लोकान्तराण्य् अनन्तानि पार्शुकाẖ क्षतजं पयः । मांसपेश्यẖ क्षितिधरास् सरितस् सन्ततास् सिराः
असंख्य इतर लोकं म्हणजे त्याचे बाजू, रक्त हे पाणी आहे, मांसाचे ढग म्हणजे पर्वत, आणि अखंड नद्या म्हणजे त्याच्या शिरा आहेत.
रक्तधारा जलधयो द्विपान्य् एवान्त्रवेष्टनम् । बाहवẖ ककुभस् स्फारास् तारका रोमसन्ततिः
रक्ताच्या धारांमुळे समुद्र तयार झाले, द्वीप म्हणजे आतड्यांचे वळसे, रुंद बाहू म्हणजे दिशा, आणि असंख्य तारे म्हणजे शरीरावरील केस आहेत.
पञ्चाशद् अनिलस्कन्धा एकोनाḫ प्राणवायवः । मार्ताण्डमण्डलं चण्डं पित्तं जठरपावकः
पन्नास वाऱ्यांचे प्रवाह म्हणजे शरीरातील वायू आहेत, आणि प्राणवायू हे पन्नासाहून थोडे कमी आहेत. सूर्याचा तेजस्वी गोल म्हणजे पित्त, आणि पचनाची ज्वाळ म्हणजे जठरातील अग्नी आहे.
शशाङ्कमण्डलं जीवश् श्लेष्मा शुक्रं सितं बलम् । मनस् सङ्कल्पकोशात्म सारात्म परमामृतम्
चंद्राचा गोल म्हणजे जीवनरस, कफ, वीर्य, बळ आणि ताजेपणा आहे. मन हे इच्छांचा साठा आहे, आत्मा म्हणजे सार, आणि तेच श्रेष्ठ अमृत आहे.
मूलं शरीरकोशस्य बीजं कर्मद्रुमस्य च । प्रसवस् सर्वभावानाम् इन्दुर् आनन्दकारणम्
शरीराच्या आवरणाचा मुळ, कर्माच्या वृक्षाचे बीज, आणि सर्व सृष्टीचा उगम—हा चंद्रच आनंदाचा कारण आहे.
यद् इन्दुमण्डलं नाम स सम्राड् जीव उच्यते । शरीरकर्ममनसां बीजं मूलं च कारणम्
ज्याला चंद्राचा गोल असे म्हणतात, तोच खरा सम्राट, म्हणजेच जीव आहे. तोच शरीर, कर्म आणि मन यांचे बीज, मूळ आणि कारण आहे.
अस्माद् इन्दुनिभाज् जीवात् प्रसरन्ति जगत्त्रये । जीवा मनांसि कर्माणि सुखान्य् अन्नामृतानि च
या चंद्रासारख्या जीवातूनच हे तिन्ही जग, सर्व जीव, मनं, कृती, सुखं, अन्न आणि अमृत यांचा उगम होतो.
विराज एते सङ्कल्पा ब्रह्मविष्णुजिनादयः । तस्य चित्तचमत्कारास् सुरासुरनभश्चराः
याच तेजस्वी संकल्पांमधून ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतर देव निर्माण होतात; त्याच्या मनातील अद्भुतता म्हणजे देव, दैत्य आणि आकाशातील इतर जीव.
चित्स्वभावो बुध्यमानḫ प्रालेयपरमाणुताम् । यदादौ भावयत्य् आशु तदा तत्रैव तिष्ठति
जेव्हा ही चेतना आपली ओळख पटवते, तेव्हा ती बर्फाच्या कणासारखी स्थिती धारण करते; सुरुवातीला जे काही ती लवकर विचार करते, तिथेच ती ठाम राहते.
तेनैतद् एव जीवस्य स्थानं विद्धि रघूद्वह । पञ्चावयवम् एतत् तच् छरीरम् अनुभूयते
म्हणून, हे रघुकुळातील श्रेष्ठा, हेच जीवाचं खरे निवासस्थान समज; ही पाच भागांची रचना म्हणजेच त्याचं शरीर म्हणून अनुभवली जाते.
विराड्जीवाच् चन्द्रमसो जीवभूतानि देहिनाम् । प्रसरन्त्य् अन्नजातानि प्रालेयविसरात्मना
समष्टि जीव म्हणजे जणू चंद्रासारखा आहे, त्याच्यापासून सर्व देहधारी जीव जन्म घेतात. हे जीव अन्नातून उत्पन्न होतात आणि बर्फाच्या सारख्या सारांशाप्रमाणे सर्वत्र पसरतात.
तान्य् एव देहिदेहेषु जीवा जीवन्ति जीविषु । मनोभूता विचेष्टन्ते कर्म जन्मसु कारणम्
हेच जीव देहधार्यांच्या शरीरात राहतात आणि मनातून उत्पन्न होऊन विविध कृती करतात. ह्या कृतीच जन्माचे कारण बनतात.
एवं विराट् सहस्राणि महाकल्पशतानि च । गतान्य् अथ भविष्यन्ति नानाचाराणि सन्ति च
अशा प्रकारे हजारो समष्टि जीव आणि शेकडो महाकल्प गेले, येणार आहेत आणि विविध स्वरूपात अस्तित्वात आहेत.
सर्वतो ऽनुभवरूपयानया सत्तयोत्तमपदाद् अभिन्नया । अन्तवर्जितमहाङ्गसङ्गया तिष्ठतीति पुरुषḫ परं विराट्
सर्वत्र अनुभवाच्या रूपाने, सर्वोच्च अवस्थेशी एकरूप आणि अनंत, विशाल अंगांनी युक्त असा परम पुरुष, म्हणजेच विराट, कधीही न संपणारा आहे.
सङ्कल्पपुरुषस् त्व् एष यद् यत् कल्पयति स्वयम् । तत् तथा तादृशं पञ्चभूतात्म भवतीव खम्
कल्पनेचा हा माणूस, स्वतः जे जे मनात आणतो, ते तसंच दिसतं, जणू काही ते पाच घटकांपासून बनलेलं आहे, अगदी आकाशासारखं.
सर्वं नाम जगज्जातं तत्सङ्कल्पं विदुर् बुधाः । तादृग्रूपं पञ्चकात्मविषयोन्मुखम् आगतम्
ज्ञानी लोक म्हणतात की हे सगळं जग, ज्याला वेगवेगळ्या नावांनी ओळखतात, ते सगळं त्या कल्पनेचंच रूप आहे; ते पाच घटकांच्या स्वरूपात, अनुभवायला तयार होऊन प्रकट होतं.
जगत्पदार्थसार्थस्य विराट् सर्वस्य कारणम् । कारणस्य समान्य् एव कार्याणि च भवन्त्य् अतः
जगातल्या सर्व वस्तू आणि जीवांचा मूळ कारण म्हणजे विराट; आणि या कारणापासूनच सर्व परिणाम घडून येतात.
यथैष स विराड् एवं विराट् प्रत्येकम् आत्मनि । स्वसंविदि प्रसरति बोधवान् न त्व् अबोधवान्
जसं विराट आहे, तसंच तो प्रत्येकाच्या आत, स्वतःच्या जाणिवेत विस्तारतो; ज्याला ज्ञान आहे त्याच्या मनात तो उमटतो, पण अज्ञान असलेल्या माणसाच्या नाही.
आसरीसृपम् आरुद्रम् एवम् अभ्युत्थितो भ्रमः । अणाव् अप्य् अद्रिविस्तारो बीजकोश इव द्रुमः
ही भ्रमाची भावना सर्पासारखी व तीव्रपणे उगवते; अगदी कणातही ती पर्वताएवढी पसरते, जशी बीजाच्या कोशातून झाड उगवते.
आसरीसृपम् आरुद्रं विराट् प्रत्येकम् आत्मनि । पराणाव् अप्य् अनन्तात्मा बोधतो न त्व् अबोधतः
ही सर्पासारखी व तीव्र विराट प्रत्येक जीवाच्या अंतरात विस्तारते; अगदी लहान कणातही अनंत आत्मा केवळ जागृतीने प्रकटतो, अज्ञानाने नाही.
यादृग् एव विराडात्मन्य् एष विस्तार आगतः । तादृग् एवेह सर्वस्मिन्न् अणुमात्रे ऽपि भूतके
विराट आत्म्यात जसा विस्तार झाला आहे, तसाच विस्तार इथे प्रत्येक सत्त्वात, अगदी लहान कणातही आहे.
परमार्थेन न स्थूलं न सूक्ष्मं किञ्चन क्वचित् । यद् यथा भावितं यत्र तत् तथाश्व् अनुभूयते
खऱ्या अर्थाने कुठेच काही जड किंवा सूक्ष्म नाही; जिथे जसे विचारले जाते, तिथे तसेच लगेच अनुभवास येते.
मनश् चन्द्रमसो जातं मनसश् चन्द्र उत्थितः । जीवाज् जीवो ऽथ वैकैषा सत्ता द्रवजलाङ्गवत्
मन हे चंद्रापासून उत्पन्न होतं, आणि चंद्र मनातून निर्माण होतो; जसा पाण्यात ओलावा असतो तसा जीवातून जीव येतो.
शुक्रसारं विदुर् जीवं प्रालेयकणसन्निभम् । आनन्दो बलसन्दोहस् तत एव प्रवर्तते
शुक्राचं सार म्हणजे जीव असं म्हणतात, तो बर्फाच्या कणासारखा असतो; त्यातूनच आनंद आणि बळ यांचा समूह निर्माण होतो.
तं चेतति चिदाभासं पूर्वम् आत्मा स्वम् आत्मना । तत्र तन्मयतां धत्ते तेन तन्मयरूपिणीम्
आत्मा प्रथम स्वतःच त्या चैतन्याच्या प्रतिबिंबाला जाणतो; त्यात तो एकरूप होतो आणि त्याचं स्वरूप धारण करतो.
जीवसंविद् अथैषान्तर् यद् उपायाति पञ्चताम् । न तत्र कारणं किञ्चिद् विद्यते न च कार्यता
जेव्हा या जीवाची अंतर्गत जाणीव नाहीशी होते, तेव्हा तिथे ना काही कारण उरतं, ना काही परिणाम.
प्रतियोगिव्यवच्छित्तेर् अभावात् स्वत्वभावयोः । स्वभावोक्तिर् न चैवात्र भवत्य् अर्थानुसारिणी
स्वतः आणि परक्याच्या भेदाचा अभाव असल्यामुळे, इथे 'स्वभाव' असं म्हणणंही अर्थाला धरून येत नाही.
जीवो जीवत्वम् एव स्वं जीवत्वाद् एव च स्वतः । अन्तस्त्वेन बहिष्ट्वेन दृश्यत्वेन च भावयन्
जिवाला आपली जिवंतपणाची जाणीव फक्त स्वतःच्या जिवंतपणामुळेच होते; तो स्वतःला आत, बाहेर आणि दिसणाऱ्या रूपातच पाहतो.
नीहारेणेव संवीतश् चेत्यवस्तुपरायणः । जात्यन्ध इव पन्थानम् आवृतात्मा न पश्यति
जसा धुक्याने झाकलेला माणूस बाहेरच्याच गोष्टींमध्ये गुंततो, तसाच हा आत्मा जणू जन्मापासून आंधळ्यासारखा मार्ग पाहू शकत नाही.
जगज्जृम्भिकया जीवस् त्व् अनैक्यद्वित्वया स्थितः । स्पन्दशक्त्येव पवनस् स्वात्मनो ऽभिन्नयानया
जगाच्या विस्तारामुळे जीव एकतेपासून वेगळेपणातच राहतो, जशी वाऱ्यातील हालचालीची शक्ती वाऱ्यापासून वेगळी नसते.