पश्य मे पुर उह्यन्ते इति वाक्यार्थम् अक्षतम् । न किञ्चिद् अवगच्छामि यथावन् मुनिनायक
मुनिश्रेष्ठा, 'माझ्या नगरीत बघ, ते हलवले जात आहेत' या वाक्याचा खरा अर्थ मला पूर्णपणे समजत नाही.
प्राणस्याभ्यन्तरे चित्तं चित्तस्याभ्यन्तरे जगत् । विद्यते विविधाकारं बीजस्यान्तर् इव द्रुमः
श्वासाच्या आत मन असतं, आणि मनाच्या आत जग असतं, ते अनेक रूपांनी प्रकट होतं, जसं बीजात झाड दडलेलं असतं.
मृते पुंसि नभोवातैर् मिलन्ति प्राणवायवः । सरिज्जलैर् इवाम्भोधिजलान्य् आत्मद्रुतानि हि
माणूस मरण पावल्यावर त्याचे प्राणवायू आकाशात आणि वाऱ्यात मिसळतात, जसं नद्या आपापल्या प्रवृत्तीनं समुद्रात मिसळतात.
इतश् चेतश् च यान्त्य् एव तेषाम् अन्तर् जगन्त्य् अलम् । व्योमवातविनुन्नानां सङ्कल्पैकात्मकान्य् अपि
इथून तिथून मनं सतत फिरत राहतात; त्यांच्या आत असंख्य जगं असतात, ती फक्त संकल्पांनी बनलेली असतात आणि आकाशवाऱ्याच्या झोताने विखुरली जातात.
सप्राणवातैḫ पवनैस् स्फुरत्सङ्कल्पगर्भितैः । सर्वा एव दिशḫ पूर्णाḫ पश्यामीमास् समन्ततः
मी पाहतो की सर्व दिशांना प्राणवायू घेऊन जाणाऱ्या वाऱ्यांनी, आणि त्या वाऱ्यांमध्ये संकल्पांचे अंकुर असलेल्या कंपनांनी, पूर्णपणे व्यापलेले आहे.
अत्रैते पश्य पश्यामि सङ्कल्पजगतां गणैः । बुद्धिदृष्ट्या समुह्यन्ते पुरो मन्दरमेरवः
इथे बघ, माझ्या समोर मला संकल्पातून निर्माण झालेल्या जगांच्या झुंडी दिसतात; बुद्धीच्या नजरेने, मंदार आणि मेरू पर्वतही इथे एकत्र आले आहेत असे वाटते.
खवाते ऽन्तर् मृतप्राणाḫ प्राणानाम् अन्तरे मनः । मनसो ऽन्तर् जगद् विद्धि तिले तैलम् इव स्थितम्
वाऱ्याच्या प्रवाहात निष्प्राण श्वास आहेत; त्या श्वासांच्या मध्ये मन आहे; आणि मनाच्या आत हे जग आहे, जसे तीळाच्या आत तेल असते तसे समज.
खवातैẖ खे मृतप्राणा यथोह्यन्ते मनोमयाः । उह्यन्ते वै तथैतानि तदङ्गानि जगन्त्य् अपि
आकाशातील वाऱ्यांच्या प्रवाहाने, मनाने बनलेले निष्प्राण श्वास वाहून नेले जातात; त्याचप्रमाणे, या जगाचे अवयव असलेली ही जगंही वाहून नेली जातात.
सभूतान्य् अम्बरोर्व्यादिवृन्दानि त्रिजगन्त्य् अपि । उह्यन्ते वाप्य् अनूढानि पुरस् सर्वत्र गन्धवत्
आकाश, पृथ्वी आणि इतर सर्व तत्त्वे, तसेच तिन्ही लोक, प्रकट असोत किंवा अप्रकट, सर्वत्र सुगंधासारखे वाहिले जातात.
तानि बुद्ध्यैव दृश्यन्ते न दृशा रघुनन्दन । पुरस् सङ्कल्परूपाणि स्वस्वप्नपुरपूरवत्
रघुनंदना, ही सर्व गोष्टी डोळ्यांनी नाही, तर बुद्धीनेच दिसतात; त्या तुझ्यासमोर केवळ संकल्परूपाने प्रकट होतात, जणू काही आपल्या स्वप्नातील नगरे.
सर्वत्र सर्वदा सन्ति सुसूक्ष्माण्य् एव खाद् अपि । कल्पनामात्रसारत्वान् न दह्यन्ते मनाग् अपि
सर्वत्र आणि सर्वकाळ अत्यंत सूक्ष्म गोष्टी असतात, अगदी आकाशातही; त्यांचा गाभा केवळ कल्पना असल्याने, त्या कधीच जळत नाहीत.
तान्य् एव दृढभावत्वात् स्वेषु लोकेषु तेष्व् अलम् । मतान्य् एव चिदंशस्य सर्वगत्वाद् भवान् इव
त्या त्यांच्या स्वतःच्या लोकांत ठामपणे अस्तित्वात असल्यामुळे खरी मानली जातात; आणि चैतन्य सर्वत्र असल्याने, त्या तुझ्यासारख्या समजल्या जातात.
प्रतिबिम्बपुराणीव पुरḫ प्राणसरिद्रये । अनूढान्य् अपि चोह्यन्ते सूढान्य् अपि च नैव च
जसं एखाद्या शहरात प्रतिबिंबं सर्वत्र दिसतात, तसंच प्राणाच्या प्रवाहात, जे एकत्र नाहीत त्यांनाही एकत्र असल्याचं समजलं जातं, आणि जे खरंच एकत्र आहेत, त्यांचंही खरं एकत्र येणं होत नाही.
सौरभाणि समुह्यन्ते वाताङ्गस्थानि राघव । जगन्ति प्राणसंस्थानि व्योमात्मकतया तथा
राघव, जसं वाऱ्याने स्पर्श झालेल्या अंगांमध्ये सुगंध जाणवतो, तसंच प्राणामध्ये असलेली ही जगं आकाशासारखीच भासत असतात.
कुम्भे देशान्तरं नीते यथान्तर् व्योम्नि नान्यता । स्पन्दनादिमये चित्ते तथैव त्रिजगद्भ्रमे
मडकं दुसऱ्या जागी नेलं तरी त्यातल्या आकाशाला काही फरक पडत नाही; तसंच, ज्या मनात सतत हालचाल आणि स्पंदनं आहेत, त्यातही हे तिन्ही जग फक्त भ्रमच आहे.
इत्थं जगद्भ्रान्तिर् इयम् असत्यैवोदितैव ते । न विनश्यति नोदेति केवलं ब्रह्मरूपिणी
म्हणून हे जगाचं भ्रमरूप असणं, जे खोटं आहे असं सांगितलं जातं, ते ना कधी नष्ट होतं ना निर्माण होतं; ते फक्त ब्रह्मरूप आहे.
यदि वाप्य् ऊह्यते वातैस् तत् तद् अस्या न लक्ष्यते । तदन्तस्संस्थितैस् स्पन्दो नावि कोशगतैर् इव
जरी वाऱ्यामुळे ते हलतंय असं समजलं, तरी त्याचं खरं स्वरूप कळत नाही; त्यातली हालचाल आतमध्येच राहते, जशी जहाजाच्या कवचातली कंपने बाहेर दिसत नाहीत.
यथा स्पन्दो ऽङ्ग लग्नो ऽपि नाव्य् अन्तस् संस्थितैर् अपि । न लक्ष्यते तथा ब्रह्म तत्संस्थैस् तन्मयैर् अपि
जशी जहाजाच्या एखाद्या भागाला लागलेली कंपनेही आत बसलेल्या लोकांना जाणवत नाहीत, तशीच ब्रह्मात एकरूप झालेले किंवा त्यात स्थिर झालेले लोकसुद्धा ब्रह्माला ओळखू शकत नाहीत.
यथा योजनविस्तीर्णं लघौ सद्मानुभूयते । यक्षस्य पादपस्तम्भे परमाणौ तथा जगत्
जसं एक योजनभर पसरलेलं काहीतरी घरात लहानसं वाटतं, तसंच हे जग यक्षाच्या पायाच्या ठोक्यात किंवा अगदी कणातही सामावलेलं असतं.
वस्त्व् अल्पम् अप्य् अतिबृहल् लघुसत्त्वो ऽभिमन्यते । मूषिका स्वाञ्जलिद्रव्यम् इव पङ्कम् इवार्भकः
ज्याचं समजणं कमी आहे, त्याला अगदी लहान गोष्टही फार मोठी वाटते, जसं उंदराला आपल्या पंजातलं अन्न फार वाटतं किंवा लहान मुलाला चिखलाचा डाग मोठा वाटतो.
असत्य् एव खरूपे ऽस्मिञ् जगदाख्ये विदो भ्रमे । लोकान्तराद्र्योघमयी सुदृढाज्ञस्य भावना
ही सृष्टी खरी नसून, रिकाम्या आकाशासारखी आहे. अज्ञान्यांच्या मनात, डोंगरासारखी ठाम आणि मोठी कल्पना, या जगाचा भास निर्माण करते.
इदं हेयम् उपादेयम् इदम् इत्य् अन्तर् अज्ञता । यस्य तस्य भवायास्ति सर्वज्ञस्यापि मूढता
'हे टाकावं, ते घ्यावं' अशी जी आतली अज्ञानाची भावना आहे, तीच जन्ममरणाचे कारण आहे; अगदी सर्वज्ञालाही यातून भ्रम होतो.
सचेतनो ह्य् अवयवी चेतत्य् अवयवान् यथा । स्वान्तर् एव ततं जीवस् त्रिजगद् बुध्यते तथा
जसा जिवंत देह आपल्या अवयवांना जाणतो, तसाच जीव आपल्या अंतर्यात राहून तीनही जगांचा अनुभव घेतो.
संविदात्म पराकाशम् अनन्तम् अहम् अव्ययः । व्योम्नो ऽवयवरूपाणि तस्येमानि जगन्ति मे
मीच चेतनेचा मूळस्वरूप, अनंत, अटळ आणि सर्वश्रेष्ठ आकाश आहे; ही सर्व जगं जणू माझ्या अवकाशाचे अवयव आहेत.
सचेतनो ऽयḫपिण्डो ऽन्तẖ क्षुरसूच्यादिकं यथा । बुध्यते बुध्यते तद्वज् जीवो ऽन्तस् त्रिजगद्भ्रमम्
जसा जिवंत मांसाचा तुकडा आपल्या आत केस, सुई किंवा दुसरी काही गोष्ट आहे हे जाणतो, तसाच जीव आपल्या आतल्या या तीन जगांच्या भ्रमाला ओळखतो.
अचित् सचिद् वा मृत्पिण्डश् शरावोदञ्चनादिकम् । यथाङ्गं मनुते जीवस् तथाङ्गं मनुते जगत्
जसा मातीचा गोळा, तो सजीव असो वा निर्जीव, आपल्या आकारानुसार स्वतःला मडकं किंवा वाटी समजतो, तसाच जीवही आपल्या स्वरूपानुसार जगाला तसंच समजतो.
चिद् अचिद् वाङ्कुरो देहे वृक्षत्वं मन्यते यथा । वृक्षशब्दार्थरहितं ब्रह्मेदं त्रिजगत् तथा
जसा एखादा अंकुर, तो सजीव असो वा निर्जीव, स्वतःला झाड समजतो, तसंच हे त्रिजगत 'झाड' या शब्दाचा खरा अर्थ नसतानाही ब्रह्म असं समजलं जातं.
चिद् वाचिद् वा यथादर्शो बिम्बितं वाप्य् अबिम्बितम् । नगरं वेत्ति नो वापि तथा ब्रह्म जगत्त्रयम्
जसा आरसा, तो सजीव असो वा निर्जीव, प्रतिमा उमटवो किंवा न उमटवो, शहर ओळखो किंवा न ओळखो, तसंच ब्रह्म हेच हे त्रिजगत आहे.
देशकालक्रियाद्रव्यमात्रम् एव जगत्त्रयम् । अहन्त्वजगतोस् तेन भेदो नास्ति तदात्मनोः
ही तीनही जगं म्हणजे केवळ देश, काळ, कृती आणि वस्तू यांचंच रूप आहे. म्हणून 'मी'पण आणि जग यांच्यात काहीही फरक नाही, कारण दोघांचंही मूळ एकच आहे.
कल्पितेनोपमानेन यद् एतद् उपदिश्यते । अत्रोपमैकदेशेन उपमेयसधर्मता
इथे जी काही उपमा सांगितली जाते, ती फक्त कल्पनेने दिलेली असते. त्या उपमेत आणि ज्याचं वर्णन केलं जातं त्यात केवळ काही प्रमाणातच साम्य असतं.