असत्य् एव खरूपे ऽस्मिञ् जगदाख्ये विदो भ्रमे । लोकान्तराद्र्योघमयी सुदृढाज्ञस्य भावना
ही सृष्टी खरी नसून, रिकाम्या आकाशासारखी आहे. अज्ञान्यांच्या मनात, डोंगरासारखी ठाम आणि मोठी कल्पना, या जगाचा भास निर्माण करते.
इदं हेयम् उपादेयम् इदम् इत्य् अन्तर् अज्ञता । यस्य तस्य भवायास्ति सर्वज्ञस्यापि मूढता
'हे टाकावं, ते घ्यावं' अशी जी आतली अज्ञानाची भावना आहे, तीच जन्ममरणाचे कारण आहे; अगदी सर्वज्ञालाही यातून भ्रम होतो.
सचेतनो ह्य् अवयवी चेतत्य् अवयवान् यथा । स्वान्तर् एव ततं जीवस् त्रिजगद् बुध्यते तथा
जसा जिवंत देह आपल्या अवयवांना जाणतो, तसाच जीव आपल्या अंतर्यात राहून तीनही जगांचा अनुभव घेतो.
संविदात्म पराकाशम् अनन्तम् अहम् अव्ययः । व्योम्नो ऽवयवरूपाणि तस्येमानि जगन्ति मे
मीच चेतनेचा मूळस्वरूप, अनंत, अटळ आणि सर्वश्रेष्ठ आकाश आहे; ही सर्व जगं जणू माझ्या अवकाशाचे अवयव आहेत.
सचेतनो ऽयḫपिण्डो ऽन्तẖ क्षुरसूच्यादिकं यथा । बुध्यते बुध्यते तद्वज् जीवो ऽन्तस् त्रिजगद्भ्रमम्
जसा जिवंत मांसाचा तुकडा आपल्या आत केस, सुई किंवा दुसरी काही गोष्ट आहे हे जाणतो, तसाच जीव आपल्या आतल्या या तीन जगांच्या भ्रमाला ओळखतो.
अचित् सचिद् वा मृत्पिण्डश् शरावोदञ्चनादिकम् । यथाङ्गं मनुते जीवस् तथाङ्गं मनुते जगत्
जसा मातीचा गोळा, तो सजीव असो वा निर्जीव, आपल्या आकारानुसार स्वतःला मडकं किंवा वाटी समजतो, तसाच जीवही आपल्या स्वरूपानुसार जगाला तसंच समजतो.
चिद् अचिद् वाङ्कुरो देहे वृक्षत्वं मन्यते यथा । वृक्षशब्दार्थरहितं ब्रह्मेदं त्रिजगत् तथा
जसा एखादा अंकुर, तो सजीव असो वा निर्जीव, स्वतःला झाड समजतो, तसंच हे त्रिजगत 'झाड' या शब्दाचा खरा अर्थ नसतानाही ब्रह्म असं समजलं जातं.
चिद् वाचिद् वा यथादर्शो बिम्बितं वाप्य् अबिम्बितम् । नगरं वेत्ति नो वापि तथा ब्रह्म जगत्त्रयम्
जसा आरसा, तो सजीव असो वा निर्जीव, प्रतिमा उमटवो किंवा न उमटवो, शहर ओळखो किंवा न ओळखो, तसंच ब्रह्म हेच हे त्रिजगत आहे.
देशकालक्रियाद्रव्यमात्रम् एव जगत्त्रयम् । अहन्त्वजगतोस् तेन भेदो नास्ति तदात्मनोः
ही तीनही जगं म्हणजे केवळ देश, काळ, कृती आणि वस्तू यांचंच रूप आहे. म्हणून 'मी'पण आणि जग यांच्यात काहीही फरक नाही, कारण दोघांचंही मूळ एकच आहे.
कल्पितेनोपमानेन यद् एतद् उपदिश्यते । अत्रोपमैकदेशेन उपमेयसधर्मता
इथे जी काही उपमा सांगितली जाते, ती फक्त कल्पनेने दिलेली असते. त्या उपमेत आणि ज्याचं वर्णन केलं जातं त्यात केवळ काही प्रमाणातच साम्य असतं.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । अमुञ्चतḫ पराणुत्वं जीवस्यैतत् स्मृतं वपुः
या जगात जे काही दिसतं, जसं की स्थिर किंवा चल, त्याचं अगदी सूक्ष्म स्वरूप सोडू नका; हेच जीवाचं खरं रूप मानलं जातं.
सर्वसंवेदनत्यागे शुद्धसत्तास्पदे पदे । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति निस्सङ्गोपलकोशयोः
सर्व प्रकारचं जाणणं सोडून जेव्हा शुद्ध अस्तित्वात स्थिरावतो, तेव्हा निःसंग जीव आणि परमात्मा यांच्यात तसूभरही फरक राहत नाही.
यो यो नाम समुल्लेखो यत्र यत्र यथा यथा । यदा यदा येन येन पयसस् स यथा द्रवः
जशी पाण्याची ओल वेगवेगळ्या प्रकारे दिसते, तशी कुठल्याही ठिकाणी, कधीही, जशी काही कल्पना मनात येते, ती तशीच प्रकट होते.
यो यो नाम विकल्पांशो यत्र यत्र यथा यथा । यदा यदा येन येन चीयते स तथेह चित्
जशी काही कल्पना, कुठेही, कधीही, ज्या प्रकारे निर्माण होते, ती सर्व केवळ चैतन्याचाच विस्तार आहे.
अचित्त्वान् नास्ति मनसि सङ्कल्पẖ ख इवाङ्कुरः । चित्त्वात् तु चेतसो विद्धि चितेर् एवेह कल्पनम्
चैतन्याशिवाय मन असू शकत नाही, जसे आकाशात कोंब उगवत नाही; पण चैतन्यामुळेच सर्व मनातील कल्पना फक्त चैतन्याच्याच आहेत, हे जाणावं.
या योदेति विकल्पश्रीर् अप्रबुद्धाशयं प्रति । सर्वगत्वाद् अनन्तत्वाच् चिद्व्योम्नस् सा न सन्मयी
ज्याच्या मनात जागृती नाही, त्याच्यासाठी जी काही कल्पनांची शोभा प्रकट होते, ती चैतन्य सर्वत्र आणि अनंत असल्यामुळे, ती खरी अस्तित्वस्वरूप नाही.
सर्वसङ्कल्पकलना सत्येत्य् आबालम् अक्षतम् । स्वप्नादाव् अनुभूतो ऽन्तर् अर्थẖ केनापलप्स्यते
सर्व संकल्पांची कल्पना सुरुवातीपासून अखंड खरीच मानली जाते; जशी स्वप्नात किंवा अशाच अवस्थेत मनात जे काही अनुभवले जाते, त्याचा अर्थ कोण नाकारू शकेल?
सङ्कल्पो वास्त्व् असङ्कल्पो यो य आलिखितश् चिता । सो ऽनुभूतो ऽप्य् असत्यस् स्याद् असत्यस्यैव नो सतः
तो संकल्प असो वा नसतो, ज्या गोष्टी मनात उमटतात, त्या अनुभवल्या गेल्या तरीही, जर त्या खऱ्या नसतील तर त्या खऱ्या होऊ शकत नाहीत; कारण जे खोटं आहे ते कधीच खरं होत नाही.
असत्यताभिधं सत्यं मुक्त एव भवेच् छिवः । सो ऽतिवाहिकदेहैकपरिक्षयविकासवान्
जे खरं म्हणवलं जातं, पण प्रत्यक्षात खोटं आहे, ते मुक्तच असतं आणि शुद्ध होतं; कारण ते केवळ या प्रवासासाठी घेतलेल्या देहाच्या नाशाने आणि विस्ताराने ओळखता येतं.
जगन्ति वातैर् उह्यन्ते व्योम्नि शल्मलितूलवत् । नोह्यन्ते चोपलानीव न च सन्त्य् एव कल्पनात्
जगं आकाशात वाऱ्याने शाल्मलीच्या रुईसारखी उडवली जातात; आणि त्या दगडांसारखी हलत नाहीतही, प्रत्यक्षात ती फक्त कल्पनेमुळेच आहेत, खरंतर अस्तित्वातच नाहीत.
इत्य् अस्मिन्न् अखिलपदार्थसार्थकोशे व्योमन्य् अप्य् अतिवितते जगन्ति सन्ति । क्षुब्धाम्बुप्रसृततरङ्गभङ्गभङ्ग्या सर्वत्राविरलतरं मिथो मिलन्ति
या सर्वव्यापी आकाशरूप खजिन्यात, जिथे साऱ्या वस्तूंचा सार आहे, तिथेही अनेक जगं अस्तित्वात आहेत. अस्वस्थ पाण्यातून उठणाऱ्या लाटांच्या अखंड खेळात ही जगं सर्वत्र एकमेकांना सतत भेटत राहतात.
अन्योऽन्यं नियतम् अरोधकानि नित्यं प्रोत्कम्पान्य् अमलनभांसि वारिणीव । चित्रज्ञप्रविसृतचित्तचित्रजालानीवान्तर् बहिर् इव वृन्दजृम्भितानि
ही जगं कायम एकमेकांना अडथळा आणतात, नेहमी हालचालीत असतात, जणू स्वच्छ आकाशात पाणी भरल्यासारखी. जशी जाणिवेच्या जाणणाऱ्याने विणलेली विचारांची जाळी आत आणि बाहेर सर्वत्र दिसते, तशी ही जगं समूहाने प्रकटतात.
अन्योऽन्यं परिमिलितानि कानिचित् खे नान्योऽन्यं परिमिलितानि कानिचिच् च । सर्वत्वात् परमचितेर् अनन्तरूपाण्य् आरम्भप्रचुरदिगन्तसम्भृतानि
काही जगं आकाशात एकमेकांत मिसळतात, काही मिसळत नाहीत. कारण सर्वोच्च चैतन्य सर्वत्र व्यापलेलं असल्यामुळे, ही जगं अनंत रूपं घेतात आणि सर्व दिशांना व्यापून राहतात.
लोलाम्बूदरपुरबिम्बभङ्गुराणि स्वान्तस्थाविरलमहापुरोपमानि । सुस्थैर्याण्य् अपि सततं क्षणक्षयाणि चिद्रूपार्णवलहरीविवर्तनानि
काही जगं ढगांमधील नगरीच्या नाजूक प्रतिबिंबासारखी अस्थिर असतात, काही हृदयातल्या दुर्मिळ महान नगरीसारखी असतात. जरी काही जगं स्थिर वाटली, तरी तीही क्षणोक्षणी नष्ट होत राहतात, जणू चैतन्याच्या समुद्रातील लाटा सतत फिरत असाव्यात.
पृथक्स्थितानि व्यतिमिश्रितानि जलानि वेवाम्बुनिधौ नदीनाम् । तारार्कचन्द्रग्रहमण्डलानां समोदितानां नभसीव भासः
जसा नद्यांचे पाणी समुद्रात मिसळूनही वेगळे राहते, तसंच आकाशात तारे, सूर्य, चंद्र आणि ग्रह यांचा प्रकाश एकत्र दिसतो.
मुने जीवस्य यद् रूपम् आकृतिग्रहणं तथा । यथा च परमार्थत्वं स्थानं यच् चास्य तद् वद
मुनिवर, जीवाचं खरं रूप काय आहे, तो आकार कसा घेतो, त्याचं अंतिम स्वरूप काय आहे आणि त्याचं स्थान कुठे आहे, हे मला सांगा.
स्वसङ्कल्पाङ्कचेत्याङ्कं चिद् इत्य् अपरनामकम् । अनन्तं चेतनाकाशं जीवशब्देन कथ्यते
स्वतःच्या इच्छेने आणि वस्तूंनी ओळखला जाणारा, ज्याला चैतन्य असंही नाव आहे, असा अनंत चैतन्याचा विस्तार 'जीव' या शब्दाने ओळखला जातो.
न पराणु न च स्थूलं न शून्यं न च किञ्चन । चिन्मात्रं स्वानुभूत्यात्म सर्वगं जीव उच्यते
तो ना अगदी सूक्ष्म आहे, ना स्थूल, ना रिकामा आहे, ना काही वेगळं; तो फक्त चैतन्य आहे, स्वतःच्या अनुभूतीने ओळखला जाणारा आणि सर्वत्र व्यापलेला, असाच जीव म्हणतात.
अणीयसाम् अणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । नकिञ्चिन्मात्रकं चैव सर्वं जीवं विदुर् बुधाः
ज्ञानी लोकांना जीव हा सगळ्यात सूक्ष्मात सूक्ष्म, सगळ्यात मोठ्यात मोठा, काहीच नाही असाही आणि सर्व काही असाही वाटतो.
यस्य यस्य पदार्थस्य यो भावस् तेन तत्र तम् । स्थितं विद्धि तदाभासं तदात्मैकान्तवेदनात्
प्रत्येक वस्तूला जसा स्वभाव असतो, तशी त्या वस्तूमध्ये जीवाची छाया त्याच रूपाशी एकरूप झाल्यामुळे तिथे असते, हे ओळख.