यथेदं न स्थितं विश्वं नोत्पन्नं न च विद्यते । तथा कथय मे ब्रह्मन् येनैतन् निश्चितं भवेत्
जसं हे विश्व न स्थिर आहे, न निर्माण झालंय, न अस्तित्वात आहे, तसं स्पष्टपणे मला सांग, ब्रह्मन्, ज्यामुळे हे नक्की ठरू शकेल.
नासमन्वितवाग् अस्मि शृणु राघव कथ्यते । यथेदम् असद् आभाति वन्ध्यापुत्र इवारवी
माझ्या बोलण्यात सामर्थ्य नाही; ऐक रे राघव, मी सांगतो— जसं हे खोटं वाटतं, वंध्येच्या पोटी जन्मलेला मुलगा जसा वाळवंटात असतो.
इदम् आदाव् अनुत्पन्नं सर्गादौ तेन नास्त्य् अलम् । इदं हि मनसा भाति स्वप्नादौ पत्तनं यथा
सृष्टीच्या सुरुवातीला हे काहीच निर्माण झालं नव्हतं; म्हणून काहीच नाही असं समज. हे मनात जसं दिसतं, तसंच जसं स्वप्नातलं शहर भासतं.
मन एव च सर्गादाव् अनुत्पन्नम् असद्वपुः । तथैतच् छृणु वक्ष्यामि यथैतद् अनुभूयते
सृष्टीच्या आरंभी मनही निर्माण झालेलं नव्हतं, त्याचं रूपही खरं नाही. म्हणून ऐक, मी सांगतो, हे कसं अनुभवायला येतं.
मनो दृश्यमयं दोषं तनोतीमं क्षयात्मकम् । असद् एवासदाकारं स्वप्नस् स्वप्नान्तरं यथा
मन हे जे दृश्यांपासून बनले आहे, तेच हा दोष निर्माण करते, जो नाशाला कारणीभूत असतो. हे खरे नाही, आणि त्याचा देखावा देखील खोटाच असतो, जणू एक स्वप्न दुसऱ्या स्वप्नात घडल्यासारखे.
तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति देहकम् । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेन वितन्यते
हेच मन आपल्या इच्छेने लगेचच देहाची कल्पना करते; आणि या कल्पनेमुळे हा सारा मायाजाळाचा देखावा पसरतो.
स्फुरति गच्छति वल्गति याचते भवति मज्जति संहरति स्वयम् । अमरताम् उपयात्य् अपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः
हे मन कधी चमकतं, कधी धावू लागतं, कधी नाचतं, कधी मागणं करतं, कधी काही होतं, कधी बुडतं, कधी आपोआप मागे घेतं; कधी अमरत्वही मिळवतं, पण त्याची चंचलता मात्र कायमच असते.
भगवन् मुनिशार्दूल किम् इवेह मनो भ्रमे । विद्यते कथम् उत्पन्नं मनो मायामयं कुतः
भगवंत, ऋषीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, या मनाचा गोंधळ नेमका काय आहे? हे कसे अस्तित्वात येते, हे माया-मय मन कसे निर्माण होते आणि कुठून येते?
उत्पत्तिम् आदाव् इति मे समासेन वद प्रभो । प्रवक्ष्यसि ततश् शिष्टं वक्तव्यं वदतां वर
हे प्रभो, सुरुवातीला या सृष्टीची उत्पत्ती कशी झाली ते मला थोडक्यात सांग. नंतर उरलेलं सर्व तू मला विस्ताराने सांगशील, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
महाप्रलयसम्पत्ताव् असत्तां समुपागते । अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तम् एवावशिष्यते
महाप्रलयाच्या वेळी जेव्हा सर्व काही नाहीसं होतं, आणि सृष्टीच्या आरंभी सर्व दृश्य रूप नाहीसं होतं, तेव्हा फक्त शांतता उरते.
आस्ते ऽनस्तमितो भास्वान् अजो देवो निरामयः । सर्वदा सर्वकृत् सर्वः परमात्मा महेश्वरः
तो तेजस्वी, अजन्मा, दिव्य आणि दोषरहित परमेश्वर कधीही अस्त नाहीसा होत नाही. तो सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्वांचा आधार, सर्वकाही करणारा, आणि सर्वांचा परमात्मा आहे.
यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैर् अवगम्यते । यस्य चात्मादिकास् सञ्ज्ञाः कल्पिता न स्वभावजाः
ज्याच्यापर्यंत शब्द पोहोचू शकत नाहीत, ज्याला मुक्तांनी अनुभवले आहे, आणि ज्याला 'आत्मा' वगैरे नावे आपण कल्पना केली आहेत, ती त्याच्या खऱ्या स्वरूपातून आलेली नाहीत.
यः पुमान् साङ्ख्यदृष्टीनां ब्रह्म वेदान्तवादिनाम् । विज्ञानमात्रं विज्ञानविदाम् एकान्तनिर्मलम्
जो पुरुष सांख्य मतानुसार ब्रह्म आहे, वेदान्ती लोकांना शुद्ध चैतन्य आहे, आणि ज्यांना खरी ज्ञानाची ओळख आहे त्यांना तो एकदम निर्मळ जागरूकता आहे.
यश् शून्यवादिनां शून्यं भासको यो ऽर्कतेजसाम् । वक्ता स्मर्ता ऋतं भोक्ता द्रष्टा कर्ता सदैव यः
जो शून्यवाद्यांना शून्य वाटतो, सूर्याच्या तेजाचे उपासकांना प्रकाश देणारा आहे; तो नेहमीच बोलणारा, आठवण करणारा, सत्याचा अनुभव घेणारा, पाहणारा आणि करणारा आहे.
सद् अप्य् असद् यो जगति यो देहस्थो ऽपि दूरगः । चित्प्रकाशो ह्य् अयं यस्माद् आलोक इव भास्वतः
तो या जगात असूनही अस्तित्वात आणि नसलेला आहे; शरीरात राहत असूनही दूर आहे; कारण हीच ती चैतन्याची ज्योत आहे, जशी सूर्यापासून प्रकाश येतो.
यस्माद् विष्ण्वादयो देवास् सूर्याद् इव मरीचयः । यस्माज् जगन्त्य् अनन्तानि बुद्बुदा जलधेर् इव
ज्याच्यापासून विष्णूसारखे देव निर्माण होतात, जसे सूर्यापासून किरण येतात; आणि ज्याच्यापासून अनंत जग निर्माण होतात, जसे समुद्रातून फुग्यांचे थेंब उगवतात.
यं यान्ति दृश्यवृन्दानि पयांसीव महाम्बुधिम् । य आत्मानं पदार्थं च प्रकाशयति दीपवत्
ज्यात सर्व दृश्य गोष्टी जणू नद्या महासागरात मिळाव्यात तशा एकरूप होतात, आणि जे स्वतःला व इतर सर्व वस्तूंना दिव्यासारखं प्रकाशमान करतं.
आकाशे यश् शरीरे च दृषत्स्व् अप्सु लतासु च । पांसुष्व् अद्रिषु वातेषु पातालेषु च संस्थितः
जे आकाशात, देहात, दगडात, पाण्यात, वेलींमध्ये, धुळीत, पर्वतांत, वाऱ्यात आणि पाताळातही वास करतं.
यः प्लावयति संरब्धं पुर्यष्टकम् इतस् ततः । येन मूकीकृता मूढाश् शिला ध्यानम् इवास्थिताः
जे आठ प्रकारच्या देहाला सर्वदूर वेगाने व्यापून टाकतं; ज्यामुळे मूढ लोक जणू ध्यानस्थ शिळेसारखे गप्प बसतात.
व्योम येन कृतं शून्यं शैला येन घनीकृताः । आपो द्रुताः कृता येन दीप्तो यस्य वशाद् रविः
ज्यामुळे आकाश रिकामं होतं, पर्वत घट्ट होतात, पाणी वेगाने वाहतं, आणि ज्याच्या इच्छेने सूर्य तेजस्वीपणे प्रकाशतो.
प्रसरन्ति यतश् चित्रास् संसारासारदृष्टयः । अक्षयामृतसम्पूर्णाद् अम्भोदाद् इव वृष्टयः
ज्यापासून या जगातील रंगीबेरंगी दृश्यांची उत्पत्ती होते, जणू काही कधीही न संपणाऱ्या अमृताने भरलेल्या मेघातून पडणारा पाऊस.
आविर्भावतिरोभावमय्यस् त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त्य् अविरतं यस्मिन् घृणाव् इव मरीचयः
ज्यात प्रकट होणे आणि अदृश्य होणे अशा स्वरूपाच्या त्रैलोक्याच्या लाटा, सूर्यप्रकाशातील किरणांसारख्या, अखंड चमकत राहतात.
नाशरूपो ऽविनाशात्मा यो ऽन्तस्स्थस् सर्ववस्तुषु । गुप्तो यो व्यतिरिक्तो ऽपि सर्वभावेषु संस्थितः
जो नाशाचा स्वरूपाचा असूनही स्वतः नाशरहित आहे, सर्व वस्तूंमध्ये आतून वास करतो, लपलेला असूनही सर्वत्र वेगळा आणि प्रत्येकात असलेला आहे.
प्रकृतिव्रततिर् व्योम्नि जाता ब्रह्माण्डसत्फला । चित्तमूलेन्द्रियदला येन नृत्यति वायुना
जी निसर्गरूप वेल आकाशात उगवली आहे, ब्रह्मांडाचा फळ देणारी, जिची पाने म्हणजे मन आणि इंद्रिये, आणि जी वाऱ्याच्या झुळकीने नाचते.
यश् चिन्मणिः प्रकचति प्रतिदेहसमुद्गकम् । यस्मिन्न् इन्दौ स्फुरन्त्य् एता जगज्जालमरीचयः
ती चेतनेची मौल्यवान रत्न ज्योती प्रत्येक देहातून प्रकट होते; ज्या ठिकाणी, जणू चंद्रातील किरणांसारख्या, या जगाच्या जाळ्याच्या लहरी चमकत राहतात.
प्रशान्तचिद्घने यस्मिन् स्फुरन्त्य् अमृतवर्षिणि । धाराजलानि भूतानि दृष्टयस् तडितस् स्फुटाः
ज्या शांत आणि एकरूप चेतनेच्या प्रकाशात, अमृतासारखा वर्षाव होत असतो, तिथे पंचमहाभूतांचे प्रवाह वाहतात आणि ज्ञानाच्या चमकदार लहरी वीजेसारख्या चमकतात.
चमत्कुर्वन्ति वस्तूनि यदालोकनया मिथः । असज् जातम् असद् येन येन सत् सत्त्वम् आगतम्
ज्याच्या प्रकाशामुळे सर्व वस्तू एकमेकांत झळाळतात; त्याच्यामुळे असत्य असत्यच जन्माला येते आणि सत्याला खरी अस्तित्वाची प्राप्ती होते.
चलतीदम् अनिच्छस्य कायायो यस्य सन्निधौ । जडं परमरत्नस्य शान्तम् आत्मनि तिष्ठतः
त्या परम रत्नाच्या सान्निध्यात, जे आत्म्यात शांतपणे आणि स्थिरपणे वास करते, हे शरीर कोणतीही इच्छा न ठेवता आपोआपच चालत राहते.
नियतिर् देशकालौ च चलनं स्पन्दनं क्रियाः । इति येन गतं सत्तां सर्वसत्त्वाभिगामिना
ज्याच्यामुळे नियती, देश, काळ, हालचाल, कंप, आणि सर्व कृती येतात आणि जातात, आणि जी सर्व जीवांपर्यंत पोहोचते.
शुद्धसंविन्मयत्वाद् यः खं भवेद् व्योमवित्तया । पदार्थवित्तयार्थत्वम् अवतिष्ठत्य् अनिष्ठितः
ती शुद्ध चेतनेच्या स्वरूपामुळे, आकाशाची ओळख मिळाल्यावर आकाशासारखी होते; आणि पदार्थांची ओळख मिळाल्यावर ती पदार्थांच्या अवस्थेत राहते, पण कुठेही स्थिर राहत नाही.