्तम् अतश् शिवम्
'नसणे' नावाचं सोन्यासारखं कुठलंही स्थान नाही, आणि 'ब्रह्म' सृष्टीपासून वेगळं असं काही नाही. सृष्टी वगैरे शब्द योग्य अर्थानेच वापरले गेले आहेत—हीच खरी मंगलमय सत्यता आहे.
एकान्धकारे सम्पन्ने व्यवहारो युगक्षये । निर्विभागो निराभासो यथा ब्रह्मघने तथा
युगाच्या शेवटी जेव्हा पूर्ण अंधार पसरतो, तेव्हा सर्व व्यवहार थांबतात, तिथे काहीच भेद किंवा रूप उरत नाही—जसं ब्रह्माच्या अखंड स्वरूपात असतं.
अभ्रोदरे ऽभ्रभागानां स्पन्दास्पन्दमयी यथा । स्वसंविदात्मिका सत्ता भूतानाम् ईश्वरे तथा
जसं मेघाच्या पोटात मेघाचे भाग कधी हालचालीत, कधी स्थिर असतात, तसंच सर्व सत्त्वांची अस्तित्वही परमेश्वरात स्वतःच्या जाणिवेच्या स्वरूपात असते.
जलस्यान्तर् जलांशानां द्वैताद्वैतमयो यथा । स्वसंविदात्मा स्वस्पन्दस् तथा ब्रह्मणि भूतदृक्
जसं पाण्यातल्या पाण्याच्या तुकड्यांमध्ये द्वैत आणि अद्वैत दोन्ही असतं, तसंच ब्रह्मध्ये सर्व सत्त्वांची जाणीव ही स्वतःचीच ओळख आणि त्याचं स्पंदन असतं.
यथाम्बरे ऽम्बरांशानां द्वैताद्वैतैकतात्मनि । स्वसंविदात्मिका सत्ता भूतानाम् ईश्वरे तथा
जसं आकाशातल्या आकाशाच्या भागांमध्ये द्वैत आणि अद्वैत एकत्र असतं, तसंच ईश्वरामध्ये सर्व सत्त्वांचं अस्तित्व हे स्वतःची जाणीव असतं.
अनन्यावयवव्याप्तिर् यथावयविनि स्थिता । अनन्या सृष्टिर् आभाति तथानवयवे शिवे
जसं अवयव एकमेकांपासून वेगळे नसतानाही संपूर्ण शरीरात व्यापलेले असतात, तसंच अविभाज्य शिवामध्ये ही सृष्टी वेगळी वाटत नाही.
जगतो ऽन्तर् अहंरूपम् अहंरूपान्तरे जगत् । स्थितम् अन्योऽन्यवलितं कदलीदलपीठवत्
जगात 'मी' असं रूप आहे आणि 'मी' या रूपात जग आहे; हे दोन्ही एकमेकांत गुंतलेले, केळीच्या देठाच्या पापुद्र्यासारखे एकमेकांत मिसळलेले आहेत.