स चेतति यथा यत्र यद् यदाशु तद् एव हि । तथा तत्र तदा राम भवत्य् अनुभवात्मकम्
जिथे आणि जसा जीव अनुभवतो, तिथे आणि तशाच रीतीने ते लगेच घडते; म्हणून, राम, त्या वेळी आणि त्या ठिकाणी ते अनुभव म्हणून प्रकट होते.
पवनस्य यथा स्पन्दश् चेत्यं जीवस्य वै तथा । स्वसंविन्मात्रनिर्णेयं नोपदेशामयक्षतम्
जसा वाऱ्याचा हालचाल हा त्याचा स्वभाव आहे, तसाच जीवाचा व्यवहार फक्त त्याच्या स्वतःच्या जाणीवेवर ठरतो, तो शिकवण्या किंवा दुखापतीने बदलत नाही.
यथैवास्पन्दनाद् वातस् सन्न् एवैत्य् असदात्मताम् । तथैवाचेतनाज् जीवो जीवन्न् एति परां गतिम्
जसं वारा हलचाल थांबवतो तेव्हा तो जणू नाहीसा झाल्यासारखा वाटतो, तसंच जेव्हा जीवाचं चैतन्य नाहीसं होतं, तेव्हा तो जगत असतानाच परमावस्था प्राप्त करतो.
जीवश् चिद्घनरूपत्वाद् अहम् इत्य् एव चेतनात् । देशकालक्रियाद्रव्यशक्तीर् निर्माय तिष्ठति
जीव हा शुद्ध चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे 'मी आहे' असं जाणतो आणि आपल्या सामर्थ्याने देश, काळ, कृती, द्रव्य आणि शक्ती यांची निर्मिती करतो.
देशकालक्रियाद्रव्यचर्चितां चर्चितां स्वयम् । असत्यां सत्यवत् स्फारां तावन्मात्रशरीरकाम्
तो स्वतःला देश, काळ, कृती आणि द्रव्य यांनी सजवतो; जरी हे सगळं खोटं असलं तरी खरं वाटतं आणि विस्तारलेलं दिसतं, पण हे फक्त संकल्पांचं शरीर असतं.
चेतिताम् असदाकारां प्रालेयपरमाणुताम् । पश्यत्य् आत्मन्य् अथात्मत्वे स्वप्ने स्वमरणोपमाम्
तो ही संकल्पमय, असत्य रूप, बर्फाच्या कणांसारखी सूक्ष्म, स्वतःमध्येच पाहतो आणि तेच आपलं खरं स्वरूप समजतो, जसं स्वप्न किंवा स्वतःचं मरण.
स्वप्नस्वावयवान्यत्वसदृशीं तां विभावयन् । विस्मृत्य चेतनीं सत्तां तत्ताम् एवाशु गच्छति
स्वप्नातील शरीराच्या अवयवांसारखी ती रूपं मनाशी धरून, आपली जागरूकता आणि अस्तित्व विसरल्यावर, ते मन लगेच त्या अवस्थेत विलीन होतं.
एवंरूपो बुध्यमानḫ प्रोच्छूनत्वम् अथात्मनि । पश्यत्य् आशु स्वम् आत्मानं चन्द्रबिम्बम् इव द्रुतम्
असं समजल्यावर, माणूस आपला स्वतःचा आत्मा अगदी लवकर, वाहत्या पाण्यातल्या चंद्रप्रतिबिंबासारखा निर्मळ आणि स्वच्छ पाहतो.
आत्मन्य् अथेन्दुबिम्बात्मन्य् असौ संवित्तिपञ्चकम् । काकतालीयवद् भिन्नम् उदितं चेतति स्वयम्
मग, आत्म्यातच जसा चंद्राचा प्रतिबिंब असतो, तसंच पाच प्रकारची जाणीव वेगवेगळी आणि योगायोगानं प्रकट होते आणि ती आपोआप जाणवते.
पञ्चानां संविदां पञ्च भिन्नान्य् अङ्गान्य् असाव् अथ । बुध्यते तानि तद्रूपरन्ध्राण्य् अनुभवत्य् अपि
या पाच जाणीवांना पाच वेगवेगळे भाग असतात; ते स्वतः त्यांची ओळख पटवतो आणि त्यांच्या सूक्ष्म मार्गांचाही अनुभव घेतो.
स पञ्चावयवḫ पश्चाद् राजते पुरुषो विराट् । अनन्ताकारसंवित्तिर् अव्यक्तात्मा निरामयः
नंतर, पाच अवयवांनी युक्त असा विराट पुरुष तेजस्वी होतो. त्याचं स्वरूप अनंत चैतन्य आहे, त्याची मूळ अवस्था प्रकट होत नाही आणि तो सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.
मनोमयो ऽसाव् उदितḫ परस्मात् प्रथमोत्थितः । आकाशविशदश् शान्तो नित्यानन्तविभामयः
तो पुरुष मनाने बनलेला आहे, परमात्म्यापासून प्रथम उत्पन्न झालेला आहे. तो आकाशासारखा निर्मळ, शांत आणि शाश्वत-अनंत तेजानं भरलेला आहे.
स चाप्य् अपञ्चभूतात्मा पञ्चभूतात्मकोपमः । विराडात्मैकपुरुषḫ परमḫ परमेश्वरः
जरी त्याचं मूळ पाच महाभूतांपासून बनलेलं नाही, तरी तो त्यांच्यासारखा भासतो. तोच एक विराट पुरुष, सर्वोच्च आणि सर्वांचा परमेश्वर आहे.
स्वयम् एवाशु भवति स्वयम् एव विलीयते । स्वयम् एव प्रसरति स्वयं सङ्कोचम् एति च
तो स्वतःच प्रकट होतो, स्वतःच लय पावतो, स्वतःच विस्तारतो आणि स्वतःच संकुचित होतो.
स्वसङ्कल्पकृतेनासौ कल्पौघेन क्षणेन वा । यदृच्छयोदेति पुनḫ पुनर् भूत्वोपशाम्यति
स्वतःच्या इच्छेने, कधी असंख्य सृष्टी घडवून किंवा क्षणातच, तो पुन्हा पुन्हा निर्माण होतो आणि मग शांतही होतो.
मनोमात्रैकरूपात्मा प्रकृतेर् देह एष सः । एष पुर्यष्टकं प्रोक्तस् सर्वस्यैवातिवाहिकः
हे शरीर मनाचेच रूप असून, निसर्गातून उत्पन्न झाले आहे; हेच आठ भागांचे सूक्ष्म शरीर म्हणतात, जे सर्वांचे वाहन आहे.
स्थूलस् सूक्ष्मो ऽम्बरात्मैष व्यक्तो ऽव्यक्तो ऽन्तवर्जितः । सर्वस्य बहिर् अन्तश् च नकिञ्चित् किञ्चिद् एव च
हे शरीर स्थूल आणि सूक्ष्म, आकाशरूप, प्रकट आणि अप्रकट, अंत नसलेले आहे; ते सर्वांच्या बाहेरही आहे आणि आतही, काहीच नाही असंही वाटतं आणि काहीतरी आहे असंही.
अङ्गानि राम तस्याष्टौ मनष्षष्ठानि पञ्च च । साहम्भावानीन्द्रियाणि भावाभावमयानि च
राम, याची आठ अंगे आहेत—मन सहावे आणि पाच इंद्रिये; हीच 'मी'पणाची इंद्रिये असून, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्याने बनलेली आहेत.
तेन गीता इमे वेदास् सह शब्दार्थकल्पनैः । नियतिस् स्थापिता तेन तथाद्यापि यथा स्थिता
त्याच्यामुळे हे वेद, त्यांच्या शब्दरचना आणि अर्थांसह, निर्माण झाले; त्याच नियमानुसार ते स्थिर झाले आणि आजही तसेच आहेत.
अनन्तम् ऊर्ध्वं मूर्धास्य तथाधḫ पादयोस् तलम् । अपराकाशम् उदरम् इदं ब्रह्माण्डमण्डलम्
त्याच्या डोक्याचा शिखर वर अगदी अंतहीन आहे, आणि पायांचे तळ खाली अखंड आहेत; पोट म्हणजेच पश्चिम आकाश — हेच हे ब्रह्मांडाचं गोल रूप आहे.
लोकान्तराण्य् अनन्तानि पार्शुकाẖ क्षतजं पयः । मांसपेश्यẖ क्षितिधरास् सरितस् सन्ततास् सिराः
असंख्य इतर लोकं म्हणजे त्याचे बाजू, रक्त हे पाणी आहे, मांसाचे ढग म्हणजे पर्वत, आणि अखंड नद्या म्हणजे त्याच्या शिरा आहेत.
रक्तधारा जलधयो द्विपान्य् एवान्त्रवेष्टनम् । बाहवẖ ककुभस् स्फारास् तारका रोमसन्ततिः
रक्ताच्या धारांमुळे समुद्र तयार झाले, द्वीप म्हणजे आतड्यांचे वळसे, रुंद बाहू म्हणजे दिशा, आणि असंख्य तारे म्हणजे शरीरावरील केस आहेत.
पञ्चाशद् अनिलस्कन्धा एकोनाḫ प्राणवायवः । मार्ताण्डमण्डलं चण्डं पित्तं जठरपावकः
पन्नास वाऱ्यांचे प्रवाह म्हणजे शरीरातील वायू आहेत, आणि प्राणवायू हे पन्नासाहून थोडे कमी आहेत. सूर्याचा तेजस्वी गोल म्हणजे पित्त, आणि पचनाची ज्वाळ म्हणजे जठरातील अग्नी आहे.
शशाङ्कमण्डलं जीवश् श्लेष्मा शुक्रं सितं बलम् । मनस् सङ्कल्पकोशात्म सारात्म परमामृतम्
चंद्राचा गोल म्हणजे जीवनरस, कफ, वीर्य, बळ आणि ताजेपणा आहे. मन हे इच्छांचा साठा आहे, आत्मा म्हणजे सार, आणि तेच श्रेष्ठ अमृत आहे.
मूलं शरीरकोशस्य बीजं कर्मद्रुमस्य च । प्रसवस् सर्वभावानाम् इन्दुर् आनन्दकारणम्
शरीराच्या आवरणाचा मुळ, कर्माच्या वृक्षाचे बीज, आणि सर्व सृष्टीचा उगम—हा चंद्रच आनंदाचा कारण आहे.
यद् इन्दुमण्डलं नाम स सम्राड् जीव उच्यते । शरीरकर्ममनसां बीजं मूलं च कारणम्
ज्याला चंद्राचा गोल असे म्हणतात, तोच खरा सम्राट, म्हणजेच जीव आहे. तोच शरीर, कर्म आणि मन यांचे बीज, मूळ आणि कारण आहे.
अस्माद् इन्दुनिभाज् जीवात् प्रसरन्ति जगत्त्रये । जीवा मनांसि कर्माणि सुखान्य् अन्नामृतानि च
या चंद्रासारख्या जीवातूनच हे तिन्ही जग, सर्व जीव, मनं, कृती, सुखं, अन्न आणि अमृत यांचा उगम होतो.
विराज एते सङ्कल्पा ब्रह्मविष्णुजिनादयः । तस्य चित्तचमत्कारास् सुरासुरनभश्चराः
याच तेजस्वी संकल्पांमधून ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि इतर देव निर्माण होतात; त्याच्या मनातील अद्भुतता म्हणजे देव, दैत्य आणि आकाशातील इतर जीव.
चित्स्वभावो बुध्यमानḫ प्रालेयपरमाणुताम् । यदादौ भावयत्य् आशु तदा तत्रैव तिष्ठति
जेव्हा ही चेतना आपली ओळख पटवते, तेव्हा ती बर्फाच्या कणासारखी स्थिती धारण करते; सुरुवातीला जे काही ती लवकर विचार करते, तिथेच ती ठाम राहते.
तेनैतद् एव जीवस्य स्थानं विद्धि रघूद्वह । पञ्चावयवम् एतत् तच् छरीरम् अनुभूयते
म्हणून, हे रघुकुळातील श्रेष्ठा, हेच जीवाचं खरे निवासस्थान समज; ही पाच भागांची रचना म्हणजेच त्याचं शरीर म्हणून अनुभवली जाते.