सर्वत्र सर्वदा सन्ति सुसूक्ष्माण्य् एव खाद् अपि । कल्पनामात्रसारत्वान् न दह्यन्ते मनाग् अपि
सर्वत्र आणि सर्वकाळ अत्यंत सूक्ष्म गोष्टी असतात, अगदी आकाशातही; त्यांचा गाभा केवळ कल्पना असल्याने, त्या कधीच जळत नाहीत.
तान्य् एव दृढभावत्वात् स्वेषु लोकेषु तेष्व् अलम् । मतान्य् एव चिदंशस्य सर्वगत्वाद् भवान् इव
त्या त्यांच्या स्वतःच्या लोकांत ठामपणे अस्तित्वात असल्यामुळे खरी मानली जातात; आणि चैतन्य सर्वत्र असल्याने, त्या तुझ्यासारख्या समजल्या जातात.
प्रतिबिम्बपुराणीव पुरḫ प्राणसरिद्रये । अनूढान्य् अपि चोह्यन्ते सूढान्य् अपि च नैव च
जसं एखाद्या शहरात प्रतिबिंबं सर्वत्र दिसतात, तसंच प्राणाच्या प्रवाहात, जे एकत्र नाहीत त्यांनाही एकत्र असल्याचं समजलं जातं, आणि जे खरंच एकत्र आहेत, त्यांचंही खरं एकत्र येणं होत नाही.
सौरभाणि समुह्यन्ते वाताङ्गस्थानि राघव । जगन्ति प्राणसंस्थानि व्योमात्मकतया तथा
राघव, जसं वाऱ्याने स्पर्श झालेल्या अंगांमध्ये सुगंध जाणवतो, तसंच प्राणामध्ये असलेली ही जगं आकाशासारखीच भासत असतात.
कुम्भे देशान्तरं नीते यथान्तर् व्योम्नि नान्यता । स्पन्दनादिमये चित्ते तथैव त्रिजगद्भ्रमे
मडकं दुसऱ्या जागी नेलं तरी त्यातल्या आकाशाला काही फरक पडत नाही; तसंच, ज्या मनात सतत हालचाल आणि स्पंदनं आहेत, त्यातही हे तिन्ही जग फक्त भ्रमच आहे.
इत्थं जगद्भ्रान्तिर् इयम् असत्यैवोदितैव ते । न विनश्यति नोदेति केवलं ब्रह्मरूपिणी
म्हणून हे जगाचं भ्रमरूप असणं, जे खोटं आहे असं सांगितलं जातं, ते ना कधी नष्ट होतं ना निर्माण होतं; ते फक्त ब्रह्मरूप आहे.
यदि वाप्य् ऊह्यते वातैस् तत् तद् अस्या न लक्ष्यते । तदन्तस्संस्थितैस् स्पन्दो नावि कोशगतैर् इव
जरी वाऱ्यामुळे ते हलतंय असं समजलं, तरी त्याचं खरं स्वरूप कळत नाही; त्यातली हालचाल आतमध्येच राहते, जशी जहाजाच्या कवचातली कंपने बाहेर दिसत नाहीत.
यथा स्पन्दो ऽङ्ग लग्नो ऽपि नाव्य् अन्तस् संस्थितैर् अपि । न लक्ष्यते तथा ब्रह्म तत्संस्थैस् तन्मयैर् अपि
जशी जहाजाच्या एखाद्या भागाला लागलेली कंपनेही आत बसलेल्या लोकांना जाणवत नाहीत, तशीच ब्रह्मात एकरूप झालेले किंवा त्यात स्थिर झालेले लोकसुद्धा ब्रह्माला ओळखू शकत नाहीत.
यथा योजनविस्तीर्णं लघौ सद्मानुभूयते । यक्षस्य पादपस्तम्भे परमाणौ तथा जगत्
जसं एक योजनभर पसरलेलं काहीतरी घरात लहानसं वाटतं, तसंच हे जग यक्षाच्या पायाच्या ठोक्यात किंवा अगदी कणातही सामावलेलं असतं.
वस्त्व् अल्पम् अप्य् अतिबृहल् लघुसत्त्वो ऽभिमन्यते । मूषिका स्वाञ्जलिद्रव्यम् इव पङ्कम् इवार्भकः
ज्याचं समजणं कमी आहे, त्याला अगदी लहान गोष्टही फार मोठी वाटते, जसं उंदराला आपल्या पंजातलं अन्न फार वाटतं किंवा लहान मुलाला चिखलाचा डाग मोठा वाटतो.
असत्य् एव खरूपे ऽस्मिञ् जगदाख्ये विदो भ्रमे । लोकान्तराद्र्योघमयी सुदृढाज्ञस्य भावना
ही सृष्टी खरी नसून, रिकाम्या आकाशासारखी आहे. अज्ञान्यांच्या मनात, डोंगरासारखी ठाम आणि मोठी कल्पना, या जगाचा भास निर्माण करते.
इदं हेयम् उपादेयम् इदम् इत्य् अन्तर् अज्ञता । यस्य तस्य भवायास्ति सर्वज्ञस्यापि मूढता
'हे टाकावं, ते घ्यावं' अशी जी आतली अज्ञानाची भावना आहे, तीच जन्ममरणाचे कारण आहे; अगदी सर्वज्ञालाही यातून भ्रम होतो.
सचेतनो ह्य् अवयवी चेतत्य् अवयवान् यथा । स्वान्तर् एव ततं जीवस् त्रिजगद् बुध्यते तथा
जसा जिवंत देह आपल्या अवयवांना जाणतो, तसाच जीव आपल्या अंतर्यात राहून तीनही जगांचा अनुभव घेतो.
संविदात्म पराकाशम् अनन्तम् अहम् अव्ययः । व्योम्नो ऽवयवरूपाणि तस्येमानि जगन्ति मे
मीच चेतनेचा मूळस्वरूप, अनंत, अटळ आणि सर्वश्रेष्ठ आकाश आहे; ही सर्व जगं जणू माझ्या अवकाशाचे अवयव आहेत.
सचेतनो ऽयḫपिण्डो ऽन्तẖ क्षुरसूच्यादिकं यथा । बुध्यते बुध्यते तद्वज् जीवो ऽन्तस् त्रिजगद्भ्रमम्
जसा जिवंत मांसाचा तुकडा आपल्या आत केस, सुई किंवा दुसरी काही गोष्ट आहे हे जाणतो, तसाच जीव आपल्या आतल्या या तीन जगांच्या भ्रमाला ओळखतो.
अचित् सचिद् वा मृत्पिण्डश् शरावोदञ्चनादिकम् । यथाङ्गं मनुते जीवस् तथाङ्गं मनुते जगत्
जसा मातीचा गोळा, तो सजीव असो वा निर्जीव, आपल्या आकारानुसार स्वतःला मडकं किंवा वाटी समजतो, तसाच जीवही आपल्या स्वरूपानुसार जगाला तसंच समजतो.
चिद् अचिद् वाङ्कुरो देहे वृक्षत्वं मन्यते यथा । वृक्षशब्दार्थरहितं ब्रह्मेदं त्रिजगत् तथा
जसा एखादा अंकुर, तो सजीव असो वा निर्जीव, स्वतःला झाड समजतो, तसंच हे त्रिजगत 'झाड' या शब्दाचा खरा अर्थ नसतानाही ब्रह्म असं समजलं जातं.
चिद् वाचिद् वा यथादर्शो बिम्बितं वाप्य् अबिम्बितम् । नगरं वेत्ति नो वापि तथा ब्रह्म जगत्त्रयम्
जसा आरसा, तो सजीव असो वा निर्जीव, प्रतिमा उमटवो किंवा न उमटवो, शहर ओळखो किंवा न ओळखो, तसंच ब्रह्म हेच हे त्रिजगत आहे.
देशकालक्रियाद्रव्यमात्रम् एव जगत्त्रयम् । अहन्त्वजगतोस् तेन भेदो नास्ति तदात्मनोः
ही तीनही जगं म्हणजे केवळ देश, काळ, कृती आणि वस्तू यांचंच रूप आहे. म्हणून 'मी'पण आणि जग यांच्यात काहीही फरक नाही, कारण दोघांचंही मूळ एकच आहे.
कल्पितेनोपमानेन यद् एतद् उपदिश्यते । अत्रोपमैकदेशेन उपमेयसधर्मता
इथे जी काही उपमा सांगितली जाते, ती फक्त कल्पनेने दिलेली असते. त्या उपमेत आणि ज्याचं वर्णन केलं जातं त्यात केवळ काही प्रमाणातच साम्य असतं.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । अमुञ्चतḫ पराणुत्वं जीवस्यैतत् स्मृतं वपुः
या जगात जे काही दिसतं, जसं की स्थिर किंवा चल, त्याचं अगदी सूक्ष्म स्वरूप सोडू नका; हेच जीवाचं खरं रूप मानलं जातं.
सर्वसंवेदनत्यागे शुद्धसत्तास्पदे पदे । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति निस्सङ्गोपलकोशयोः
सर्व प्रकारचं जाणणं सोडून जेव्हा शुद्ध अस्तित्वात स्थिरावतो, तेव्हा निःसंग जीव आणि परमात्मा यांच्यात तसूभरही फरक राहत नाही.
यो यो नाम समुल्लेखो यत्र यत्र यथा यथा । यदा यदा येन येन पयसस् स यथा द्रवः
जशी पाण्याची ओल वेगवेगळ्या प्रकारे दिसते, तशी कुठल्याही ठिकाणी, कधीही, जशी काही कल्पना मनात येते, ती तशीच प्रकट होते.
यो यो नाम विकल्पांशो यत्र यत्र यथा यथा । यदा यदा येन येन चीयते स तथेह चित्
जशी काही कल्पना, कुठेही, कधीही, ज्या प्रकारे निर्माण होते, ती सर्व केवळ चैतन्याचाच विस्तार आहे.
अचित्त्वान् नास्ति मनसि सङ्कल्पẖ ख इवाङ्कुरः । चित्त्वात् तु चेतसो विद्धि चितेर् एवेह कल्पनम्
चैतन्याशिवाय मन असू शकत नाही, जसे आकाशात कोंब उगवत नाही; पण चैतन्यामुळेच सर्व मनातील कल्पना फक्त चैतन्याच्याच आहेत, हे जाणावं.
या योदेति विकल्पश्रीर् अप्रबुद्धाशयं प्रति । सर्वगत्वाद् अनन्तत्वाच् चिद्व्योम्नस् सा न सन्मयी
ज्याच्या मनात जागृती नाही, त्याच्यासाठी जी काही कल्पनांची शोभा प्रकट होते, ती चैतन्य सर्वत्र आणि अनंत असल्यामुळे, ती खरी अस्तित्वस्वरूप नाही.
सर्वसङ्कल्पकलना सत्येत्य् आबालम् अक्षतम् । स्वप्नादाव् अनुभूतो ऽन्तर् अर्थẖ केनापलप्स्यते
सर्व संकल्पांची कल्पना सुरुवातीपासून अखंड खरीच मानली जाते; जशी स्वप्नात किंवा अशाच अवस्थेत मनात जे काही अनुभवले जाते, त्याचा अर्थ कोण नाकारू शकेल?
सङ्कल्पो वास्त्व् असङ्कल्पो यो य आलिखितश् चिता । सो ऽनुभूतो ऽप्य् असत्यस् स्याद् असत्यस्यैव नो सतः
तो संकल्प असो वा नसतो, ज्या गोष्टी मनात उमटतात, त्या अनुभवल्या गेल्या तरीही, जर त्या खऱ्या नसतील तर त्या खऱ्या होऊ शकत नाहीत; कारण जे खोटं आहे ते कधीच खरं होत नाही.
असत्यताभिधं सत्यं मुक्त एव भवेच् छिवः । सो ऽतिवाहिकदेहैकपरिक्षयविकासवान्
जे खरं म्हणवलं जातं, पण प्रत्यक्षात खोटं आहे, ते मुक्तच असतं आणि शुद्ध होतं; कारण ते केवळ या प्रवासासाठी घेतलेल्या देहाच्या नाशाने आणि विस्ताराने ओळखता येतं.
जगन्ति वातैर् उह्यन्ते व्योम्नि शल्मलितूलवत् । नोह्यन्ते चोपलानीव न च सन्त्य् एव कल्पनात्
जगं आकाशात वाऱ्याने शाल्मलीच्या रुईसारखी उडवली जातात; आणि त्या दगडांसारखी हलत नाहीतही, प्रत्यक्षात ती फक्त कल्पनेमुळेच आहेत, खरंतर अस्तित्वातच नाहीत.