अन्तश्शुद्धमनस्का ये सुचिरायाभवप्रदम् । मनाग् अप्य् उपदिष्टास् ते प्राप्नुवन्ति परं पदम्
ज्यांच्या मनात पूर्ण शुद्धता आहे आणि जे लोक खूप काळापासून संसाराचा त्याग करून आहेत, त्यांना थोडेसेही मार्गदर्शन मिळाले तरी ते सहजच परमपद मिळवतात.
मेरुमूर्धनि माम् एवम् उक्त्वा स विहगाधिपः । तूष्णीं बभूव मुक्तात्मा वृष्टमूक इवाम्बुदः
म्हणून मी जेव्हा मेरू पर्वताच्या शिखरावर त्याच्याशी बोललो, तेव्हा पक्षीराज शांत झाला, त्याचे मन मुक्त झाले, जणू काही पावसाळ्यातील ढग वीज आणि पाऊस ओसरल्यावर शांत होतो.
अहम् आमन्त्र्य तं सिद्धं विद्याधरपथा पुनः । प्राप्त आत्मास्पदं राम मुनिमण्डलमण्डितम्
मी त्या सिद्ध पुरुषाला नमस्कार करून पुन्हा विद्या मिळवणाऱ्यांच्या मार्गाने प्रवास केला आणि शेवटी, हे राम, ऋषींच्या वर्तुळाने सुशोभित असलेल्या आत्म्याच्या निवासस्थानी पोहोचलो.
एतत् तवाद्य कथितं बलिभुक्कथोत्थं विद्याधरोपशमनं लघुबोधनोत्थम् । अस्मिन् भुसुण्डविहगेन्द्रसमागमे मे चैकादशेह हि गतानि महायुगानि
आज मी तुला ही गोष्ट सांगितली, जी बळीच्या कथेतून उद्भवली, विद्याधरांना शांत करण्यासाठी आणि सहज समज येण्यासाठी सांगितली; या भुसुंडा पक्षीराज आणि माझ्या भेटीत, एकूण अकरा महायुगं उलटून गेली आहेत.
अनहंवेदनाद् एव शुभाशुभफलप्रदा । संसारफलिनी नूनम् इच्छान्तर् उपशाम्यति
अहंभाव नसल्यामुळे, या जगात शुभ किंवा अशुभ फळं देणारी इच्छा नक्कीच शांत होते.
अनहंवेदनाभ्यासात् समलोष्टाश्मकाञ्चनः । भूत्वा शान्तभवापीडो न नरḫ परिताम्यति
अहंभाव न ठेवण्याचा सराव केल्यावर, मातीचा गोळा, दगड किंवा सोनं — सर्व एकसारखं वाटू लागतं; अस्तित्वाच्या यातना शांत होतात आणि असा माणूस दुःखी राहत नाही.
स्वसत्तापुटकोड्डीनḫ परबोधबलेरितः । अहमित्यर्थपाषाणो न जाने क्वाशु गच्छति
स्वतःच्या अस्तित्वाच्या कवचात घट्ट झालेला 'मीपणा'चा दगड, जेव्हा उच्च ज्ञानाच्या शक्तीने हलतो, तेव्हा तो कुठे आणि कसा नाहीसा होतो, हे मला कळत नाही.
अहन्तापुटकोड्डीनो ब्रह्मवीरबलेरितः । शरीरयन्त्रपाषाणो न जाने क्वाशु गच्छति
अहंभावाच्या कवचात घट्ट झालेला शरीराचा दगड, ब्रह्माच्या वीराच्या बळाने हलतो, तेव्हा तो कुठे आणि कसा नाहीसा होतो, हे मला कळत नाही.
अहमर्थहिमं त्व् अन्तर् अनहन्ताविदर्चिषा । उड्डीयेव विलीनं सन् न जाने क्वाशु गच्छति
माझ्या आतल्या 'मी'पणाचा भाव अहंकाररहित प्रकाशाने विरघळतो, वाफेसारखा नाहीसा होतो; तो कुठे जातो, हे मला माहीत नाही.
अहंरसो विलीनो ऽन्तर् अनहन्ताविदर्चिषा । शरीरपर्णाद् उद्वर्णान् न जाने क्वाशु गच्छति
'मी'पणाचा रस माझ्यातच अहंकाररहित तेजाने विरघळतो, आणि शरीराच्या पानांतून वर जातो, पण तो कुठे जातो, हे मला समजत नाही.
शरीरपर्णान् निष्पीतो ह्य् अहम्भावरसासवः । अनहन्तार्कमार्गेण परताम् अधिगच्छति
शरीराच्या पानांतून 'मी'पणाचा नशा काढून टाकला की, तो अहंकाररहित सूर्याच्या मार्गाने परम अवस्थेला पोहोचतो.
शयने कर्दमे शैले गृहे व्योम्नि स्थले जले । स्थूला सूक्ष्मा निराकारा रूपान्तरगतापि च
शय्येवर, चिखलात, डोंगरावर, घरी, आकाशात, जमिनीवर किंवा पाण्यात — जाड, सूक्ष्म, निराकार किंवा दुसऱ्या रूपात गेलेले असो,
यत्र तत्र स्थिता सुप्ता प्रबुद्धा भस्मतां गता । मृता पीता निमग्ना च दूरस्था निकटा सती
हे शरीर कुठेही असो — पडलेले, झोपलेले, जागे झालेले, राख झाल्यावर, मेलेले, गिळले गेलेले, पाण्यात बुडालेले, दूर असो वा जवळ असो —
शरीरवटधानान्तस्स्थिताहन्त्वनवाङ्कुरा । शाखाजालं तनोत्य् उच्चैस् संसाराख्यम् इदं क्षणात्
शरीर या झाडाच्या ढोलीत अहंभावाचा नवा कोंब क्षणात उगवतो आणि त्यातून संसार नावाच्या फांद्यांचे जाळे पसरते.
अहन्त्ववटधानान्तस्स्थितो देहबृहद्द्रुमः । संसारशाखानिवहं यत्र तत्र तनोत्य् अलम्
अहंभाव या वटवृक्षाच्या ढोलीत शरीर हे मोठे झाड उभे असते आणि जिथे कुठे असो, ते संसाराच्या फांद्या मोठ्या प्रमाणात पसरवते.
शाखाशतेद्धदलपुष्पफलो द्रुमो ऽस्ति बीजोदरे न तु दृशा परिदृश्यते ऽसौ । देहो ऽप्य् अहन्त्वकणिकान्तर् अशेषदृश्यसंवित्परीत इति दृश्यदृशैव दृष्टम्
शेकडो फांद्या, पानं, फुलं आणि फळांनी भरलेलं एक झाड आहे, त्याचं बी आत लपलेलं असतं, पण डोळ्यांना ते दिसत नाही; त्याचप्रमाणे, शरीरही अहंभावाच्या कणात असलेल्या जाणिवेने वेढलेलं असतं, आणि ते फक्त पाहणाऱ्याला आणि दिसणाऱ्याला जाणवतं.
देहाद् अहन्त्वम् अनवाप्तवतो विचारैर् विद्व्योममात्रवपुषो वपुषो ऽथ वोच्चैः । नाहन्त्वबीजजठराद् असतो ऽभ्युदेति संसारवृक्ष इह बोधमहाग्निदग्धात्
जो आपल्या शरीराशी 'मी'पणाची भावना जोडत नाही, आणि ज्याचं स्वरूप केवळ शुद्ध, अनंत चेतना आहे, त्याच्या मनात खोल विचारांमुळे अहंकाराचं बीजच उगवत नाही. म्हणूनच, असत्याच्या पोटी जन्म न घेणारा हा संसाराचा वृक्ष, ज्ञानाच्या प्रचंड अग्नीत जळून जातो.
मरणं सर्वनाशात्म न कदाचन विद्यते । स्वसङ्कल्पान्तर् अस्थैर्यं मृतिर् इत्य् अभिधीयते
संपूर्ण नाश म्हणजे मृत्यू, असं कधीच घडत नाही. मृत्यू असं जे म्हणतात, ते फक्त आपल्या मनाच्या कल्पनांची अस्थिरता आहे.
पश्य मे पुर उह्यन्ते इव मन्दरमेरवः । अनूढा अपि दिग्वातैस् सरिद्बिम्बितशैलवत्
पहा, माझ्या नगरीत मंदार आणि मेरू पर्वत हलत असल्यासारखे भासतात, जरी ते खरेच हललेले नसले, जणू काही नदीत पडलेल्या पर्वतांच्या प्रतिबिंबासारखे, प्रवाहाबरोबर हलताना दिसतात.
उपर्य् उपर्य् अन्तर् अन्तẖ कदलीदलपीठवत् । श्लिष्टाश्लिष्टाẖ खरूपाẖ खे मिथस् संसृतयस् स्थिताः
वरवर आणि आतून, केळीच्या देठाच्या पात्यांसारखी अनेक आवरणं एकमेकांत गुंफलेली किंवा सुटलेली, सूक्ष्म आणि स्थूल अशा या सर्व रूपं, आकाशात जन्म-मृत्यूच्या फेर्यात एकत्र मिसळून राहतात.
पश्य मे पुर उह्यन्ते इति वाक्यार्थम् अक्षतम् । न किञ्चिद् अवगच्छामि यथावन् मुनिनायक
मुनिश्रेष्ठा, 'माझ्या नगरीत बघ, ते हलवले जात आहेत' या वाक्याचा खरा अर्थ मला पूर्णपणे समजत नाही.
प्राणस्याभ्यन्तरे चित्तं चित्तस्याभ्यन्तरे जगत् । विद्यते विविधाकारं बीजस्यान्तर् इव द्रुमः
श्वासाच्या आत मन असतं, आणि मनाच्या आत जग असतं, ते अनेक रूपांनी प्रकट होतं, जसं बीजात झाड दडलेलं असतं.
मृते पुंसि नभोवातैर् मिलन्ति प्राणवायवः । सरिज्जलैर् इवाम्भोधिजलान्य् आत्मद्रुतानि हि
माणूस मरण पावल्यावर त्याचे प्राणवायू आकाशात आणि वाऱ्यात मिसळतात, जसं नद्या आपापल्या प्रवृत्तीनं समुद्रात मिसळतात.
इतश् चेतश् च यान्त्य् एव तेषाम् अन्तर् जगन्त्य् अलम् । व्योमवातविनुन्नानां सङ्कल्पैकात्मकान्य् अपि
इथून तिथून मनं सतत फिरत राहतात; त्यांच्या आत असंख्य जगं असतात, ती फक्त संकल्पांनी बनलेली असतात आणि आकाशवाऱ्याच्या झोताने विखुरली जातात.
सप्राणवातैḫ पवनैस् स्फुरत्सङ्कल्पगर्भितैः । सर्वा एव दिशḫ पूर्णाḫ पश्यामीमास् समन्ततः
मी पाहतो की सर्व दिशांना प्राणवायू घेऊन जाणाऱ्या वाऱ्यांनी, आणि त्या वाऱ्यांमध्ये संकल्पांचे अंकुर असलेल्या कंपनांनी, पूर्णपणे व्यापलेले आहे.
अत्रैते पश्य पश्यामि सङ्कल्पजगतां गणैः । बुद्धिदृष्ट्या समुह्यन्ते पुरो मन्दरमेरवः
इथे बघ, माझ्या समोर मला संकल्पातून निर्माण झालेल्या जगांच्या झुंडी दिसतात; बुद्धीच्या नजरेने, मंदार आणि मेरू पर्वतही इथे एकत्र आले आहेत असे वाटते.
खवाते ऽन्तर् मृतप्राणाḫ प्राणानाम् अन्तरे मनः । मनसो ऽन्तर् जगद् विद्धि तिले तैलम् इव स्थितम्
वाऱ्याच्या प्रवाहात निष्प्राण श्वास आहेत; त्या श्वासांच्या मध्ये मन आहे; आणि मनाच्या आत हे जग आहे, जसे तीळाच्या आत तेल असते तसे समज.
खवातैẖ खे मृतप्राणा यथोह्यन्ते मनोमयाः । उह्यन्ते वै तथैतानि तदङ्गानि जगन्त्य् अपि
आकाशातील वाऱ्यांच्या प्रवाहाने, मनाने बनलेले निष्प्राण श्वास वाहून नेले जातात; त्याचप्रमाणे, या जगाचे अवयव असलेली ही जगंही वाहून नेली जातात.
सभूतान्य् अम्बरोर्व्यादिवृन्दानि त्रिजगन्त्य् अपि । उह्यन्ते वाप्य् अनूढानि पुरस् सर्वत्र गन्धवत्
आकाश, पृथ्वी आणि इतर सर्व तत्त्वे, तसेच तिन्ही लोक, प्रकट असोत किंवा अप्रकट, सर्वत्र सुगंधासारखे वाहिले जातात.
तानि बुद्ध्यैव दृश्यन्ते न दृशा रघुनन्दन । पुरस् सङ्कल्परूपाणि स्वस्वप्नपुरपूरवत्
रघुनंदना, ही सर्व गोष्टी डोळ्यांनी नाही, तर बुद्धीनेच दिसतात; त्या तुझ्यासमोर केवळ संकल्परूपाने प्रकट होतात, जणू काही आपल्या स्वप्नातील नगरे.