इत्य् अस्मिन्न् अखिलपदार्थसार्थकोशे व्योमन्य् अप्य् अतिवितते जगन्ति सन्ति । क्षुब्धाम्बुप्रसृततरङ्गभङ्गभङ्ग्या सर्वत्राविरलतरं मिथो मिलन्ति
या सर्वव्यापी आकाशरूप खजिन्यात, जिथे साऱ्या वस्तूंचा सार आहे, तिथेही अनेक जगं अस्तित्वात आहेत. अस्वस्थ पाण्यातून उठणाऱ्या लाटांच्या अखंड खेळात ही जगं सर्वत्र एकमेकांना सतत भेटत राहतात.
अन्योऽन्यं नियतम् अरोधकानि नित्यं प्रोत्कम्पान्य् अमलनभांसि वारिणीव । चित्रज्ञप्रविसृतचित्तचित्रजालानीवान्तर् बहिर् इव वृन्दजृम्भितानि
ही जगं कायम एकमेकांना अडथळा आणतात, नेहमी हालचालीत असतात, जणू स्वच्छ आकाशात पाणी भरल्यासारखी. जशी जाणिवेच्या जाणणाऱ्याने विणलेली विचारांची जाळी आत आणि बाहेर सर्वत्र दिसते, तशी ही जगं समूहाने प्रकटतात.
अन्योऽन्यं परिमिलितानि कानिचित् खे नान्योऽन्यं परिमिलितानि कानिचिच् च । सर्वत्वात् परमचितेर् अनन्तरूपाण्य् आरम्भप्रचुरदिगन्तसम्भृतानि
काही जगं आकाशात एकमेकांत मिसळतात, काही मिसळत नाहीत. कारण सर्वोच्च चैतन्य सर्वत्र व्यापलेलं असल्यामुळे, ही जगं अनंत रूपं घेतात आणि सर्व दिशांना व्यापून राहतात.
लोलाम्बूदरपुरबिम्बभङ्गुराणि स्वान्तस्थाविरलमहापुरोपमानि । सुस्थैर्याण्य् अपि सततं क्षणक्षयाणि चिद्रूपार्णवलहरीविवर्तनानि
काही जगं ढगांमधील नगरीच्या नाजूक प्रतिबिंबासारखी अस्थिर असतात, काही हृदयातल्या दुर्मिळ महान नगरीसारखी असतात. जरी काही जगं स्थिर वाटली, तरी तीही क्षणोक्षणी नष्ट होत राहतात, जणू चैतन्याच्या समुद्रातील लाटा सतत फिरत असाव्यात.
पृथक्स्थितानि व्यतिमिश्रितानि जलानि वेवाम्बुनिधौ नदीनाम् । तारार्कचन्द्रग्रहमण्डलानां समोदितानां नभसीव भासः
जसा नद्यांचे पाणी समुद्रात मिसळूनही वेगळे राहते, तसंच आकाशात तारे, सूर्य, चंद्र आणि ग्रह यांचा प्रकाश एकत्र दिसतो.
मुने जीवस्य यद् रूपम् आकृतिग्रहणं तथा । यथा च परमार्थत्वं स्थानं यच् चास्य तद् वद
मुनिवर, जीवाचं खरं रूप काय आहे, तो आकार कसा घेतो, त्याचं अंतिम स्वरूप काय आहे आणि त्याचं स्थान कुठे आहे, हे मला सांगा.
स्वसङ्कल्पाङ्कचेत्याङ्कं चिद् इत्य् अपरनामकम् । अनन्तं चेतनाकाशं जीवशब्देन कथ्यते
स्वतःच्या इच्छेने आणि वस्तूंनी ओळखला जाणारा, ज्याला चैतन्य असंही नाव आहे, असा अनंत चैतन्याचा विस्तार 'जीव' या शब्दाने ओळखला जातो.
न पराणु न च स्थूलं न शून्यं न च किञ्चन । चिन्मात्रं स्वानुभूत्यात्म सर्वगं जीव उच्यते
तो ना अगदी सूक्ष्म आहे, ना स्थूल, ना रिकामा आहे, ना काही वेगळं; तो फक्त चैतन्य आहे, स्वतःच्या अनुभूतीने ओळखला जाणारा आणि सर्वत्र व्यापलेला, असाच जीव म्हणतात.
अणीयसाम् अणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । नकिञ्चिन्मात्रकं चैव सर्वं जीवं विदुर् बुधाः
ज्ञानी लोकांना जीव हा सगळ्यात सूक्ष्मात सूक्ष्म, सगळ्यात मोठ्यात मोठा, काहीच नाही असाही आणि सर्व काही असाही वाटतो.
यस्य यस्य पदार्थस्य यो भावस् तेन तत्र तम् । स्थितं विद्धि तदाभासं तदात्मैकान्तवेदनात्
प्रत्येक वस्तूला जसा स्वभाव असतो, तशी त्या वस्तूमध्ये जीवाची छाया त्याच रूपाशी एकरूप झाल्यामुळे तिथे असते, हे ओळख.
स चेतति यथा यत्र यद् यदाशु तद् एव हि । तथा तत्र तदा राम भवत्य् अनुभवात्मकम्
जिथे आणि जसा जीव अनुभवतो, तिथे आणि तशाच रीतीने ते लगेच घडते; म्हणून, राम, त्या वेळी आणि त्या ठिकाणी ते अनुभव म्हणून प्रकट होते.
पवनस्य यथा स्पन्दश् चेत्यं जीवस्य वै तथा । स्वसंविन्मात्रनिर्णेयं नोपदेशामयक्षतम्
जसा वाऱ्याचा हालचाल हा त्याचा स्वभाव आहे, तसाच जीवाचा व्यवहार फक्त त्याच्या स्वतःच्या जाणीवेवर ठरतो, तो शिकवण्या किंवा दुखापतीने बदलत नाही.
यथैवास्पन्दनाद् वातस् सन्न् एवैत्य् असदात्मताम् । तथैवाचेतनाज् जीवो जीवन्न् एति परां गतिम्
जसं वारा हलचाल थांबवतो तेव्हा तो जणू नाहीसा झाल्यासारखा वाटतो, तसंच जेव्हा जीवाचं चैतन्य नाहीसं होतं, तेव्हा तो जगत असतानाच परमावस्था प्राप्त करतो.
जीवश् चिद्घनरूपत्वाद् अहम् इत्य् एव चेतनात् । देशकालक्रियाद्रव्यशक्तीर् निर्माय तिष्ठति
जीव हा शुद्ध चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे 'मी आहे' असं जाणतो आणि आपल्या सामर्थ्याने देश, काळ, कृती, द्रव्य आणि शक्ती यांची निर्मिती करतो.
देशकालक्रियाद्रव्यचर्चितां चर्चितां स्वयम् । असत्यां सत्यवत् स्फारां तावन्मात्रशरीरकाम्
तो स्वतःला देश, काळ, कृती आणि द्रव्य यांनी सजवतो; जरी हे सगळं खोटं असलं तरी खरं वाटतं आणि विस्तारलेलं दिसतं, पण हे फक्त संकल्पांचं शरीर असतं.
चेतिताम् असदाकारां प्रालेयपरमाणुताम् । पश्यत्य् आत्मन्य् अथात्मत्वे स्वप्ने स्वमरणोपमाम्
तो ही संकल्पमय, असत्य रूप, बर्फाच्या कणांसारखी सूक्ष्म, स्वतःमध्येच पाहतो आणि तेच आपलं खरं स्वरूप समजतो, जसं स्वप्न किंवा स्वतःचं मरण.
स्वप्नस्वावयवान्यत्वसदृशीं तां विभावयन् । विस्मृत्य चेतनीं सत्तां तत्ताम् एवाशु गच्छति
स्वप्नातील शरीराच्या अवयवांसारखी ती रूपं मनाशी धरून, आपली जागरूकता आणि अस्तित्व विसरल्यावर, ते मन लगेच त्या अवस्थेत विलीन होतं.
एवंरूपो बुध्यमानḫ प्रोच्छूनत्वम् अथात्मनि । पश्यत्य् आशु स्वम् आत्मानं चन्द्रबिम्बम् इव द्रुतम्
असं समजल्यावर, माणूस आपला स्वतःचा आत्मा अगदी लवकर, वाहत्या पाण्यातल्या चंद्रप्रतिबिंबासारखा निर्मळ आणि स्वच्छ पाहतो.
आत्मन्य् अथेन्दुबिम्बात्मन्य् असौ संवित्तिपञ्चकम् । काकतालीयवद् भिन्नम् उदितं चेतति स्वयम्
मग, आत्म्यातच जसा चंद्राचा प्रतिबिंब असतो, तसंच पाच प्रकारची जाणीव वेगवेगळी आणि योगायोगानं प्रकट होते आणि ती आपोआप जाणवते.
पञ्चानां संविदां पञ्च भिन्नान्य् अङ्गान्य् असाव् अथ । बुध्यते तानि तद्रूपरन्ध्राण्य् अनुभवत्य् अपि
या पाच जाणीवांना पाच वेगवेगळे भाग असतात; ते स्वतः त्यांची ओळख पटवतो आणि त्यांच्या सूक्ष्म मार्गांचाही अनुभव घेतो.
स पञ्चावयवḫ पश्चाद् राजते पुरुषो विराट् । अनन्ताकारसंवित्तिर् अव्यक्तात्मा निरामयः
नंतर, पाच अवयवांनी युक्त असा विराट पुरुष तेजस्वी होतो. त्याचं स्वरूप अनंत चैतन्य आहे, त्याची मूळ अवस्था प्रकट होत नाही आणि तो सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.
मनोमयो ऽसाव् उदितḫ परस्मात् प्रथमोत्थितः । आकाशविशदश् शान्तो नित्यानन्तविभामयः
तो पुरुष मनाने बनलेला आहे, परमात्म्यापासून प्रथम उत्पन्न झालेला आहे. तो आकाशासारखा निर्मळ, शांत आणि शाश्वत-अनंत तेजानं भरलेला आहे.
स चाप्य् अपञ्चभूतात्मा पञ्चभूतात्मकोपमः । विराडात्मैकपुरुषḫ परमḫ परमेश्वरः
जरी त्याचं मूळ पाच महाभूतांपासून बनलेलं नाही, तरी तो त्यांच्यासारखा भासतो. तोच एक विराट पुरुष, सर्वोच्च आणि सर्वांचा परमेश्वर आहे.
स्वयम् एवाशु भवति स्वयम् एव विलीयते । स्वयम् एव प्रसरति स्वयं सङ्कोचम् एति च
तो स्वतःच प्रकट होतो, स्वतःच लय पावतो, स्वतःच विस्तारतो आणि स्वतःच संकुचित होतो.
स्वसङ्कल्पकृतेनासौ कल्पौघेन क्षणेन वा । यदृच्छयोदेति पुनḫ पुनर् भूत्वोपशाम्यति
स्वतःच्या इच्छेने, कधी असंख्य सृष्टी घडवून किंवा क्षणातच, तो पुन्हा पुन्हा निर्माण होतो आणि मग शांतही होतो.
मनोमात्रैकरूपात्मा प्रकृतेर् देह एष सः । एष पुर्यष्टकं प्रोक्तस् सर्वस्यैवातिवाहिकः
हे शरीर मनाचेच रूप असून, निसर्गातून उत्पन्न झाले आहे; हेच आठ भागांचे सूक्ष्म शरीर म्हणतात, जे सर्वांचे वाहन आहे.
स्थूलस् सूक्ष्मो ऽम्बरात्मैष व्यक्तो ऽव्यक्तो ऽन्तवर्जितः । सर्वस्य बहिर् अन्तश् च नकिञ्चित् किञ्चिद् एव च
हे शरीर स्थूल आणि सूक्ष्म, आकाशरूप, प्रकट आणि अप्रकट, अंत नसलेले आहे; ते सर्वांच्या बाहेरही आहे आणि आतही, काहीच नाही असंही वाटतं आणि काहीतरी आहे असंही.
अङ्गानि राम तस्याष्टौ मनष्षष्ठानि पञ्च च । साहम्भावानीन्द्रियाणि भावाभावमयानि च
राम, याची आठ अंगे आहेत—मन सहावे आणि पाच इंद्रिये; हीच 'मी'पणाची इंद्रिये असून, अस्तित्व आणि अनस्तित्व यांच्याने बनलेली आहेत.
तेन गीता इमे वेदास् सह शब्दार्थकल्पनैः । नियतिस् स्थापिता तेन तथाद्यापि यथा स्थिता
त्याच्यामुळे हे वेद, त्यांच्या शब्दरचना आणि अर्थांसह, निर्माण झाले; त्याच नियमानुसार ते स्थिर झाले आणि आजही तसेच आहेत.
अनन्तम् ऊर्ध्वं मूर्धास्य तथाधḫ पादयोस् तलम् । अपराकाशम् उदरम् इदं ब्रह्माण्डमण्डलम्
त्याच्या डोक्याचा शिखर वर अगदी अंतहीन आहे, आणि पायांचे तळ खाली अखंड आहेत; पोट म्हणजेच पश्चिम आकाश — हेच हे ब्रह्मांडाचं गोल रूप आहे.